ەزوپ پەن اباي

اباي اۋدارمالارىنىڭ اۋدارىلۋ تاريحى تۋرالى ءبىز جانرلىق جاعىنان، حرونولوگيالىق تۇرعىدان وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ابايتانۋ زەرتتەۋلەرىنەن بىلەمىز.  

م.اۋەزوۆ، ق.مۇحامەدحانوۆ، ءا.جيرەنشين، م.مىرزاحمەتوۆ، ع. ەسىم، ت.جۇرتباي زەرتتەۋلەرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى ءاردايىم وزەكتى.

شىعارمانى وقۋ بارىسىندا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى:

كرىلوۆ ەزوپتان قانداي مىسالداردى اۋداردى؟

الدە بۇل شىعارمالار كرىلوۆتىڭ ءتول تۋىندىسى ما؟

اباي اۋدارماسىنىڭ وزەگى نەدەن باستاۋ الادى؟

الەمدىك ادەبيەت تەورياسىندا «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» دەگەن ۇعىم بار. كەيىن  «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» ۇعىمى تەاتر قىزمەترلەرى مەن سۋرەتشىلەردىڭ ساحنادا وينالاتىن شىعارمالاردان بالالار ءۇشىن جاڭا شىعارما جازىپ شىعۋى دەگەن تۇسىنىككە اۋىستى. بۇل اقىننىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىمەن دە تىعىز بايلانىستى. «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» دالىرەك ايتساق، ۋاقىتپەن بىرگە ءار اقىننىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىندا وزگەرۋى دە مۇمكىن.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي،  ادەبيەت تەورياسىنىڭ شارتى بويىنشا، اقىن وزىنە دەيىن جىرلانعان شىعارمالارداعى وقيعا مازمۇنىن قايتالاۋىن «رەمينيستسەنتسيا» دەپ اتاساق،  «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋىندا»  شىعارمانىڭ  مازمۇنى ءسال دە بولسا، (جانرلىق وزگەرىس، باياندالۋ ءتاسىلى)  وزگەرىسكە ۇشىرايدى. اۆتورى ءارتۇرلى شىعارمالاردا ءبىر سيۋجەتتىڭ قايتالانۋى، بۇل – سول سيۋجەتتىڭ  جاڭعىرۋى.  سيۋجەتتىڭ جاڭعىرۋى ۋاقىت پەن كەڭىستىك ۇعىمىمەن قاتار دامىپ وتىرادى.  

مىسال جانرى اتاسى اتانعان ەزوپ شىعارمالارى  دۇنيەجۇزىنە كەڭ تارالۋىنىڭ ءوزى - ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەبي ترانسفورماتسياداعى «رەمينيستسەنتسيا». ال كەز كەلگەن رەمينيستسەنتسياعا اسەر ەتۋشى شىعارما سيۋجەتى كىمنىڭ شىعارماسىنان باستاۋ السا، ول سول سيۋجەتتىڭ اۆتورى سانالادى دا، قالعان شىعارمالارداعى سيۋجەت رەمينيستسەنتسيا تۋدىرۋشى سيۋجەت بولىپ ەسەپتەلەدى. سيۋجەتتىڭ جاڭعىرۋىندا دا، اۆتوردىڭ دۇنيە كەلۋى، ءومىر ءسۇرۋ جىلدارى ماڭىزدى سانالادى.

ەزوپ مىسالدارى الەمنىڭ 100-گە جۋىق تىلىنە اۋدارىلعان. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن كەيبىر تىلدەردەگى ەزوپ مىسالدارىن تاقىرىبىنا بايلانىستى زەردەلەپ كوردىك.

مىسالى، ورىس تىلىندەگى كرىلوۆتىڭ اۋدارماسىنداعى «لياگۋشكا ي ۆول» مىسالى اعىلشىن تىلىندەگى «Frog and Ox» مىسالىمەن ۇندەس. تاقىرىبى دا، سيۋجەتتىك جەلىسى دە بىتە قابىسقان. تەك  كرىلوۆتىڭ  قولىمىزداعى شىعارمالار جيناعىندا [1]  بۇل مىسال اقىننىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ كورسەتىلسە، اعىلشىن تىلىندە جاريالانعان بۇل مىسالدىڭ ءبىز اۆتورى ەزوپ ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز.

كرىلوۆ:    

«لياگۋشكا، نا لۋگۋ ۋۆيدەۆشي ۆولا،

زاتەيالا ساما ۆ دورودستۆە س نيم سراۆنياتسيا:

ونا زاۆيستليۆا بىلا.

ي نۋ توپورششيتسيا، پىحتەت ي نادۋۆاتسيا.

"سموتري-كا، كۆاكۋشكا، چتو، بۋدۋ ل يا س نەگو؟"-

پودرۋگە گوۆوريت. "نەت، كۋمۋشكا، دالەكو!"-

"گليادي جە، كاك تەپەر رازدۋيۋس يا شيروكو.

نۋ، كاكوۆو؟

پوپولنيلاس لي يا؟»- «پوچتي چتو نيچەگو»، - دەپ جىرلايدى.  بۇل جەردە باقا ءوزىنىڭ شاماسىنان تىس ارەكەت ەتەدى.

ءدال وسى ءسات  اعىلشىن تىلىندە بىلاي بەرىلەدى: «Oh, Father!»، said a little Frog to the big one sitting by the side of a pool, «I have seen such a terrible monster! It was as big as a mountain, with horns on its head, and a long tail, and it had hoofs divided in two. «Tush, child, tush,» said the old Frog, «that was only Farmer White’s Ox. It isn’t so big either; he may be a little bit taller than I, but I could easily make myself quite as broad; just you see» [3].  

مۇنى اباي «باقا مەن وگىزدە» بىلاي جىرلايدى:

«قاراساڭ، تىم-اق كوپ
كورە الماس ءىشى تار.
نەسى ارتىق، بىزدەن دەپ،
سالىسپاق جۇرت تا بار.
سۋ ىشكەلى ءبىر وگىز
بارىپ ەدى بۇلاققا.
باقالار قورقىپ، تارباقتاپ
قاشىپ شىقتى ءار جاققا.
باقاعا وگىز تاۋمەن تەڭ،
¥شىپ كەتتى زارەسى.
ماقتانشاقتىڭ، سەن كورسەڭ،
باقادا ەكەن تورەسى.

ءوز-وزىنەن ءبىر باقا
كۇشەندى دە، ءبورتىندى.
قارنى ۇلكەيدى قامپايىپ،
وگىزدەي بولام دەپ ءىسىندى.
قاسىنداعى جولداسقا
"قاراشى،— دەدى،— سەن بىزگە!
قيىن با ەكەن ۇلكەيۋ،
جەتكەم جوق پا وگىزگە؟..».

«Ezop masallari» دەگەن اتپەن جاريالانعان وزبەك تىلىندەگى «Baqa va buqa»  نۇسقاسىندا: « - Ota, - debdi kichkina Baqa ko‘lmakda turgan katta Baqaga, - men shunaqangi bir qo‘rqinchli maxluqni ko‘rdimki! U tog‘dek ulkan edi. Uning boshida shoxi, uzun dumi, tuyoqlari bor edi.

- Bolam, - debdi qari Baqa, - bu bor-yo‘g‘i chorvador Oqyigitning Buqasi, biroq sen aytgandek katta emas. Bo‘yi mendan ozgina baland bo‘lishi mumkin. Men ham o‘zimni shunaqa katta qilib ko‘rsatishim mumkin. Mana, qarab tur. Shunday deb katta Baqa havoni yutib o‘z ichiga puflabdi, puflabdi.
         - U shunaqa kattamidi? - deb so‘rabdi u o‘g‘lidan.

- Ancha kattaroq edi, - deb takrorlabdi yosh Baqa» [4] - دەپ سۋرەتتەلەدى. وزبەك ادەبيەتىندە دە بۇل مىسال اۆتورى ەزوپ ەكەندىگى كەڭىنەن تاراتىلعان.

بۇل جەردە مىسالدىڭ كەيىپكەرلەرى ءبىر، ءارى وي سالارلىق ماقساتى دا  - ايقىن. «اركىم ءوز كۇشىنە قاراۋى ءتيىس» دەگەن ءتالىمى زور ويدىڭ ماعىناسىن اشادى.

"نۋ، كاك تەپەر؟"- "ۆسە تو ج". پىحتەلا دا پىحتەلا

ي كونچيلا مويا زاتەينيتسا نا توم،

چتو، نە سراۆنياۆشيەسيا س ۆولوم،

س ناتۋگي لوپنۋلا - ي وكولەلا.

پريمەر تاكوي نا سۆەتە نە ودين:

ي ديۆو لي، كوگدا جيت حوچەت مەششانين،

كاك يمەنيتىي گراجدانين،

ا سوشكا مەلكايا، كاك زناتنىي دۆوريانين، [5, ب. 29] - دەپ ءوز وقىرمانىنا وي سالاتىن كرىلوۆ ءوزىنىڭ مىسالىندا: «پريمەر تاكوي نا سۆەتە نە ودين» دەيدى.

اباي مىسالدى بىلاي جىرلايدى:

ء"ىسىندىڭ، كەبىندىڭ،
سوندا دا نە پايدا؟
ءتۇرى جات وگىزدىڭ،
سەن قايدا، ول قايدا؟"
كۇشەندى كەپ كىجىنىپ،
كەلگەنىنشە شاماسى،
ء"وستىم عوي"— دەپ ءىسىنىپ،
دەيدى: "ەندى ءبىر قاراشى!"
قارادى دا،— "دانەمە
بولعان جوق قوي، قوي!"— دەدى.
قىزىپ العان انتۇرعان
ايتقان سوزگە كونبەدى.
ىڭقىل قاعىپ، تىپىرلاپ،
كۇشەندى دە، ءبورتىندى.
ءىش جارىلدى سىتىرلاپ.
ماقتانام دەپ ءوزى ءولدى.
تالاسپا، جانىم-اي،
قولىڭنان كەلمەسكە.
بولارسىڭ باقاداي،
كوپ تۇسسەڭ ەگەسكە.

وزبەكشەسىنە نازار اۋدارايىق:

«..Qari Baqa yana o‘z ichiga puflabdi va Baqachadan: - Buqa shunchalik kattamidi? — deb so‘rabdi.

- Kattaroq edi, dada, kattaroq,- deb javob beribdi Baqacha. Shunday qilib Baqa chuqur nafas olib, ichiga puflayveribdi, shishgandan shishib ketaveribdi.
— Ishonchim komilki, Buqa bundan katta bo‘lgan emas,- debdi bir mahal shishib ketgan Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi». وقيعانىڭ ءتۇيىنى: «Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi».

ال اعىلشىن تىلىندە: «So he blew himself out, and blew himself out, and blew himself out. «Was he as big as that?» asked he. «Oh, much bigger than that»، said the young Frog. Again the old one blew himself out, and asked the young one if the Ox was as big as that. «Bigger, father, bigger,» was the reply.

So the Frog took a deep breath, and blew and blew and blew, and swelled and swelled and swelled. And then he said: «I’m sure the Ox is not as big as but at this moment he burst. Self-conceit may lead to self-destruction».

مۇندا دا وقيعانىڭ ءتۇيىنى: «Self-conceit may lead to self-destruction». ءبىر سوزبەن قورىتىندىلاساق، ءوزىن-ءوزى زورىقتىرۋ، قولدان كەلمەس ىسكە ۇمتىلۋ.

ومىردەگى ءتۇرلى مىنەز-قۇلىقتاعى ادامداردى، ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىن كورسەتۋ بارىسىندا اڭ-قۇستاردى، جان-جانۋارلاردى مىسالعا الا وتىرىپ، جاعىمسىز بەينەلەردى اشكەرە ەتۋدە مىسال جانرىنىڭ ورنى زور.

ەزوپتىڭ 124-مىسالىندا قارعا مەن تۇلكى وبرازى ارقىلى اقىل تايازدىعى، قۋلىق سۋرەتتەلەدى: «ۆورون ۋنەس كۋسوك مياسا ي ۋسەلسيا نا دەرەۆنە. ليسيتسا ۋۆيدەلا، ي زاحوتەلوس ەي زاپولۋچيت ەتو مياسو. ستالا ونا پەرەد ۆورونوم ي پرينيالاس ەگو راسحۆاليۆات: ۋج ي ۆەليك ون، ي كراسيۆ، ي موگ بى پولۋچشە درۋگيح ستات تسارەم ناد پتيتسامي، دا ي ستال بى، كونەچنو، بۋد ۋ نەگو ەششە ي گولوس. ۆورونۋ ي زاحوتەلوس پوكازات ەي، چتو ەست  ۋ نەگو گولوس; ۆىپۋستيل ون مياسو ي زاكاركال گرومكيم گولوسوم. ا ليسيتسا پودبەجالا،  ۋحۆاتيلا مياسو ي گوۆوريت: «ەح، ۆورون، كابى ۋ تەبيا ەششە ي ۋم بىل ۆ گولوۆە،  - نيچەگو بى تەبە بولشە نە ترەبوۆالوس، چتوب تسارستۆوۆات».

باسنيا ۋمەستنا پروتيۆ چەلوۆەكا نەرازۋمنوگو» [1, ب. 100]  .

بۇل سيۋجەت كرىلوۆتا دا، ابايدا دا  بار.

«...باسى اينالدى قارعانىڭ

سۇمنىڭ ايتقان سوزىنە.

قۋانعاننان ءبورتىنىپ،

ءبىر ماستىق كىردى وزىنە.

وزىنە بىتكەن وڭەشىن

اياماستان قارق ەتتى،

ىرىمشىك جەرگە سالپ ەتتى.

ءىس ءبىتتى، قۋ كەتتى»،  - دەپ تۇيىندەلەتىن اباي اۋدارماسىنىڭ ايتار ويى دا «قۇر ماقتانعا بوي الدىرماۋ»  [2, ب. 404]  اعىلشىن تىلىندەگى وسى «The Fox and the Crow» مىسالى سيۋجەتىنە نازار سالايىق: « A Fox once saw a Crow fly off with a piece of cheese in its beak and settle on a branch of a tree. «That’s for me, as I

am a Fox »، said Master Reynard, and he walked up to the foot of the tree. «Good-day, Mistress Crow » he cried. «How well you are looking to-day: how glossy your feathers; how bright your eye. I feel sure your voice must surpass that of other birds, just as your figure does; let me hear but one song from you that I may greet you as the Queen of Birds». The Crow lifted up her head and began to caw her best, but the moment she opened her mouth the piece of cheese fell to the ground, only to be snapped up by Master Fox. «That will do,» said he. «That was all I wanted. In exchange for your cheese I will give you a piece of advice for the future. Do not trust flatterers!». بەرىلگەن مىسال ءماتىنىن قازاق تىلىنە اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوقتىعى: ابايدىڭ اۋدارماسى سيۋجەتىمەن تۇتاس ۇندەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. تۇلكى مەن قارعانىڭ ارەكەتى ارقىلى اقىلسىز ىستەلگەن ءىس وكىنىشكە اپاراتىنىن، ماقتانۋ كوڭىلگە جەل بىتىرەتىندىگىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋىمىزدىڭ نىسانىنا اينالىپ وتىرعان سيۋجەت ۇعىمىنىڭ ادەبيەت تەورياسىندا الاتىن ورنى زور.

ولەڭ – تاۋىس قۇسىنداي كوركەم ءسوزدىڭ باعىندا،

كەمەل كورىنىسىنە كەمەل سانا ىنتىعار.

قارا ءسوز – توتىقۇس تاتتىلىگى كوڭىلدىڭ گۇلزارىندا،

ۇعىم ونىڭ نىعمەتىنەن پايدا بولار، - دەگەن شىعىس جىرلارىنان جەتكەن سيۋجەت تۋرالى ءسوز بار  [6, ب. 15].    سيۋجەت  - شىعارمانىڭ جانى.

سيۋجەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – كولليزيانى تابۋ. بۇل ارقىلى  ومىرلىك قاراما-قايشىلىقتى بىلۋگە جول اشىلادى. حرونيكالىق سيۋجەت پەن كونتسەنترلى سيۋجەت ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي، كەز كەلگەن كوركەم شىعارما سيۋجەتى كەلەسى ءبىر كوركەم شىعارما سيۋجەتىنە ۇقساس بولۋى مۇمكىن. بۇل سيۋجەتتى قۇرايتىن وقيعالاردىڭ ءوزارا ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعىنا، جازىلعان (جىرلانعان) ۋاقىتى مەن سەبەپ-سالدارلىق بايلانىسىنا بايلانىستى [7].

سيۋجەتتەر كەيىپكەرلەر ءۇشىن ءىس-ارەكەت الاڭىن تۋدىرىپ، سونىمەن قاتار اۆتورعا ولاردىڭ مىنەز-قۇلىقتارىن اشۋعا، وزىندىك پايىم جاساۋعا   مۇمكىندىك بەرەدى. كەيبىردە سيۋجەت ارقىلى اقىندار كەيىپكەر تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىن تۋدىرادى.

وقيعالار اراسىنداعى تازا ۋاقىتتىق بايلانىستىڭ باسىمدىعىنا قۇرىلعان سيۋجەتتەر حرونيكالدى (ۋاقىتتىق) بولىپ تابىلادى. حرونيكالدى سيۋجەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ساز، ىرعاققا قۇرىلادى.  ەگەر بەلگىلى وقيعادان سيۋجەت تولىقتاي اۋىسپاي (كوشپەي), /تەوريادا: «كوشپەلى نەمەسە اۋىسپالى سيۋجەتتەر»/ بەلگىلى ءبىر مىسالدار الىنىپ، وي كەلەسى ءبىر شىعارمادا قولدانىلسا، بۇل سيۋجەتتىڭ موتيۆى دەپ اتالادى. موتيۆ شىعارما قۇرىلىسى ارقىلى، وي ارقىلى، يدەيا، ءتىپتى بولماسا، ءبىر باياندالاتىن  جايتتىڭ تاقىرىبى ارقىلى دا بەرىلۋى مۇمكىن.  

تەك اباي اۋدارمالارى عانا ەمەس، ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ 1922 جىلى قازان قالاسىندا «قىرىق مىسال» جيناعىندا جارىق كورگەن مىسالداردىڭ بىرقاتارى ي.ا.كرىلوۆتان اۋدارىلعاندىعى بەلگىلى بولسا دا، بۇل شىعارمالاردىڭ ەزوپ مىسالدارى سيۋجەتىمەن ۇندەس ەكەندىگىن انىقتاپ وتىرمىز.

ءبىز ەزوپ مىسالدارىنان باستاۋ الاتىن ويلاردى اباي اۋدارمالارىمەن سالىستىرا وتىرىپ، زەرتتەۋدە، كوز جەتكىزگەنىمىز: اباي مىسالدارداعى ءاربىر ويدى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي، ەركىن باياندايدى. ايتسە دە، فورما مەن يدەياسى مىسال جانرى قالىپتارىنا تولىق ساي كەلەدى. بۇل جەردە ءارى سيۋجەت، ءارى موتيۆ بار.

اراي  جۇندىباەۆا