Ejelgı grekterdıŋ äŋgıme janrynyŋ şeberlerınıŋ bırı, aŋyzǧa ainalǧan syqaqşy, mysal janrynyŋ atasy atanǧan Ezop esımı b.z.b ÜI ǧasyrlardan belgılı. Ejelgı grekter men rimdıkter «Ezop äŋgımelerı» dep ataityn mysaldar bes jüzge juyq. Būl äŋgımeler siujetı men körkemdık jelısı jaǧynan Heminser, Dmitriev, Krylov şyǧarmalaryna san jyldar arqau boldy [1].
Ezop mysaldary älemnıŋ är tılınde jaryq körgenımen, tüpnūsqaǧa sai, mazmūny däl, tolyqtyrylǧan nūsqasy 1962, 1965 jyldary orys tılınde jinaq bolyp jaryq kördı.
Ezoptyŋ bızge jetken mysaldarynyŋ bırşamasy qazaq tılınde de är jyldary audarylyp jatty. Solardyŋ alǧaşqy audarmaşysy Abai ekenın anyqtap otyrmyz. Abai Ezop mysaldarynyŋ siujetın tolyq bılgen. Ol mysal janryna qalam tartuda, audarmaşy retınde şeber meŋgerdı.
Ezoptyŋ «Dub i Trostnik» mysalyna nazar audaraiyq: «Dub i trostnik sporili, kto silnei. Podul silnei veter, trostnik drognul i prignulsia pod ego poryvami i ottogo ostalsia sel; a dub stretil veter vsei grudiu i byl vyvorochen s kornem.
Basnia pokazyvaet, chto s silneişimi ne sleduet sporit. (70 basnia)». [1, b. 84].
Osy mysaldyŋ mazmūnyna, tüiınıne köz jügırtsek, Abaidyŋ "Emen men şılık" audarmasy oiǧa oralady.
Abai «Emen men şılık» audarmasynda:
Şılık pen emen bır kün söilesıptı:
— Allaǧa, sorly, neden jazdyŋ? — deptı.
Torǧaiǧa da maiysyp solqyldaisyŋ,
Jel bülk etse, tebesıŋ älpenşektı.
Qūdai basqa salmasyn sen sekıldı
Jelmen jerge jyǧylyp, jar süzbektı.
Obalyŋ bır qūdaiǧa, baiǧūs, senıŋ,
Qaqtyryp qoiǧan mūnşa bos seltektı.
Qaraşy maǧan, sendei sorly emespın,
Tau, jartasqa, ūzaryp, boi teŋestım.
Senıŋ qoryqqan dauylyŋ — maǧan ölkek
Maŋyma säule ötkızbei, künge egestım.
Tyrp etpes menıŋ küşım jauyn, jelge,
Japyraǧym köleŋke talai jerge.
Yǧyma senı de alyp qorǧar edım,
İeŋ senı bıtırgen ien döŋge.
— Esırkegış ekensıŋ, — dedı şılık,—
Onşa sorly emespın, tartpa küiık!
Synbaimyn maiyssam da, solqyldaimyn,
Jelden maǧan kelmeidı eş kemşılık.
Bügıngı aman bola ma ünemı aman?
Kerdeŋdıkpen dep tūrsyŋ ne bar maǧan.
Şalqaqtyq iılmeitın kımge jaqqan,
Ekpınge eregısseŋ, qater saǧan.
Kavkazǧa bır qap-qara būlyt mındı,
Estıp tūrǧan kısıdei tau küŋırendı.
Jer-dünienı şaŋ, tūman qabat basyp,
Oinaq qaǧyp, qūtyryp dauyl keldı.
Arty būrşaq, aldy şaŋ jel qūtyrdy,
Şılık jerge bas ūrdy, emen tūrdy.
Basy kökke, siraǧy jerge ense de,
Aqyryp doldanǧanda alyp ūrdy.
Maiysqannan şılıktıŋ nesı kettı,
Batyr, maqtan küileme, sen de, o ǧūrly -dep, [2, b. 388] oqyrmanyna oi sılteidı.
Abai audarmasy men Ezop mysalynyŋ ündes ekendıgı belgılı boldy.
Ä.Jirenşinnıŋ äzırleuımen söz soŋy, tüsınıkterımen basylǧan 1961 jylǧy aqynnyŋ bır tomdyq şyǧarmalar jinaǧynda: «...şyǧarmanyŋ tekstı 1909 jylǧy jinaq jäne Mürseiıt qoljazbalary (1905, 1907, 1910) boiynşa berıldı. İ.A.Krylovtyŋ «Dub i trost» degen mysalynyŋ audarmasy...» dep tüsınıkteme berılgen [2, b. 641].
İ.A.Krylovtan audarylǧan mysal ekendıgı aqynnyŋ keiıngı basylǧan jinaqtarynda da atalyp körsetılıp, qaitalanyp, basylyp keledı.
1988 jyly Mäskeude «Detskaia literatura» baspasynan şyqqan İ.A.Krylovtyŋ mysaldar jinaǧynda berılgen «Dub i Trost» mysaly da rasynda da, Ezop mysalymen jete ündes. Abai Ezopqa Krylov arqyly kelgen.
Krylov mysaldaryn audaru arqyly Ezop mysaldarynyŋ qazaq arasynan keŋınen tarauyna zor ülesın qosqan.
İ.A. Krylov özınıŋ mysalynda:
«S Trostinkoi Dub odnajdy v rech voşel.
«Poistine, roptat ty v prave na prirodu»,
Skazal on: «vorobei, i tot tebe tiajel.
Chut legkii veterok podernet riabiu vodu,
Ty zaşataeşsia, nachneş slabet
İ tak nagneşsia sirotlivo,
Chto jalko na tebia smotret», - deidı; būl Abai audarǧan şumaqtarmen ündes.
Orys aqyny körkem jyrlaidy:
Mej tem kak, naravne s Kavkazom, gordelivo,
Ne tolko solnsa ia prepiatstvuiu lucham,
No, posmevaiasia i vihriam, i grozam,
Stoiu i tverd, i priam,
Kak budto b ograjden nenaruşimym mirom.
Tebe vsio burei — mne vsio kajetsia zefirom.
Hotia b uj ty v okrujnosti rosla,
Gustoiu teniiu vetvei moih pokrytoi,
Ot nepogod by ia byt mog tebe zaşitoi;
No vam v udel priroda otvela
Brega burlivogo Eolova vladenia:
Konechno, net sovsem u nei o vas radenia».—
«Ty ochen jalostliv», skazala Trost v otvet,
«Odnako ne kruşis: mne stolko huda net.
Ne za sebia ia vihrei opasaius;
Hot ia i gnus, no ne lomaius:
Tak buri malo mne vrediat;
Edva l ne bolee tebe oni groziat!
To pravda, chto eşe dosele ih svirepost
Tvoiu ne odolela krepost,
İ ot udarov ih ty ne sklonial lisa;
No — podojdem konsa!»
Edva liş eto Trost skazala,
Vdrug mchitsia s severnyh storon
İ s gradom, i s dojdem şumiaşii akvilon.
Dub derjitsia, — k zemle Trostinochka pripala,
Buşuet vetr, udvoil sily on,
Vzrevel i vyrval s kornem von
Togo, kto nebesam glavoi svoei kasalsia
İ v oblasti tenei piatoiu upiralsia, - [1, b. 23] dep oiyn tüiındese, būl jerde Abai audarmasy orys tılınde nūsqamen säikes keletınıne köz jetkızemız.
Abai audarmalarynyŋ audarylu tarihy turaly bız janrlyq jaǧynan, hronologiialyq tūrǧydan osy uaqytqa deiıngı abaitanu zertteulerınen bılemız.
M.Äuezov, Q.Mūhamedhanov, Ä.Jirenşin, M.Myrzahmetov, Ǧ. Esım, T.Jūrtbai zertteulerı men ǧylymi eŋbekterı ärdaiym özektı.
Şyǧarmany oqu barysynda zertteudı qajet etetın kelesı sūraqtarǧa jauap ızdeuımızge tura keledı:
Krylov Ezoptan qandai mysaldardy audardy?
Älde būl şyǧarmalar Krylovtyŋ töl tuyndysy ma?
Abai audarmasynyŋ özegı neden bastau alady?
Älemdık ädebiet teoriiasynda «siujetterdıŋ auysuy» degen ūǧym bar. Keiın «siujetterdıŋ auysuy» ūǧymy teatr qyzmetrlerı men suretşılerdıŋ sahnada oinalatyn şyǧarmalardan balalar üşın jaŋa şyǧarma jazyp şyǧuy degen tüsınıkke auysty. Būl aqynnyŋ şyǧarmaşylyq laboratoriiasymen de tyǧyz bailanysty. «Siujetterdıŋ auysuy» dälırek aitsaq, uaqytpen bırge är aqynnyŋ şyǧarmaşylyq laboratoriiasynda özgeruı de mümkın.
Joǧaryda atap ötkenımızdei, ädebiet teoriiasynyŋ şarty boiynşa, aqyn özıne deiın jyrlanǧan şyǧarmalardaǧy oqiǧa mazmūnyn qaitalauyn «reminissensiia» dep atasaq, «siujetterdıŋ auysuynda» şyǧarmanyŋ mazmūny säl de bolsa, (janrlyq özgerıs, baiandalu täsılı) özgerıske ūşyraidy. Avtory ärtürlı şyǧarmalarda bır siujettıŋ qaitalanuy, būl – sol siujettıŋ jaŋǧyruy. Siujettıŋ jaŋǧyruy uaqyt pen keŋıstık ūǧymymen qatar damyp otyrady.
Mysal janry atasy atanǧan Ezop şyǧarmalary düniejüzıne keŋ taraluynyŋ özı - ūrpaqtan ūrpaqqa jalǧasyp kele jatqan ädebi transformasiiadaǧy «reminissensiia». Al kez kelgen reminissensiiaǧa äser etuşı şyǧarma siujetı kımnıŋ şyǧarmasynan bastau alsa, ol sol siujettıŋ avtory sanalady da, qalǧan şyǧarmalardaǧy siujet reminissensiia tudyruşy siujet bolyp esepteledı. Siujettıŋ jaŋǧyruynda da, avtordyŋ dünie keluı, ömır süru jyldary maŋyzdy sanalady.
Ezop mysaldary älemnıŋ 100-ge juyq tılıne audarylǧan. Sözımız däleldı boluy üşın keibır tılderdegı Ezop mysaldaryn taqyrybyna bailanysty zerdelep kördık.
Mysaly, orys tılındegı Krylovtyŋ audarmasyndaǧy «Liaguşka i Vol» mysaly aǧylşyn tılındegı «Frog and Ox» mysalymen ündes. Taqyryby da, siujettık jelısı de bıte qabysqan. Tek Krylovtyŋ qolymyzdaǧy şyǧarmalar jinaǧynda [1] būl mysal aqynnyŋ töl tuyndysy dep körsetılse, aǧylşyn tılınde jariialanǧan būl mysaldyŋ bız avtory Ezop ekendıgın körıp otyrmyz.
Krylov:
«Liaguşka, na lugu uvidevşi Vola,
Zateiala sama v dorodstve s nim sravniatsia:
Ona zavistliva byla.
İ nu toporşitsia, pyhtet i naduvatsia.
"Smotri-ka, kvakuşka, chto, budu l ia s nego?"-
Podruge govorit. "Net, kumuşka, daleko!"-
"Gliadi je, kak teper razduius ia şiroko.
Nu, kakovo?
Popolnilas li ia?»- «Pochti chto nichego», - dep jyrlaidy. Būl jerde baqa özınıŋ şamasynan tys äreket etedı.
Däl osy sät aǧylşyn tılınde bylai berıledı: «Oh, Father!», said a little Frog to the big one sitting by the side of a pool, «I have seen such a terrible monster! It was as big as a mountain, with horns on its head, and a long tail, and it had hoofs divided in two. «Tush, child, tush,» said the old Frog, «that was only Farmer White’s Ox. It isn’t so big either; he may be a little bit taller than I, but I could easily make myself quite as broad; just you see» [3].
Mūny Abai «Baqa men ögızde» bylai jyrlaidy:
«Qarasaŋ, tym-aq köp
Köre almas ışı tar.
Nesı artyq, bızden dep,
Salyspaq jūrt ta bar.
Su ışkelı bır ögız
Baryp edı būlaqqa.
Baqalar qorqyp, tarbaqtap
Qaşyp şyqty är jaqqa.
Baqaǧa ögız taumen teŋ,
¥şyp kettı zäresı.
Maqtanşaqtyŋ, sen körseŋ,
Baqada eken töresı.
Öz-özınen bır baqa
Küşendı de, börtındı.
Qarny ülkeidı qampaiyp,
Ögızdei bolam dep ısındı.
Qasyndaǧy joldasqa
"Qaraşy,— dedı,— sen bızge!
Qiyn ba eken ülkeiu,
Jetkem joq pa ögızge?..».
«Ezop masallari» degen atpen jariialanǧan özbek tılındegı «Baqa va buqa» nūsqasynda: « - Ota, - debdi kichkina Baqa ko‘lmakda turgan katta Baqaga, - men shunaqangi bir qo‘rqinchli maxluqni ko‘rdimki! U tog‘dek ulkan edi. Uning boshida shoxi, uzun dumi, tuyoqlari bor edi.
- Bolam, - debdi qari Baqa, - bu bor-yo‘g‘i chorvador Oqyigitning Buqasi, biroq sen aytgandek katta emas. Bo‘yi mendan ozgina baland bo‘lishi mumkin. Men ham o‘zimni shunaqa katta qilib ko‘rsatishim mumkin. Mana, qarab tur. Shunday deb katta Baqa havoni yutib o‘z ichiga puflabdi, puflabdi.
- U shunaqa kattamidi? - deb so‘rabdi u o‘g‘lidan.
- Ancha kattaroq edi, - deb takrorlabdi yosh Baqa» [4] - dep suretteledı. Özbek ädebietınde de būl mysal avtory Ezop ekendıgı keŋınen taratylǧan.
Būl jerde mysaldyŋ keiıpkerlerı bır, ärı oi salarlyq maqsaty da - aiqyn. «Ärkım öz küşıne qarauy tiıs» degen tälımı zor oidyŋ maǧynasyn aşady.
"Nu, kak teper?"- "Vse to j". Pyhtela da pyhtela
İ konchila moia zateinisa na tom,
Chto, ne sravniavşiesia s Volom,
S natugi lopnula - i okolela.
Primer takoi na svete ne odin:
İ divo li, kogda jit hochet meşanin,
Kak imenityi grajdanin,
A soşka melkaia, kak znatnyi dvorianin, [5, b. 29] - dep öz oqyrmanyna oi salatyn Krylov özınıŋ mysalynda: «primer takoi na svete ne odin» deidı.
Abai mysaldy bylai jyrlaidy:
"Isındıŋ, kebındıŋ,
Sonda da ne paida?
Türı jat ögızdıŋ,
Sen qaida, ol qaida?"
Küşendı kep kıjınıp,
Kelgenınşe şamasy,
"Östım ǧoi"— dep ısınıp,
Deidı: "endı bır qaraşy!"
Qarady da,— "Däneme
Bolǧan joq qoi, qoi!"— dedı.
Qyzyp alǧan antūrǧan
Aitqan sözge könbedı.
Yŋqyl qaǧyp, typyrlap,
Küşendı de, börtındı.
Iş jaryldy sytyrlap.
Maqtanam dep özı öldı.
Talaspa, janym-ai,
Qolyŋnan kelmeske.
Bolarsyŋ baqadai,
Köp tüsseŋ egeske.
Özbekşesıne nazar audaraiyq:
«..Qari Baqa yana o‘z ichiga puflabdi va Baqachadan: - Buqa shunchalik kattamidi? — deb so‘rabdi.
- Kattaroq edi, dada, kattaroq,- deb javob beribdi Baqacha. Shunday qilib Baqa chuqur nafas olib, ichiga puflayveribdi, shishgandan shishib ketaveribdi.
— Ishonchim komilki, Buqa bundan katta bo‘lgan emas,- debdi bir mahal shishib ketgan Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi». Oqiǧanyŋ tüiını: «Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi».
Al aǧylşyn tılınde: «So he blew himself out, and blew himself out, and blew himself out. «Was he as big as that?» asked he. «Oh, much bigger than that», said the young Frog. Again the old one blew himself out, and asked the young one if the Ox was as big as that. «Bigger, father, bigger,» was the reply.
So the Frog took a deep breath, and blew and blew and blew, and swelled and swelled and swelled. And then he said: «I’m sure the Ox is not as big as but at this moment he burst. Self-conceit may lead to self-destruction».
Mūnda da oqiǧanyŋ tüiını: «Self-conceit may lead to self-destruction». Bır sözben qorytyndylasaq, özın-özı zoryqtyru, qoldan kelmes ıske ūmtylu.
Ömırdegı türlı mınez-qūlyqtaǧy adamdardy, olardyŋ ıs-äreketın körsetu barysynda aŋ-qūstardy, jan-januarlardy mysalǧa ala otyryp, jaǧymsyz beinelerdı äşkere etude mysal janrynyŋ orny zor.
Ezoptyŋ 124-mysalynda qarǧa men tülkı obrazy arqyly aqyl taiazdyǧy, qulyq suretteledı: «Voron unes kusok miasa i uselsia na derevne. Lisisa uvidela, i zahotelos ei zapoluchit eto miaso. Stala ona pered voronom i prinialas ego rashvalivat: uj i velik on, i krasiv, i mog by poluchşe drugih stat sarem nad ptisami, da i stal by, konechno, bud u nego eşe i golos. Voronu i zahotelos pokazat ei, chto est u nego golos; vypustil on miaso i zakarkal gromkim golosom. A lisisa podbejala, uhvatila miaso i govorit: «Eh, voron, kaby u tebia eşe i um byl v golove, - nichego by tebe bolşe ne trebovalos, chtob sarstvovat».
Basnia umestna protiv cheloveka nerazumnogo» [1, b. 100] .
Būl siujet Krylovta da, Abaida da bar.
«...Basy ainaldy qarǧanyŋ
Sūmnyŋ aitqan sözıne.
Quanǧannan börtınıp,
Bır mastyq kırdı özıne.
Özıne bıtken öŋeşın
Aiamastan qarq ettı,
Irımşık jerge salp ettı.
Is bıttı, qu kettı», - dep tüiındeletın Abai audarmasynyŋ aitar oiy da «qūr maqtanǧa boi aldyrmau» [2, b. 404] Aǧylşyn tılındegı osy «The Fox and the Crow» mysaly siujetıne nazar salaiyq: « A Fox once saw a Crow fly off with a piece of cheese in its beak and settle on a branch of a tree. «That’s for me, as I
am a Fox », said Master Reynard, and he walked up to the foot of the tree. «Good-day, Mistress Crow » he cried. «How well you are looking to-day: how glossy your feathers; how bright your eye. I feel sure your voice must surpass that of other birds, just as your figure does; let me hear but one song from you that I may greet you as the Queen of Birds». The Crow lifted up her head and began to caw her best, but the moment she opened her mouth the piece of cheese fell to the ground, only to be snapped up by Master Fox. «That will do,» said he. «That was all I wanted. In exchange for your cheese I will give you a piece of advice for the future. Do not trust flatterers!». Berılgen mysal mätının qazaq tılıne audarudyŋ qajettılıgı joqtyǧy: Abaidyŋ audarmasy siujetımen tūtas ündes ekendıgın körsetedı. Tülkı men qarǧanyŋ äreketı arqyly aqylsyz ıstelgen ıs ökınışke aparatynyn, maqtanu köŋılge jel bıtıretındıgın körsetedı.
Zertteuımızdıŋ nysanyna ainalyp otyrǧan siujet ūǧymynyŋ ädebiet teoriiasynda alatyn orny zor.
Öleŋ – tauys qūsyndai körkem sözdıŋ baǧynda,
Kemel körınısıne kemel sana yntyǧar.
Qara söz – totyqūs tättılıgı köŋıldıŋ gülzarynda,
Ūǧym onyŋ nyǧmetınen paida bolar, - degen şyǧys jyrlarynan jetken siujet turaly söz bar [6, b. 15]. Siujet - şyǧarmanyŋ jany.
Siujettıŋ eŋ maŋyzdy funksiiasy – kolliziiany tabu. Būl arqyly ömırlık qarama-qaişylyqty bıluge jol aşylady. Hronikalyq siujet pen konsentrlı siujet erekşelıkterıne qarai, kez kelgen körkem şyǧarma siujetı kelesı bır körkem şyǧarma siujetıne ūqsas boluy mümkın. Būl siujettı qūraityn oqiǧalardyŋ özara ūqsastyǧy men aiyrmaşylyǧyna, jazylǧan (jyrlanǧan) uaqyty men sebep-saldarlyq bailanysyna bailanysty [7].
Siujetter keiıpkerler üşın ıs-äreket alaŋyn tudyryp, sonymen qatar avtorǧa olardyŋ mınez-qūlyqtaryn aşuǧa, özındık paiym jasauǧa mümkındık beredı. Keibırde siujet arqyly aqyndar keiıpker tūlǧasynyŋ qalyptasuyn tudyrady.
Oqiǧalar arasyndaǧy taza uaqyttyq bailanystyŋ basymdyǧyna qūrylǧan siujetter hronikaldy (uaqyttyq) bolyp tabylady. Hronikaldy siujettıŋ bır erekşelıgı saz, yrǧaqqa qūrylady. Eger belgılı oqiǧadan siujet tolyqtai auyspai (köşpei), /teoriiada: «köşpelı nemese auyspaly siujetter»/ belgılı bır mysaldar alynyp, oi kelesı bır şyǧarmada qoldanylsa, būl siujettıŋ motivy dep atalady. Motiv şyǧarma qūrylysy arqyly, oi arqyly, ideia, tıptı bolmasa, bır baiandalatyn jaittyŋ taqyryby arqyly da berıluı mümkın.
Tek Abai audarmalary ǧana emes, A.Baitūrsynūlynyŋ 1922 jyly Qazan qalasynda «Qyryq mysal» jinaǧynda jaryq körgen mysaldardyŋ bırqatary İ.A.Krylovtan audarylǧandyǧy belgılı bolsa da, būl şyǧarmalardyŋ Ezop mysaldary siujetımen ündes ekendıgın anyqtap otyrmyz.
Bız Ezop mysaldarynan bastau alatyn oilardy Abai audarmalarymen salystyra otyryp, zertteude, köz jetkızgenımız: Abai mysaldardaǧy ärbır oidy qazaqtyŋ dünietanymyna sai, erkın baiandaidy. Äitse de, forma men ideiasy mysal janry qalyptaryna tolyq sai keledı. Būl jerde ärı siujet, ärı motiv bar.
Arai Jündıbaeva
