مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ح قۇرىلتايىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق ومىردەگى قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
پرەزيدەنت قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى ايقىنداپ، ورفوگرافيالىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ، تىلدىك بىرىزدىلىكتى قالىپتاستىرۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ باعىتىندا ۇكىمەتكە، اكىمدىكتەرگە، عىلىمي ورتا مەن قوعام وكىلدەرىنە بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى.
قازاق ءتىلى – ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ التىن دىڭگەگى، ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇندىلىق. سوندىقتان ونىڭ دامۋى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ساباقتاستىقتى ساقتاۋدان باستاپ، كۇندەلىكتى قوعامدىق قاتىناستاردا كەڭىنەن قولدانىلۋىنا، ساۋاتتى جازۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جانە جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قۇرمەتىن ارتتىرۋعا دەيىنگى اۋقىمدى مىندەتتەردى قامتيدى. بۇل باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىس ءتىلدىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنىن نىعايتىپ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جاڭا مازمۇندا دامۋىنا جول اشادى.
وسى ماسەلەلەر جونىندە پروفەسسور، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايدا ايتمۋكاشوۆامەن اڭگىمەلەستىك. ساراپشى مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن باستامالاردىڭ ءمانىن، تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق دامۋىن، ەملە نورمالارىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىن جانە ءتىل ساياساتىنىڭ كەلەشەگىن سارالادى.
— حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ح قۇرىلتايىندا مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى بەلگىلەپ، ۇكىمەتكە، اكىمدىكتەرگە، عىلىمي ورتا مەن قوعام وكىلدەرىنە بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى. سىزدىڭشە، پرەزيدەنت ايقىنداعان وسى باعىتتار الداعى جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە وتۋىنە نەگىز بولا الا ما؟
— مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى ايقىنداپ، ونى دامىتۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلى تۇردە كوتەرۋى – انا ءتىلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. پرەزيدەنت بەلگىلەگەن باسىمدىقتار الداعى جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە وتۋىنە نەگىز بولا الادى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى اراسىندا ساباقتاستىق پەن جۇيەلىلىك قاعيداتتارى ساقتالۋى كەرەك. سونداي-اق قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە ساي ونى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانۋ اياسى كەڭەيگەنى ماڭىزدى. مەكەمە ماڭدايشالارىنان باستاپ، ىسقاعازدارىن جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا دەيىن ورتاق تالاپتار مەن ءبىرىزدى ۇستانىم قالىپتاسىپ، بۇل باعىتتاعى جۇمىستار زاڭ اياسىندا جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت. وسىنداي ۇيلەسىمدى جۇمىس ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ، قوعامدىق ومىردەگى ورنى نىعايا تۇسەدى.
— پرەزيدەنت «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ۇستانىم ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا، وركەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرۋعا قالاي ىقپال ەتەدى؟
— «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋ قاجەت. بۇل ۇستانىم وركەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بالا تاربيەسىندە وتباسىلىق قۇندىلىقتارمەن بىرگە زاڭ، ءتارتىپ ماسەلەسى بىرگە ءورىلىپ وتىرۋ كەرەك. بالا كەزدەن باستاپ بىرەۋدىڭ جەكە باسىن كەمسىتپەۋ، ءوز ومىرىنە، ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋ، زاڭدى بۇزباۋ، قوعامدىق مۇلىككە، قورشاعان ورتاعا كۇتىممەن قاراۋ، الەۋمەتتىك جەلىدە زاڭ بۇزباۋ سياقتى ەرەجەلەردى بالاباقشادان باستاپ سىڭىرە بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتپەن قاراۋ، ونى دارىپتەۋ وسى باعىتتاعى شارالاردىڭ ەڭ نەگىزگى وزەگى بولۋى ءتيىس.
— مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيادا «تاۋەلسىزدىك» جانە «ەگەمەندىك» سوزدەرىن باس ارىپپەن جازۋ تۋرالى شەشىمنىڭ تەرەڭ مانىنە توقتالدى. فيلولوگيالىق تۇرعىدان العاندا، بۇل قادامنىڭ سيمۆولدىق جانە تىلدىك ماڭىزى قانداي؟ مۇنداي جازۋ ۇلگىسى جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن مەملەكەتتىلىك ۇعىمدارىنا دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا قالاي اسەر ەتەدى؟
— تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە قوعامداعى ساياسي، ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى مادەني-الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ جونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ەسكەرىلىپ، “قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگىنىڭ” سوڭعى (2013 ج) باسىلىمىنا ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە باس ارىپپەن جازىلاتىن سوزدەر سوزدىكتىڭ سوڭىندا ءتۇرلى تاقىرىپتىق توپتارعا ءبولىنىپ، سوزتىزبەدە كوبىرەك بەرىلگەن بولاتىن. مىسالى: ءداۋىر، كەزەڭ، مادەنيەت، تاريحي وقيعا اتاۋلارى.
ال قازاق ءتىلى ورفوگرافياسى مەن پۋنكتۋاتسياسىنىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساعان اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ «ەملە جانە تىنىس بەلگىلەرى» (1996 ج) ەڭبەگىنىڭ 110-پاراگرافىندا بىلاي دەلىنگەن: «اسا ماڭىزدى تاريحي داۋىرلەردىڭ، رەۆوليۋتسيالاردىڭ، ۋاقيعالاردىڭ، مەرەكەلەردىڭ اتتارى باس ارىپپەن جازىلادى». 111-پاراگرافتا: «كەيبىر اسا ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ (كونستيتۋتسيا، كەلىسسوز ت.ب.) اتتارى باس ارىپپەن جازىلادى».
اتالعان وزگەرىستەر، ەرەجەلەر «تاۋەلسىزدىك» جانە «ەگەمەندىك» سوزدەرىن باس ارىپپەن جازۋ تۋرالى شەشىمنىڭ سيمۆولدىق جانە تىلدىك نەگىزدەمەسى. مۇنداي جازۋ ۇلگىسى جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا ۇلتتىڭ قاستەرلى ۇعىمدارىن قادىرلەۋگە جاستايىنان ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
— قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ءتىلىن ۇلتتى ۇيىستىراتىن جانە وركەنيەتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن «جۇمساق كۇش» رەتىندە سيپاتتادى. بۇل تۇجىرىمدى قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
— قازاق ءتىلى — ۇلتتى ۇيىستىراتىن جانە وركەنيەتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن “جۇمساق كۇش”، سەبەبى قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق ءتىل حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەڭ نەگىزگى نىشانى. ۇلتتىق ءدىل، ۇلتتىق ءتىل، ۇلتتىق كەلىسىم، ۇلتتىق بىرەگەيلىك ت.ب. ماڭىزدى ماسەلەلەر - ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن دىڭگەگى. سوندىقتان وركەنيەتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن، ۇلتتى بىرىكتىرۋ ءۇشىن دە قازاق ءتىلى ەڭ نەگىزگى ءرول اتقارادى.
— مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن، ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋمەن بايلانىستىردى. ءتىل مەن تاۋەلسىزدىك اراسىنداعى وسى بايلانىستىڭ قوعامدىق سانا ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟
— ءتىل مەن تاۋەلسىزدىك اراسىنداعى بايلانىس قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋى ءتىل ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق جۇيەسى جاڭا ۇعىمدارمەن تولىعىپ، سوزدىك قورىمىزدا بىرقاتار ماڭىزدى وزگەرىستەر ورىن الدى. اتاپ ايتقاندا، حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاق تىلىندەگى بالامالارى قالىپتاسىپ، ۇلتتىق تانىمعا ساي ءتولتۋما سوزدەر قايتا قولدانىسقا ەندى. بۇل ۇدەرىس ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىمەن جانە ءتىلدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى: سۋۆەرەن-ەگەمەن، سۋۆەرەنيتەت – ەگەمەندىك، پاتريوت- ۇلتجاندى ت.ب.
— پرەزيدەنت قازاق تىلىندەگى بىرىزدىلىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ، ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردى جاڭارتۋ، ەملە ەرەجەلەرىن جۇيەلەۋ جانە كەيبىر سوزدەردىڭ قولدانىسىنا قاتىستى عىلىمي ۇستانىم قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى. فيلولوگ رەتىندە بۇل باستامالاردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى مەن نورمالارىن جەتىلدىرۋدەگى ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟
— قازىرگى قولدانىستاعى ورفوگرافيالىق سوزدىكتە بىرقاتار ماڭىزدى جاڭالىقتار مەن تولىقتىرۋلار بار. اتاپ ايتقاندا، سوزدەردىڭ بىرگە جانە بولەك جازىلۋى، كەيبىر كىرمە سوزدەردىڭ قازاقشا بالامالارى، قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى، باس ءارىپتىڭ قولدانىلۋى، سونداي-اق سوزدەردىڭ ۇندەستىك زاڭىنا سايكەس جازىلۋى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ەندى بۇل جاڭالىقتار مەن تولىقتىرۋلار كوپشىلىككە ءالى دە كەڭىنەن تانىستىرىلا ءتۇسۋى قاجەت. ولاردى ءتىل ماماندارى، جۋرناليستەر، ىسقاعازدارىن جۇرگىزۋشى ماماندارمەن قاتار، جالپى قوعامنىڭ دا ءبىلۋى ماڭىزدى.
قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى مەن جازۋ نورمالارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن فيلولوگ عالىمدار تاراپىنان ەملە ەرەجەلەرى مەن ورفوگرافيالىق سوزدىككە قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن ۇسىنىستار مەن عىلىمي پايىمداردى ەسكەرگەن ءجون. سول سەبەپتى قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى مەن نورمالارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن فيلولوگ ماماندار تاراپىنان ەملە سوزدىگىنە قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن سىندار، ەسكەرتۋلەر نازارعا الىنىپ، جەتىلدىرىلگەن نۇسقاسى ارنايى زاڭمەن بەكىتىلسە دۇرىس بولار ەدى.
