Nelıkten Qazaqstanda myŋdaǧan bala kömeksız qalyp otyr jäne jaǧdaidy ne özgerte alady?
«Disleksiia» terminı ǧylymda salystyrmaly türde jaqynda paida boldy. XIX ǧasyrdyŋ soŋynda europalyq därıgerlerdıŋ bırı joǧary intellektı men jaqsy fizikalyq damuyna qaramastan oqudy meŋgere almaǧan balany sipattaǧan. Ol kezde būl qūbylys «sözdık soqyrlyq» dep ataldy. Keiın neiroǧylym damyǧan saiyn disleksiia ūǧymy qalyptasty. Ǧalymdar būl jalqaulyq ta, ziiatkerlık kemşılık te emes, mi jūmysynyŋ erekşelıgı ekenın tüsındı.
Qazırgı taŋda älemde disleksiiany tüsındırudıŋ ekı negızgı täsılı bar. Bırı — logopediialyq, ol TMD elderınde keŋ taralǧan. Ekınşısı — batystyq, neiropsihologiialyq täsıl, ol AQŞ-ta, Ūlybritaniiada jäne Europa elderınde belsendı qoldanylady.
Halyqaralyq deŋgeidegı disleksiia mamany, Astanadaǧy Disleksiia ortalyǧynyŋ negızın qalauşy Elena Danilova būl ekı közqarastyŋ aiyrmaşylyǧy tübegeilı ekenın atap ötedı.
«Qazaqstanǧa halyqaralyq ädıstemeler kelmei tūryp, disleksiiany tek oqudyŋ qiyndyǧy retınde qabyldady. Naşar oqysa — demek disleksiia, onymen tek logoped jūmys ısteuı kerek dep esepteldı. Al batystyq täsılde mamandar aldymen belgılerge emes, balanyŋ miynda ne bolyp jatqanyn zerttei bastady».
Midyŋ oŋ jartyşary jäne mekteptegı qiyndyqtar
Zertteuler körsetkendei, disleksiiasy bar balalarda aqparatty qabyldau köbıne midyŋ oŋ jartyşary arqyly jüzege asady. Ol qiialǧa, beinelık oilauǧa, emosiia men empatiiaǧa jauap beredı. Būl — mektepke deiıngı jastaǧy barlyq balalarǧa tän qasiet. Alaida 6–7 jasqa qarai köpşılıgınde qabyldau sol jartyşarǧa auysady, öitkenı sol jartyşar oqu daǧdylaryna — oqu, jazu, esepke jauapty.
Disleksiiasy bar balalarda būl auysu bolmaidy.
«Bala oŋ jartyşarlyq qabyldauda qalady. Ol ärıptı basqaşa köredı, dybysty özgeşe öŋdeidı, mätındı basqaşa qabyldaidy. Sondyqtan qiyndyq tek oquda emes, jazuda, matematikada, tapsyrmany tüsınude de körınedı», — deidı Elena Danilova.
Osy sebeptı batys elderınde disleksiiamen logopedter emes, psihologtar men neiropsihologtar ainalysady, al tüzetu baǧdarlamalary «jattatuǧa» emes, oilau men kognitivtık strategiialardy özgertuge baǧyttalady.
Diagnostika — tek dauystap oqytu emes
Köpşılıktıŋ oiynşa, disleksiiany baladan mätın oqytqyzu arqyly anyqtauǧa bolady. Şyn mänınde, būl äldeqaida kürdelı prosess.
Bala tehnikalyq tūrǧyda jaqsy oquy mümkın, bıraq oqyǧanyn tüsınbeuı yqtimal. Nemese mätındı jaqsy tüsınıp, al matematikada qatty qinaluy mümkın. Qazaq tılınde, mysaly, bala k men q ärıpterın ajyrata almauy mümkın — «qūiryǧyn körmeidı». Būl onyŋ nemqūraidylyǧynan emes, dybysty mi deŋgeiınde qalai öŋdeu kerektıgın tüsınbeuınen tuyndaidy.
«Balada bırqatar belgıler boluy mümkın, bıraq būl mındettı türde disleksiia degen söz emes. Diagnostika — kognitivtık funksiialardy, söileudı, oilaudy, psihologiialyq jaǧdaidy zertteu. Tek osy derekterdıŋ jiyntyǧy naqty qorytyndy beredı», — deidı maman.
Qazırgı taŋda Qazaqstanda TOD ädıstemesı engızılude. Ol tek oqu daǧdysyn ǧana emes, kognitivtık funksiialardy, stress deŋgeiın, balanyŋ emosiialyq küiın de zertteidı. Būl öte maŋyzdy, öitkenı disleksiiasy bar balalardyŋ köbı ünemı psihologiialyq qysymda ömır süredı.
Är synyp — qauıp aimaǧynda
Halyqaralyq statistika boiynşa, älemde adamdardyŋ 17–23%-ynda disleksiia bar. Qazaqstan jaǧdaiynda būl — är synypta kemınde 2–3 balada disleksiia belgılerı bar degen söz. Köbıne būl — soŋǧy partada otyratyn, ülgerımı tömen, özıne senımın joǧalta bastaǧan balalar.
Disleksiia uaqyt öte «özdıgınen ketpeidı».
«Būl közdıŋ tüsı siiaqty. Ony özgertu mümkın emes, bıraq tüzetu men aldyn alu arqyly ömırdı jeŋıldetuge bolady», — deidı Elena Danilova.
«Men būl turaly tek maman retınde ǧana emes, disleksiiasy bar üş balanyŋ anasy retınde aityp otyrmyn».
Disleksiianyŋ genetikalyq negızı bar. Eger ata-ananyŋ bırınde bolsa, balada da körınuı mümkın. Al ony «oiatyp jıberetın» faktorlar ärtürlı: mūǧalımmen qarym-qatynas, oqu tılınıŋ auysuy, Qazaqstanǧa tän bilingvizm.
Gadjetter men kliptık oilau
Qosymşa qauıp faktory — sifrlyq orta. Gadjetter beinelık, kliptık oilaudy küşeitıp, oŋ jartyşardyŋ belsendılıgın arttyrady.
«Disleksiiasy bar balalarǧa virtualdy älem jeŋılırek. Olar sol jerde qiialdaidy, qūrastyrady, intuitivtı äreket etedı. Bıraq tüzetu bolmasa, būl mektep jüiesımen aradaǧy alşaqtyqty ūlǧaitady», — deidı sarapşy.
Sonymen bırge, uaqtyly kömek körsetılse, däl osy disleksiiasy bar balalar tabysty käsıpker, IT-maman, jazuşy, şyǧarmaşyl tūlǧaǧa ainala alady.
Mäselenı «mınezben» şatastyru
Disleksiia köbıne söileu erekşelıkterımen qatar jüredı: sözdık qorynyŋ kedeilıgı, tūrmystyq äŋgımede şatasu, al süiıktı taqyrypta öte sauatty söileu. Keide motorlyq belgıler de bolady — jasöspırım kezde aiaq kiım bauyn bailai almau, däpterde joldy körmeu, ärıp ölşemderınıŋ ärkelkılıgı.
Alaida mektepte mūndai balalardy köbıne «zeiınsız», «älsız» dep qabyldaidy.
«Mūǧalımderdı būǧan üiretpeidı. Logopedter üstırt bıledı. Al psihologtar, ökınışke qarai, disleksiia turaly mülde bılmeidı, būl — olardyŋ tıkelei salasy bolsa da», — deidı Danilova.
Älem täjıribesı jäne Qazaqstan şyndyǧy
Keibır elderde, sonyŋ ışınde Ündıstanda, oquǧa qabyldau kezınde-aq balalardyŋ oqu qiyndyqtaryna diagnostika jasalady. Disleksiia qaupı bar balalar beiımdelgen ädıstememen oqyp, 4-synypqa qarai negızgı synypqa qosylady.
Qazaqstanda mūndai jüie älı jolǧa qoiylmaǧan. Disleksiia ūǧymy naqty qalyptaspaǧan, al kömek — şekteulı.
Diagnostikalyq jäne tüzetu jūmystary jürgızıletın Disleksiia ortalyǧy Astana qalasynda 2018 jyldan berı jūmys ısteidı. Osy uaqyt ışınde 2000-nan astam bala diagnostikadan öttı, 500-den astamy tüzetu baǧdarlamasynan öttı. Jaǧdailardyŋ şamamen 80%-ynda disleksiia rastaldy. Ortalyq Ronald Deivis ädıstemesı boiynşa jūmys ısteidı jäne respublikalyq, oblystyq pedagogikalyq forumdarǧa qatysyp keledı.
Elemeudıŋ qūny
Halyqaralyq zertteuler körsetkendei, kämeletke tolmaǧandar arasyndaǧy tüzeu mekemelerınde otyrǧan balalardyŋ 83%-ynda disleksiia bar. Būl disleksiia qylmysqa äkeledı degen söz emes. Būl — kömeksız qalǧan balanyŋ qoǧamnan şettep, psihologiialyq tūrǧyda küireuınıŋ saldary.
Ortalyqqa kelgen 29 jastaǧy IT-maman ömır boiy özın «aqymaqpyn» dep oilaǧan.
«Tüzetuden keiın ol közımnen perde ketkendei boldy dedı. Alty aidan soŋ tūraqty jūmysqa ornalasa aldy, sebebı bılımın jazbaşa türde jetkıze alatyn deŋgeige jettı», — deidı maman.
Bolaşaqqa qatysty mäsele
Disleksiianyŋ aldyn alu şamamen jarty jyldy alady, al tüzetu jūmysy deŋgeiıne qarai ekı jylǧa deiın sozyluy mümkın. Būl ärdaiym jeke täsıldı talap etedı. Bıraq nätije — tek oqu jetıstıgı emes, balanyŋ özın-özı baǧalauy, psihikalyq saulyǧy men tolyqqandy ömırı.
Disleksiia — kemşılık te, ükım de emes. Būl — oilaudyŋ neirobiologiialyq erekşelıgı. Al qoǧamnyŋ ony qalai qabyldap, qalai jūmys ısteitını myŋdaǧan qazaqstandyq balanyŋ bolaşaǧyn aiqyndaidy.
