قازاقستاندا عىلىم سالاسى سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي قارقىن الىپ كەلەدى. كوپتەگەن كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. اسىرەسە عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ مەن كادرلىق الەۋەتتى كۇشەيتۋ باعىتىندا ىلگەرىلەۋ بار. سونىمەن قاتار، سالا ماماندارىن قولداۋ شارالارى دا جۇيەلى تۇردە كۇشەيىپ كەلەدى.
قازىر الەمدە باسەكە كۇشەيىپ تۇرعان كەزەڭ. بۇل اسىرەسە عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىندا انىق سەزىلەدى. جۋىردا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كەزدەسۋدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، باستى ماقسات - ءتيىمدى عىلىمي ورتا قالىپتاستىرىپ، يننوۆاتسيانى دامىتۋ جانە عىلىمدى ءوندىرىس سالاسىنا بارىنشا جاقىنداتۋ. وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلدە ناقتى ساياسات جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ەندى ناقتى دەرەكتەرگە توقتالساق. 2023 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان قارجى 121,5 ملرد تەڭگە بولسا، بيىل بۇل كورسەتكىش 260 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ياعني، ەكى ەسەگە ارتقان. بۇل مەملەكەت عىلىمدى تەك ءسوز جۇزىندە ەمەس، ناقتى قارجىلاي قولداپ وتىرعانىن كورسەتەدى. قارجىلاندىرۋدىڭ ارتۋى جاڭا جوبالاردىڭ كوبەيۋىنە جول اشتى. 2025 جىلى 1 104 عىلىمي زەرتتەۋ اياقتالعان. ونىڭ 572-ءسى قولدانبالى، 532-ءسى ىرگەلى زەرتتەۋ. قولدانبالى جوبالاردىڭ ىشىندە 35,8%-ى كوممەرتسيالاندىرىلعان. قازىر 205 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر، تاعى 65 كەلىسىمشارت جاسالعان.
عىلىمي جوبالاردىڭ كوبەيۋى بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىن دا كورسەتەدى. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، عىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندەر سانى 28 مىڭنان استى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 30%-عا كوپ. ەڭ ماڭىزدىسى – جاستاردىڭ عىلىمعا بەت بۇرۋى. 2021 جىلى جاس عالىمدار سانى 7,5 مىڭ بولسا، 2025 جىلى 13,5 مىڭعا جەتكەن. ياعني ولاردىڭ ۇلەسى 35%-دان 48%-عا وسكەن. سونىمەن بىرگە زەرتتەۋشىلەردىڭ ورتاشا جاسى دا تومەندەپ، 47-دەن 44 جاسقا تۇسكەن.
بۇگىندە قازاقستاندا 2 مىڭنان استام عىلىم دوكتورى، 4,8 مىڭنان استام عىلىم كانديداتى، 4,8 مىڭعا جۋىق PhD دوكتورى بار. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – عىلىمداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى. قازىر عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ 56%-ى ايەلدەر. بۇل سالادا گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
كادر سانى عانا ەمەس، ونىڭ ساپاسى دا ءوسىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق عالىمدار ناقتى ناتيجە كورسەتىپ، ەكسپورتقا باعىتتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. مىسالى، Satbayev University جانىنداعى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تەحنولوگياسى نەگىزىندە «قازاقمىس پروگرەسس» كاسىپورنىندا العاش رەت ۆاكۋمدىق ديستيللياتسيا ادىسىمەن تازالىعى 99,5% بولاتىن ست-1 ماركالى تەحنيكالىق سەلەن ءوندىرىلدى. بۇل ءونىمنىڭ قوسىلعان قۇنىن 30%-دان 97%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا قىتايعا 100 توننادان استام جوعارى تازارتىلعان سەلەن ەكسپورتتالعان.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا – Nazarbayev University عالىمدارىنىڭ ازىرلەمەسى. ولار وتاندىق شيكىزاتتان ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلارعا ارنالعان كاتود ماتەريالدارىنىڭ پرەكۋرسورلارىن الۋ تەحنولوگياسىن جاساعان. بۇل باعىتتىڭ الەۋەتى وتە جوعارى – بولجام بويىنشا ءوندىرىس كولەمى 40 ملرد دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. دەمەك، قازاقستان جاھاندىق اككۋمۋلياتور نارىعىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.
حالىقارالىق ارىپتەستىك تە كۇشەيىپ كەلەدى. 2025 جىلى د. سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى Horizon Europe باعدارلاماسىنىڭ جەڭىمپازى اتانىپ، وسى باعدارلاماعا قاتىسقان العاشقى قازاقستاندىق جوو بولدى. ۋنيۆەرسيتەت 12 ەلدەن 25 ۇيىم قاتىسقان، جالپى بيۋدجەتى 8 ملن ەۋرونى قۇرايتىن TiBeRIUM جوباسىنا ەندى.
عىلىم سالاسىن دامىتۋ تەك زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلمەيدى. بۇل جەردە الەۋمەتتىك قولداۋ دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى باعىتتا دا ناقتى شارالار قولعا الىنعان. ماسەلەن، 2024 جىلدان باستاپ عىلىمي دارەجەسى مەن اتاعى بار ماماندارعا 17-دەن 50 اەك-كە دەيىن قوسىمشا تولەم قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلدى - عزتكج بويىنشا 300%-عا دەيىن سۋپەر شەگەرىم قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە جەكە سەكتوردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. 2025 جىلى عىلىمي جوبالارعا سالىنعان جەكە ينۆەستيتسيا كولەمى 24 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال قوسىمشا 8,8 ملرد تەڭگە تارتۋ مۇمكىندىگى بار.
جاس عالىمداردى قولداۋ دا نازاردان تىس قالعان جوق. 2025 جىلى 271 جاس زەرتتەۋشىگە پاتەر بەرىلدى. ونىڭ 192-ءسى «وتباسى بانك» ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدارلاماسى بويىنشا، ال 79-ى الماتى قالاسىندا تەگىن تابىستالعان. سونىمەن قاتار، عىلىم سالاسى بويىنشا 6 سىيلىق، 75 مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 50-ءى جاس عالىمدارعا ارنالعان. بۇدان بولەك، 50 عالىم «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» اتاعىن الدى. تاعى 250 زەرتتەۋشى الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك الدى.
قازاقستان – تەرەڭ تاريحي مۇراسى مەن بەرىك عىلىمي نەگىزى بار مەملەكەت. ۇلكەن الەۋەتكە يە ەل رەتىندە قازاقستان جەتەكشى الەمدىك ەكونوميكالاردىڭ قاتارىنان ورىن الۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا زاڭنامالىق وزگەرىستەردەن باستاپ، اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن يننوۆاتسيالىق سەكتوردى قولداۋعا دەيىنگى كەشەندى شارالار قابىلدانۋدا.
قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ سالا وكىلدەرى ءۇشىن باعىت-باعدار بەرەتىن نەگىزگى قۇجاتقا اينالىپ، جوعارىدا اتالعان قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا نەگىز بولدى. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي سالانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس قاجەت بولعانىمەن، قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر وتاندىق عىلىم ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. قالىپتاسقان نەگىز ەندى عىلىمي ازىرلەمەلەردى وندىرىسكە ناقتى ەنگىزۋگە، جاس تالانتتاردى جۇيەلى قولداۋعا باعىتتالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال باستى مىندەت - زاڭنامالىق نورمالاردى عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتەتىن، عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىراتىن جانە ماماندىق بەدەلىن كوتەرەتىن ناقتى جۇمىس ىستەيتىن تەتىكتەرگە اينالدىرۋ.
