Qazaqstanda ǧylym salasy soŋǧy jyldary aitarlyqtai qarqyn alyp keledı. Köptegen körsetkışter boiynşa oŋ özgerıster baiqalady. Äsırese ǧylymi äzırlemelerdı kommersiialandyru men kadrlyq äleuettı küşeitu baǧytynda ılgerıleu bar. Sonymen qatar, sala mamandaryn qoldau şaralary da jüielı türde küşeiıp keledı.
Qazır älemde bäseke küşeiıp tūrǧan kezeŋ. Būl äsırese ǧylym men tehnologiia salasynda anyq sezıledı. Juyrda Äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınde ötken kezdesude Prezident Qasym-Jomart Toqaev ǧylymdy damytudyŋ maŋyzyn atap öttı. Onyŋ aituynşa, basty maqsat - tiımdı ǧylymi orta qalyptastyryp, innovasiiany damytu jäne ǧylymdy öndırıs salasyna barynşa jaqyndatu. Osy mındetterdı ıske asyru üşın elde naqty saiasat jürgızılıp jatyr.
Endı naqty derekterge toqtalsaq. 2023 jyly ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarǧa jūmsalǧan qarjy 121,5 mlrd teŋge bolsa, biyl būl körsetkış 260 mlrd teŋgege jetken. Iаǧni, ekı esege artqan. Būl memleket ǧylymdy tek söz jüzınde emes, naqty qarjylai qoldap otyrǧanyn körsetedı. Qarjylandyrudyŋ artuy jaŋa jobalardyŋ köbeiuıne jol aşty. 2025 jyly 1 104 ǧylymi zertteu aiaqtalǧan. Onyŋ 572-sı qoldanbaly, 532-sı ırgelı zertteu. Qoldanbaly jobalardyŋ ışınde 35,8%-y kommersiialandyrylǧan. Qazır 205 joba jüzege asyrylyp jatyr, taǧy 65 kelısımşart jasalǧan.
Ǧylymi jobalardyŋ köbeiuı būl salaǧa qyzyǧuşylyqtyŋ artqanyn da körsetedı. Soŋǧy derekterge süiensek, ǧylym salasynda jūmys ısteitınder sany 28 myŋnan asty. Būl 2021 jylmen salystyrǧanda 30%-ǧa köp. Eŋ maŋyzdysy – jastardyŋ ǧylymǧa bet būruy. 2021 jyly jas ǧalymdar sany 7,5 myŋ bolsa, 2025 jyly 13,5 myŋǧa jetken. Iаǧni olardyŋ ülesı 35%-dan 48%-ǧa ösken. Sonymen bırge zertteuşılerdıŋ ortaşa jasy da tömendep, 47-den 44 jasqa tüsken.
Bügınde Qazaqstanda 2 myŋnan astam ǧylym doktory, 4,8 myŋnan astam ǧylym kandidaty, 4,8 myŋǧa juyq PhD doktory bar. Taǧy bır nazar audararlyq jait – ǧylymdaǧy äielderdıŋ ülesı. Qazır ǧylymi qyzmetkerlerdıŋ 56%-y äielder. Būl salada genderlık tepe-teŋdık qalyptasyp kele jatqanyn körsetedı.
Kadr sany ǧana emes, onyŋ sapasy da ösıp keledı. Sonyŋ nätijesınde qazaqstandyq ǧalymdar naqty nätije körsetıp, eksportqa baǧyttalǧan jobalardy jüzege asyra bastady. Mysaly, Satbayev University janyndaǧy Metallurgiia institutynyŋ tehnologiiasy negızınde «Qazaqmys Progress» käsıpornynda alǧaş ret vakuumdyq distilliasiia ädısımen tazalyǧy 99,5% bolatyn ST-1 markaly tehnikalyq selen öndırıldı. Būl önımnıŋ qosylǧan qūnyn 30%-dan 97%-ǧa deiın arttyruǧa mümkındık berdı. Al 2025 jyldyŋ qaŋtarynda Qytaiǧa 100 tonnadan astam joǧary tazartylǧan selen eksporttalǧan.
Taǧy bır maŋyzdy joba – Nazarbayev University ǧalymdarynyŋ äzırlemesı. Olar otandyq şikızattan litii-iondy akkumuliatorlarǧa arnalǧan katod materialdarynyŋ prekursorlaryn alu tehnologiiasyn jasaǧan. Būl baǧyttyŋ äleuetı öte joǧary – boljam boiynşa öndırıs kölemı 40 mlrd dollarǧa deiın jetuı mümkın. Demek, Qazaqstan jahandyq akkumuliator naryǧyna qosyluǧa mümkındık alyp otyr.
Halyqaralyq ärıptestık te küşeiıp keledı. 2025 jyly D. Serıkbaev atyndaǧy Şyǧys Qazaqstan tehnikalyq universitetı Horizon Europe baǧdarlamasynyŋ jeŋımpazy atanyp, osy baǧdarlamaǧa qatysqan alǧaşqy qazaqstandyq JOO boldy. Universitet 12 elden 25 ūiym qatysqan, jalpy biudjetı 8 mln eurony qūraityn TiBeRIUM jobasyna endı.
Ǧylym salasyn damytu tek zertteulermen şektelmeidı. Būl jerde äleumettık qoldau da maŋyzdy röl atqarady. Osy baǧytta da naqty şaralar qolǧa alynǧan. Mäselen, 2024 jyldan bastap ǧylymi därejesı men ataǧy bar mamandarǧa 17-den 50 AEK-ke deiın qosymşa tölem qarastyryldy. Sonymen qatar, ǧylymi zertteulerge investisiia tartu üşın salyqtyq jeŋıldıkter engızıldı - ǦZTKJ boiynşa 300%-ǧa deiın super şegerım qarastyrylǧan. Nätijesınde jeke sektordyŋ ǧylymǧa qyzyǧuşylyǧy artyp keledı. 2025 jyly ǧylymi jobalarǧa salynǧan jeke investisiia kölemı 24 mlrd teŋgege jettı. Al qosymşa 8,8 mlrd teŋge tartu mümkındıgı bar.
Jas ǧalymdardy qoldau da nazardan tys qalǧan joq. 2025 jyly 271 jas zertteuşıge päter berıldı. Onyŋ 192-sı «Otbasy bank» arqyly jeŋıldetılgen nesie baǧdarlamasy boiynşa, al 79-y Almaty qalasynda tegın tabystalǧan. Sonymen qatar, ǧylym salasy boiynşa 6 syilyq, 75 memlekettık ǧylymi stipendiia berıldı. Onyŋ ışınde 50-ı jas ǧalymdarǧa arnalǧan. Būdan bölek, 50 ǧalym «Üzdık ǧylymi qyzmetker» ataǧyn aldy. Taǧy 250 zertteuşı älemnıŋ jetekşı ǧylymi ortalyqtarynda taǧylymdamadan ötuge mümkındık aldy.
Qazaqstan – tereŋ tarihi mūrasy men berık ǧylymi negızı bar memleket. Ülken äleuetke ie el retınde Qazaqstan jetekşı älemdık ekonomikalardyŋ qatarynan oryn alu üşın belsendı jūmys jürgızıp keledı. Būl baǧytta zaŋnamalyq özgerısterden bastap, auqymdy äleumettık-ekonomikalyq reformalar men innovasiialyq sektordy qoldauǧa deiıngı keşendı şaralar qabyldanuda.
Qabyldanǧan «Ǧylym jäne tehnologiialyq saiasat turaly» zaŋ sala ökılderı üşın baǧyt-baǧdar beretın negızgı qūjatqa ainalyp, joǧaryda atalǧan qoldau şaralaryn ıske asyruǧa negız boldy. Aldaǧy uaqytta ǧylymi salany odan ärı jetıldıru üşın auqymdy jūmys qajet bolǧanymen, qol jetkızılgen nätijeler otandyq ǧylym üşın jaŋa mümkındıkter aşady. Qalyptasqan negız endı ǧylymi äzırlemelerdı öndırıske naqty engızuge, jas talanttardy jüielı qoldauǧa baǧyttaluǧa mümkındık beredı. Al basty mındet - zaŋnamalyq normalardy ǧylym men ekonomikanyŋ özara bailanysyn küşeitetın, ǧalymdardyŋ äleumettık qorǧaluyn arttyratyn jäne mamandyq bedelın köteretın naqty jūmys ısteitın tetıkterge ainaldyru.
