Qazaqstan Prezidentı İslamabadta sūhbat berıp, jahandyq saiasatqa qatysty pıkır bıldırdı, dep habarlaidy "Adyrna" ūlttyq portaly.
— Qazaqstan men Päkıstan arasyndaǧy qarym-qatynasqa, äsırese, sauda-investisiialyq yntymaqtastyqqa qandai baǧa beresız? Naqtyraq aitqanda ne kütesız? Keleşegı qandai?
– Qazaqstan Päkıstandy dostas el jäne halyqaralyq qoǧamdastyqta bedelı biık strategiialyq serıktes retınde qarastyrady. 1992 jyly diplomatiialyq qatynas ornaǧan sätten berı ortaq müddemızge sai keletın bırqatar mäsele men jobalar boiynşa tabysty äreket etıp kelemız.
Memleketterımız ŞYŪ, İYŪ, AÖSŞK sekıldı maŋyzdy halyqaralyq ūiymdar aiasynda tyǧyz ärı jemıstı yqpaldastyqty jolǧa qoidy. Osylaişa, bız jahandaǧy beibıtşılık pen tūraqtylyqty nyǧaituǧa, sondai-aq ornyqty damuǧa üles qosamyz.
Päkıstanǧa alǧaşqy memlekettık saparym serıktestık kökjiegın keŋeitıp, özara bailanys tarihynyŋ jaŋa kezeŋıne bastau bolady. Sapar barysynda qol qoiylǧan 60-tan astam ükımetaralyq jäne ıskerlık kelısım ekıjaqty yntymaqtastyqqa zor serpın bererı sözsız.
Kölık-logistika, auyl şaruaşylyǧy, önerkäsıp pen öndırıs, densaulyq saqtau, bılım beru jäne basqa da sektorlar ekonomikalyq yntymaqtastyǧymyzdyŋ basym baǧyttary sanalady.
Men ekı eldıŋ kompaniialary bırlesken käsıporyndar qūryp, tiımdı jobalardy jüzege asyra alady dep oilaimyn. Oǧan mümkındık mol.
Bız özara sauda-sattyǧymyzdy keŋeituge erekşe nazar audaryp otyrmyz.
— Päkıstan men Qazaqstan yntymaqtastyǧynyŋ basty baǧyttaryna toqtala ketseŋız
– Ekonomikalyq yntymaqtastyq jäne öŋıraralyq bailanys özara serıktestıgımızde airyqşa mänge ie. Bız ızgı saiasi erık-jıgerımızdı naqty ekonomikalyq nätijege jetu üşın jūmsaǧymyz keledı. Atap aitqanda, sauda-sattyq pen investisiia auqymyn keŋeitıp, halyqtarymyz arasyndaǧy bailanysty jandandyruǧa niettımız.
— Öŋıraralyq bailanys ortaq kün tärtıbındegı negızgı taqyryptyŋ bırıne ainaldy. Qazaqstan üşın būl mäsele qanşalyqty maŋyzdy?
– Şyn mänınde, aimaqaralyq bailanysty damytu – kün tärtıbınde tūrǧan eŋ özektı mäsele.
Būl rette Qazaqstan – Türıkmenstan – Auǧanstan – Päkıstan dälızın qūru jobasyna üles qosuǧa äzırmız. Bızdıŋ oiymyzşa, būl jobanyŋ öŋırlerdı bailanystyryp, Oŋtüstık Aziia naryǧyna şyǧu tūrǧysynan strategiialyq maŋyzy zor.
Päkıstannyŋ osy strategiialyq baǧytta elımızben tyǧyz yntymaqtastyq ornatuǧa niettı ekenı quantady. Müddelı taraptar kölık-tranzit jobalaryn tabysty jüzege asyruǧa belsendı atsalysyp, ortaq ıske jūmyla kırısedı dep ümıttenemız.
Prezident Donald Tramptyŋ ışkı saiasaty
— Bügınde saiasatkerlerdıŋ bärı AQŞ-taǧy jaǧdaidy jıtı baqylap otyr. Sız Amerikadaǧy ahualǧa, naqtyraq aitqanda, Prezident Donald Tramptyŋ ışkı saiasatyna qandai baǧa beresız?
– Prezident Tramp – öte tegeurındı ärı köregen köşbasşy. Ol elınıŋ ūlttyq müddesın ärdaiym bırınşı orynǧa qoiady. Mūny AQŞ ekonomikasynyŋ joǧary körsetkışterınen, sondai-aq qazırgı kezde el ışınde jürıp jatqan auqymdy reformalardan, äsırese, äleumettık saladaǧy oŋ özgerısterden aŋǧaruǧa bolady.
Men onyŋ aqyl-parasatqa qūrylǧan saiasatyn jäne zaŋ üstemdıgın ornatuǧa baǧyttalǧan äreketın qoldaimyn. Qazaqstanda da osyǧan ūqsas baǧdardy basşylyqqa alyp, qoǧamda «Zaŋ jäne tärtıp» qaǧidatyn ornyqtyrudy maqsat etıp qoidyq.
Sonda ǧana elımız osynau almaǧaiyp zamanda ırgesı myqty memleketke ainalady.
Menıŋ oiymşa, azamattar zaŋdy jäne qūqyq qorǧau organdarynyŋ talaptaryn mültıksız saqtap, olardy qūrmetteuge tiıs.
İbrahim kelısımderı
— Qazaqstan İbrahim kelısımderıne nelıkten qosyldy?
– Qazaqstan beibıtşılık, tūraqtylyq jäne halyqaralyq dialog qaǧidattaryn ärqaşan berık ūstanady. Būl ūstanymnan aldaǧy uaqytta da ainymaimyz.
Prezident Donald Tramptyŋ ideiasymen jüzege asqan İbrahim kelısımderı, şyn mänınde, bolaşaqqa baǧdarlanǧan bastama.
Osy kelısımge qosylu arqyly bız diplomatiianyŋ küşıne senetınımızdı taǧy da rastadyq. Öitkenı būl kez kelgen qarama-qaişylyqty rettep, öŋırde jäne jahanda ūzaq merzımdı tūraqtylyq ornatuǧa bolatyn parasatty qūral.
Qazaqstannyŋ İzrailmen qarym-qatynasy jaqsy. Sonymen qatar bız Palestina halqyn da qoldaimyz. Ekı memlekettıŋ beibıt qatar ömır süruıne negızdelgen şeşımdı däiektı türde qūptaimyz.
Ūlttyq müdde tūrǧysynan qarasaq, İbrahim kelısımderıne qosylu elımızge investisiia men ozyq tehnologiialardy tartuǧa, basqa da qomaqty ekonomikalyq igılıkterge keneluge berık negız qalaidy.
Qazaqstannyŋ İbrahim kelısımderıne qosyluy arab pen evrei halyqtaryn qazırgıden de jaqyndastyryp, anaǧūrlym keŋ mūsylman-iahudi dialogyna ūlasuǧa septıgın tigızedı dep ümıttenemın.
Beibıtşılık keŋesın qūru
– Premer-ministr Şahbaz Şarifpen bırge Davosta Prezident Tramp ūsynǧan Beibıtşılık keŋesın qūru jönındegı kelısımge qol qoidyŋyzdar. Beibıtşılık keŋesın Bırıkken Ūlttar Ūiymyna balama jasau äreketı retınde qabyldaǧandar da bar. Sız mūny qalai baǧalaisyz?
– Beibıtşılık keŋesı – tez ärı tiımdı nätijege qol jetkızu üşın der şaǧynda köterılgen asa özektı maŋyzdy bastama. Prezident Donald Tramptyŋ özı Jarǧyǧa qol qoiu räsımınde Beibıtşılık keŋesı Bırıkken Ūlttar Ūiymyn almastyrudy emes, oǧan demeu boludy közdeitının aşyp aitty. Ökınışke qarai, BŪŪ qazır institusionaldyq daǧdarysty bastan keşırıp otyr.
Erekşe atap ötetın jait, būl bastama Bırıkken Ūlttar Ūiymy Qauıpsızdık Keŋesınıŋ 2803 qararyn ıske asyruǧa yqpal etedı. Atalǧan qararda beibıtşılık halyqaralyq legitimdılık, sondai-aq tiımdı köşbasşylyqqa arqa süieuge tiıs ekenı anyq jazylǧan.
Beibıtşılık keŋesı qaqtyǧystardy retteudıŋ ikemdı ärı pragmatikalyq tetıkterın ūsynyp, älemdegı beibıtşılık pen tūraqtylyqty nyǧaituǧa eleulı üles qosatynyna senımdımın.
Gaza sektoryna arnalǧan beibıt jospar
– Gaza sektorynda ūzaq merzımdı beibıtşılık ornatu josparyna senesız be?
– Arnaiy ökılder Stiv Uitkoff pen Djared Kuşner ūsynǧan jospar jaqsy oilastyrylǧan. Menıŋşe, būl asa örşıl bastama bolǧanymen, ony oryndauǧa äbden bolady. Jospardyŋ keibır aspektılerı beibıtşılık pen ösıp-örkendeuge berık negız qalaityn damu jobasyna ūqsaidy.
Alaida, qos halyqqa arnalǧan ekı memleket qūruǧa saiasi erık-jıger bolmasa, qandai da bır jospardyŋ tübegeilı ıske asa qoiuy neǧaibyl. Tolassyz qantögıstı toqtatyp, qalypty ömırge oraluǧa tek osyndai şeşım ǧana türtkı bola alady.
Resei-Ukraina qaqtyǧysy
— Resei men Ukraina arasyndaǧy soǧys ūzaqqa sozylyp kettı. Sız özıŋızdı araaǧaiyn retınde köresız be?
– Rasynda, jaǧdai asa kürdelı. Būl jerdegı eŋ basty mäsele – territoriialyq talas ekenın tüsınemız. Qazaqstan qaqtyǧysty tek saiasi, diplomatiialyq amaldarmen retteuge bolady dep esepteidı. Qazırgı jaǧdaida beibıtşılıkke qol jetkızudıŋ jalǧyz joly – qaqtyǧysqa qatysuşy taraptardy kelıssözge kelıstıru. Būǧan kämıl senemız.
Qazaqstan araaǧaiyn rölın atqaruǧa ūmtylmaidy. Alaida elımız kelıssözderge beitarap alaŋ ūsynyp, jan-jaqty kömektesuge daiyn.
Grenlandiianyŋ bolaşaǧy
— Öte täjıribelı diplomat retınde Grenlandiia aumaǧyna äskeri okkupasiia jasaluy mümkın dep oilaisyz ba? Sızdıŋ pıkırıŋızşe, qandai ssenarii şyndyqqa jaqyn?
– Men būl mäselege basqa qyrynan qarar edım. Halyqaralyq täjıribede memleketter belgılı bır aumaqty nemese strategiialyq nysandy jalǧa alu şartyn jasaǧan mysaldar az emes. Ädette ortaq müdde jäne özara tiımdı maqsatqa jetu tūrǧysynan osyndai mämıleler jasalady.
Bır sözben aitqanda, osy ıspettes kez kelgen şeşım halyqaralyq qūqyq aiasynda, sonyŋ ışınde BŪŪ Jarǧysynda bekıtılgen memlekettıŋ egemendıgın qūrmetteu sekıldı qaǧidattardy saqtai otyryp qarastyryluǧa tiıs.
Mäselen, Amerika Qūrama Ştattary men Daniiaǧa Grenlandiiany 120 jylǧa jaldau turaly kelısım jasauǧa bolar edı. Būl mämılege säikes, Grenlandiia zaŋ jüzınde Daniianyŋ bır bölıgı bolyp qala beredı, säikesınşe, onyŋ egemendık qūqyǧy būzylmaidy. Al praktikalyq uaǧdalastyqtar strategiialyq müddelerge sai keledı.
Taraptar özara dialog pen jauapkerşılıgı zor saiasatty basşylyqqa alyp, halyqaralyq qūqyqtan auytqymai, tüptıŋ tübınde pragmatikalyq ärı ekı jaqqa da tiımdı kelısımge keledı dep ümıttenemın.
Qazaqstandaǧy Konstitusiialyq reforma
— Qazırgı kezde Qazaqstanda Konstitusiiaǧa engızıletın tüzetuler qyzu talqylanyp jatyr. Būl özgerısterdıŋ mänı nede?
– El tarihynda eŋ eleulı saiasi transformasiia üderısı jürıp jatyr. Būl özgerıster damudyŋ igılıgın qoǧamda ädıl böludı maqsat etedı.
Memlekettıŋ ırgesın bekemdeu jolyndaǧy barlyq qam-qareketımız elımızdı jaŋǧyrtuǧa, şyn mänınde Ädılettı Qazaqstannyŋ negızın qalauǧa baǧyttalǧan.
Qazaqstan «superprezidenttık» modelden bas tartyp, tejemelık ärı tepe-teŋdık jüiesı tiımdı jūmys ısteitın prezidenttık respublika ülgısıne öttı. Ol, eŋ aldymen, «Küştı Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretın Ükımet» tūjyrymdamasyna arqa süieidı.
Qazır bız saiasi jaŋǧyrudyŋ müldem jaŋa kezeŋıne qadam bastyq. Konstitusiialyq reforma aiasyndaǧy eŋ basty özgerısterdıŋ qatarynda bır palataly parlamentke (Qūryltai) ötu, Halyq Keŋesın qūru jäne Vise-prezident lauazymyn engızu sekıldı bastamalar bar. Adam qūqyqtary men bostandyqtary memlekettıŋ negızgı basymdyǧy retınde jariialanady. Al yntymaq pen bırlık, etnosaralyq jäne konfessiiaaralyq kelısım sekıldı qūndylyqtar memlekettıgımızdıŋ myzǧymas tūǧyry bolyp qala beredı.
El damuynyŋ basty baǧdary
— Qazırgı Qazaqstannyŋ strategiialyq damu vektory qandai?
– Maqsatymyz – Ädıl, Qauıpsız, Taza jäne Ozyq Qazaqstan qūru. Būl rette bız «Zaŋ jäne tärtıp» qaǧidatyn bärınen joǧary qoiamyz. Al halqymyzdyŋ yntymaǧy qasterlı qūndylyq retınde qarastyrylady.
Bügıngı taŋda Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǧy ekonomikasy eŋ ırı el sanalady. Byltyr joǧary ekonomikalyq ösım tırkeldı. Al ışkı jalpy önım 300 milliard dollardan asty. Jan basyna şaqqandaǧy ışkı jalpy önım kölemı tarihi mejege jettı.
İnvestisiialyq saiasatymyz tūraqty, aşyq ärı tüsınıktı ıskerlık orta qalyptastyruǧa baǧdarlanǧan. Sonymen qatar bız taiau jyldary Qazaqstandy tolyq sifrlyq memleketke ainaldyrudy közdeitın strategiialyq mındettı oryndaudy qolǧa aldyq. Jasandy intellekt pen basqa da ozyq tehnologiialar belsendı engızılıp jatyr.
Qazaqstandy Euraziiadaǧy basty tranzit habyna ainaldyrǧymyz keledı.
Būdan bölek, elımızdıŋ energetika salasyn jappai jaŋǧyrtuǧa kırıstık. Būl oraida şeteldık investorlarmen bırlesıp ırı jobalardy ıske asyra bastadyq.
Būl qadamnyŋ bärı taŋdaǧan jolymyzdyŋ qandai ekenın körsetedı. Maqsatymyz – ärtaraptandyrylǧan, tehnologiialyq tūrǧydan ozyq ärı älemdık deŋgeidegı bäseke tötep bere alatyn ekonomika qūru, halqymyzdyŋ tūrmys sapasyn jaqsartu.
