سولتۇستىكتەگى اۋىلداردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟

7047
Adyrna.kz Telegram

2012–2022 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا اۋىل حالقى 7,6-دان 7,5 ملن ادامعا دەيىن ازايىپ, اۋىلداردىڭ سانى 6,9-دان 6,3 مىڭ بىرلىككە دەيىن قىسقارعان. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە، جويىلعان اۋىلداردىڭ ەڭ كوپ سانى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنا تيەسىلى (269 اۋىل). وڭتۇستىكتە اۋىلدار سانى 119-عا، باتىستا 118-گە، ورتالىق-شىعىس وڭىرلەردە 103-كە قىسقارعان.

وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىندا استانادا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بوساپ جاتقان اۋىلدارعا قاتىستى ماسەلەگە وسى وبلىستىڭ اكىمى  عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ تە ارنايى توقتالعان بولاتىن.

«وبلىستا 635 ەلدى مەكەن بار. ونىڭ 125-دە حالىق سانى 50-گە دە جەتپەيدى. تاعى 39 اۋىلدا ءتىپتى 34 ادام عانا تۇرادى. جالپى، وڭىردە حالقى سانىنان دا، اۋماعى جاعىنان دا تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن ەلدى مەكەندەر كوپ. الايدا بولاشاعى جوق اۋىلدارعا قاتىستى سۇراقتارعا ءبىز وتە مۇقيات قارايمىز. اۋىل تۇرعىندارىمەن، كاسىپكەرلەرمەن سويلەسىپ، بۇل ماسەلەنى ءالى دە قاراستىراتىن بولامىز»، –  دەدى ول.


سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋداندار كارتاسى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەگىن ەگىپ، مال وسىرۋگە جايلى ايماق سانالادى. دەسەك تە، بۇل ءوڭىردىڭ دەموگرافياسى جىل وتكەن سايىن قۇلدىراۋ ۇستىندە. 2023 جىلعى اشىق دەرەككوز مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە جالپى سانى 532 700  حالىق تۇرادى. ولاردىڭ 273 400-ءى اۋىل-ايماقتا، ال 259 300 تۇرعىن قالالىق جەرلەرگە ورنالاسقان. الايدا اۋىل حالقىنىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى بولسا، وبلىس ورتالىعىنا، ءتىپتى ەلىمىزدىڭ باسقا ءىرى قالالارىنا كوشۋدى نيەت ەتكەندەر سانى ازايماي وتىر. تۋعان اۋىلىن تاستاپ، الىسقا كەتۋگە بەكىنگەن جۇرتشىلىق مۇنىڭ سەبەبىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايمەن تۇسىندىرەدى.

سقو، ايىمجان اۋىلى. سۋرەت اۆتورى- ءا.جۇماباەۆ

ءابىرحايىر جۇماباەۆ تۇركىستان وبلىسىنان ارنايى باعدارلامامەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى شەكارالىق ايماق سانالاتىن جامبىل اۋدانىنا 2020 جىلى قونىس اۋدارعان. وسى اۋدانداعى ايىمجان اۋىلىنداعى مەكتەپكە تاريح ءپانى مۇعالىمى بولىپ ورنالاسقان ول «تەرىسكەيدە تامىر-تانىس دەگەن ءتۇسىنىك اتىمەن جوق», - دەپ وتىر.

«ەشقانداي سىبايلاس جەمقورلىقسىز جۇمىسقا ورنالاسۋعا بولادى. الايدا ءبىر قىنجىلتاتىنى – حالىقتىڭ قولايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسالماعان. ماسەلەن، بىزدە اۋىز سۋ پروبلەماسى بار. جۇرت ءالى كۇنگە سۋدى تاسىپ ىشەدى. ايىمجان اۋىلى قۇرىلعالى (1929 ج. قۇرىلعان) ءجۇز جىلعا جۋىقتاپتى. ءبىر عاسىر وتسە دە، اۋىلدا اسفالت جول جوق. كوكتەم مەن كۇزدە ەلدىڭ ىشكى كوشەلەرىندە كولىك تۇگىل جاياۋ ادام جۇرە المايدى. بار-جوعى ەكى كوشەگە تىم بولماسا تاس توسەپ بەرسە دەيسىڭ. ال 2021 جىلى جاڭادان سۋ قۇبىرلارى  تارتىلىپ (وندا دا ءۇيدى-ۇيگە ەمەس, ءبىر عانا تاراتۋ پۋنكتىنەن اۋىز سۋ بەرمەك بولعان), اۋىل جۇرتشىلىعى تازا سۋ ىشەمىز دەپ ۇمىتتەندى. ودان بەرى 2 جىل وتسە دە، ەشتەڭە وزگەرمەدى»، – دەيدى ءابىلحايىر.

     

ايىمجان اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى م.وسپانوۆقا جازعان حاتى

اۋىل تۇرعىندارى  اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇراپ بىرنەشە ءتيىستى مەكەمەگە حات جولداعان. 2023 جىلى جازىلعان حاتقا جامبىل اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى م.وسپانوۆ سۋ قۇبىرلارىن جۇرگىزۋدە ورىن العان اقاۋلار جوندەلىپ جاتقانىن، الداعى ۋاقىتتا اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلەتىنىن ايتىپ جاۋاپ بەرگەن.

ايىمجان اۋىلى – اينالاسى نۋ ورمان مەن كولمەن كومكەرىلگەن، مال، قۇس وسىرۋگە وتە قولايلى جەر. بۇل اۋىلداعى جول جانە اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلەر بولسا، قازىرگى 230 تۇرعىنى بار اۋىلدىڭ ۇلكەن اۋىلعا اينالارى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار وبلىس ورتالىعىنان شالعاي، رەسەيمەن شەكارالاس جاتقانىنا قاراماستان، بۇل اۋىلدان باسقا ايماققا كوشۋدى ويلاعان كىسى سانى از.

ايىمجان اۋىلىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جالعىز سۋ كرانى. سۋرەت ءا.جۇماباەۆتىكى

2020 جىلى جامبىل اۋدانىنىڭ سول تۇستاعى اكىمى ەسكەندىروۆ مارات «پرەسنوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىنان ۇزىنكول جانە ايىمجان اۋىلدارىنا دەيىن سۋ بۇرۋدى سالۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى. جسق مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتتى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 225 ملن 182 مىڭ تەڭگە. 2020 جىلى «ەسىل سۋ» رمك پرەسنوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىنان كازانكا اۋىلىنا دەيىن سۋ بۇرۋدى سالۋعا جسق ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىر» دەپ حالىق الدىندا ەسەپ بەرگەن. ال 2021 جىلعى ەسەبىندە اۋدان اكىمى اۋداننىڭ كولىك جولدارىنا 2,4 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن، جوسپاردا ايىمجان اۋىلىنىڭ جولىن جوندەۋ بارىن تىلگە تيەك ەتكەن. وكىنىشكە قاراي، ارادا 23 جىل وتسە دە، ايىمجان اۋىلىنداعى اۋىز سۋ, جول پروبلەمالارى شەشىلمەگەن.

2023 جىلعى كوشى-قون باعدارلاماسىندا دا شەكارالىق ايماقتارعا قونىس اۋدارۋشىلارعا تۇراقتى جۇمىس، باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ جاعىنان باسىمدىق بەرىلدى. «جامبىل اۋدانىنا 2017 جىلدان بەرى  900-گە جۋىق وتباسى قونىس اۋدارعان. 2023 جىلى اۋدانعا 18 وتباسى نەمەسە 65 ادام كوشىپ كەلدى. جوسپار – تاعى 49 وتباسىن قابىلداۋ»، – دەيدى اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ مامانى ايان اجانوۆ.


ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2023 جىلعى رەسمي مالىمەتى

كوشكە بايلانىستى ۇگىت-ناسيحات دۇرىس جۇرگىزىلسە...

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وسىناۋ كۇردەلى احۋالدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2017 جىلدان بەرى «وڭتۇستىكتەن-سولتۇستىككە» ەرىكتى قونىس اۋدارۋ بويىنشا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى. ماقسات – بىرتىندەپ بوساپ جاتقان اۋىلدى تولتىرىپ، حالىق سانىن ارتتىرۋ. الايدا تەرىسكەيگە قونىس اۋدارىپ، توسكەيىن مالعا، اۋىلىن جانعا تولتىرادى دەگەن بۇل باعدارلاما دىتتەگەن ماقساتىنا جەتە الماي وتىر. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – باعدارلاما شارتتارىنداعى كەيبىر شيكىلىكتەر مەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى.

ماسەلەن، وسى كوشى-قونعا بايلانىستى كوپتەگەن سۇراق قويىپ، ءبىر-بىرىمەن اقپارات الماسقان بىرنەشە الەۋمەتتىك جەلى توپتارى بار. ءبىر عانا Telegram الەۋمەتتىك جەلىسىندە 23 مىڭ ادامنان جاساقتالعان بىرنەشە توپتا سۇرالاتىن سۇراقتارعا ناقتى، تۇسىنىكتى جاۋاپ بەرەتىن مامان جوق. ينتەرنەت زامانىندا ادامداردىڭ اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الاتىنىن ەسكەرسەك، وسىنداي توپتارعا كوشى-قون ماسەلەسىن قاراپايىم تىلدە ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ءبىر ماماندى بەكىتۋ ارقىلى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋگە ابدەن بولادى. حالقى تىعىز ورنالاسقان وبلىستا تۇراقتى جۇمىسى، تۇراتىن باسپاناسى بولماي قينالىپ جۇرگەن قانشاما كىسى قونىس اۋدارۋ تۋرالى جان-جاقتى اقپارات الا-الماي وتىر.

تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى راۋان ەگىزباي تەرىسكەيگە كوشكىسى كەلەتىنىن ءبىلدىرىپ، «Enbek.kz» رەسمي سايتىنا تىركەلگەن. «كەرى بايلانىس ورناتقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مانساپ ورتالىعى قىزمەتكەرىنىڭ ايتقاندارىنان ەشتەڭە تۇسىنبەدىم. شارت بويىنشا كوشىپ كەلگەن سوڭ، اتالمىش وبلىستا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋعا ءتيىسسىڭ دەيدى. تۇراقتى تىركەۋگە قايدا تۇرامىن، كىمنىڭ ۇيىنە تۇرامىن؟ ول جاقتا تانيتىن ءبىر ادامىم جوق، كىم مەنى ۇيىنە تىركەۋگە تۇرعىزادى؟ تەگىن بەرىلەتىن ءۇي دە، جەر دە جوق دەيدى. ال الەۋمەتتىك جەلىدەگى توپتاردا كەيبىر كىسىلەر «تەگىن ءۇي، جەر بەرىلەدى, جۇمىسقا ورنالاستىرادى» دەپ جارناما جاساپ جاتىر. كىمگە سەنەرىڭدى بىلمەيسىڭ»، - دەيدى.

وسىنداي ولقىلىقتار سالدارىنان كوش-قون باعدارلاماسى ءتيىستى ناتيجەگە قول جەتكىزە الماي وتىر.

سولتۇستىك قازاقستاندا كاسىپكەر بولۋعا مۇمكىندىك مول

سولتۇستىككە كوشۋ بويىنشا اقپاراتتاردا قونىس اۋدارۋشى ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىك ءۇشىن شاعىن جەر تەلىمىن، ساۋدا-ساتتىق ورنىن ەش كەدەرگىسىز جالعا الاتىنى تۋرالى كوپ ايتىلمايدى. ال شارۋا قوجالىعىن اشىپ، مال ءوسىرىپ، ەگىن ەگەمىن دەگەن جاعدايدا، اۋقىمدى جەرلەردى ارنايى بايقاۋ ارقىلى، بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا الۋىنا مۇمكىندىگى بار. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ رەسمي ساۋالىمىزعا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى» كمم باسشىسى مەڭدىباەۆ مەيرام جاقسىلىقۇلى  بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:

سۋرەتتە م.مەڭدىباەۆ (سۋرەت اۆتورى س.بايعازى)

«قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 97-بابىنىڭ 6-تارماعىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن، اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن، ورمان ءوسىرۋدى، عىلىمي-زەرتتەۋ، تاجىريبەلىك جانە وقۋ ماقساتتارىن جۇرگىزۋ، قوسالقى اۋىل شارۋاشىلىعىن، باۋ-باقشا جانە مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەمەس زاڭدى تۇلعالارىنا شەتەلدىك قاتىسۋسىز جەر پايدالانۋعا بەرىلەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى  پايدالانۋعا بەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 43-1-بابىنا جانە 2018 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى № 518 «شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن، اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالانۋ (جالعا الۋ) قۇقىعىن بەرۋ جونىندەگى كونكۋرستى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ قاعيدالارىنا» سايكەس جۇرگىزىلەدى، شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن، اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالانۋ (جالداۋ) قۇقىعىندا مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى جانە جەر پايدالانۋعا بەرىلمەگەن جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن، اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالانۋ (جالداۋ) قۇقىعىن بەرۋ جونىندەگى كونكۋرس نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە جالداۋ قۇقىعىن بەرۋ جونىندەگى كونكۋرستى وتكىزۋ تۋرالى اقپارات ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ اۋماعىندا تاراتىلاتىن مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمدارىندا جانە وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ (اۋداندارىنىڭ) ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ورنالاستىرىلادى!

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا الۋ ءۇشىن ازاماتتار جالداۋ قۇقىعىن بەرۋ بويىنشا وتكىزىلەتىن كونكۋرستارعا قاتىسۋى قاجەت. ال كونكۋرستىڭ باستى تالابى – ناقتى بيزنەس جوسپاردىڭ بولۋى.

مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرىن ۇتىمدى پايدالانا ءبىلۋ كەرەك

«بوس جەردە كاسىبىمدى قالاي اشامىن؟ ەگەر ونداي كاسىپ اشاتىن اقشام بولسا، وڭتۇستىكتە دە اشار ەدىم عوي؟!» – دەيدى تۇركىستاندىق مۇحيت كەڭەسبەك.  

ءيا، قابىلەتىڭىز بولسا، ونداي كاسىپتى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن اشا الاسىز. بىراق، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعىداي مۇمكىندىكتەر بولا بەرمەۋى مۇمكىن. ول قانداي مۇمكىندىكتەر؟

بىرىنشىدەن، بۇل ايماقتا باسەكەلەستىك وتە تومەن. ەكىنشىدەن، بۇل جاقتا مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە بەرىلەتىن ءتۇرلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە، گرانتتاردى تانىس-تامىرسىز، ەش كەدەرگىسىز الا الاسىز. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2023 جىلى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىنان جاڭادان كاسىبىن باستاعاندارعا ارنالعان 400 اەك (1 ملن 380 مىڭ تەڭگە) قايتارىمسىز گرانت جانە جىلدىق 2,5%-دىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى. وكىنىشكە قاراي، وڭتۇستىك وبلىستاردا وسى گرانتتى «الىپ بەرەمىن» دەپ جار سالعاندار مەن ولارعا پارا بەرىپ، شىعىنعا باتقاندار بولدى. ال ءدال وسى گرانتتاردى سولتۇستىك قازاقستاندا ەش كەدەرگىسىز، ەشءبىر تانىسسىز الىپ، كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان قانشاما ادام بار.

تەرىسكەيدە ميلليونەرگە اينالۋ قيىن ەمەس

27 جاسار اقمارال ماقتۇمقۇلوۆا پەتروپاۆل حالقىنا جاقسى تانىس. باتىس قازاقستاننان سولتۇستىككە ءبىلىم الۋعا كەلگەن اقمارالدى قىزىلجار حالقى قازىر «petro kelin» اتىمەن تانيدى. جوعارى ءبىلىم الۋعا كەلگەن «سەرپىندىك» قىز بۇل كۇندە بىلدەي بيزنەسمەن.