Qazaqstan eskı mehanizmderdıŋ endı jūmys ıstemeitın şegıne keldı. Elge «oilanatyn jäne halyq ünıne qūlaq asatyn memleket» qajet. Naǧyz jaŋǧyrtu oilaudyŋ jaŋa sapasynan bastalady. «Äkımşılık oryndauşy» modelın «analitikalyq basqaruşy» modelıne qaita formattaudyŋ uaqyty keldı.
Bügıngı taŋda ǧylymi-sarapşylyq qoǧamdastyqtyŋ keŋ auqymy formaldy memlekettık instituttarǧa ǧana senudıŋ qalaǧan ekonomikalyq ösımge äkelmeitının moiyndaidy. Şyn mänınde, zamanaui ekonomikanyŋ damuy resurstar kölemımen, nemese investisiialyq qamtamasyz etu deŋgeiımen ǧana emes, sonymen qatar instituttardyŋ sapasymen jäne memlekettık basqarudaǧy beiresmi qūraldarmen anyqtalady.
Rasynda da, eskı, jaqsy institusionalizmnen aiyrmaşylyǧy, ūzaq merzımdı tūraqty ösımnıŋ negızgı faktory üş elementtıŋ üilesımdı özara bailanysy bolyp tabylady: adam resurstaryn jetıldıru esebınen memlekettık basqarudyŋ sapasy, eŋbek naryǧynyŋ ūtymdy qūrylymy jäne ekonomikalyq damudyŋ tiımdı modelı.
Qazaqstan bügın institusionaldyq şekteuler ekonomikalyq ösımdı jüielı türde bloktai bastaǧan syndarly nüktege keldı. Mäsele reformalardyŋ joqtyǧynda emes, olardy ıske asyrudy qamtamasyz ete almauynda.
SAIаSİ SİGNAL: BASQARU JÜIESIN QAITA ISKE QOSU
2026 jyly Qazaqstanda Prezident Qasym-Jomart Toqaev bastamaşy bolǧan jaŋa saiasi-basqaruşylyq sikldıŋ qalyptasuyn belgıledı. Saiasi alaŋda üş maŋyzdy oqiǧa boldy: 5 qaŋtarda «Turkistan» gazetıne bergen baǧdarlamalyq sūhbat, 10 aqpanda Ükımettıŋ keŋeitılgen otyrysy jäne 15 nauryzda jaŋa Konstitusiia boiynşa referendum. Būl oqiǧalardyŋ barlyǧy üş kezeŋnen tūratyn ūiymdasqan strategiialyq qūrylymdy körsetedı.
Bırınşı kezeŋ - ideologiialyq. Memleket basşysynyŋ jariia sūhbaty arqyly reformalardyŋ şeŋberı tūjyrymdalyp, memlekettıŋ damuynyŋ negızgı mäselelerı men baǧyttary aiqyndaldy.
Ekınşı - basqaruşylyq. Ükımettıŋ keŋeitılgen otyrysynda Prezident biurokratiialyq apparatqa saiasi qysym qūralyn qoldanyp, basqaru äreketterındegı jüienıŋ tapşylyǧyn körsettı.
Üşınşı - institusionaldyq. Konstitusiialyq referendum ötkızu keiınnen bilıktıŋ jaŋa arhitekturasyn bekıttı.
Osylaişa, saiasi kommunikasiia qūraldary, memlekettık apparatqa basqaruşylyq qysym jäne institusionaldyq reformalau arqyly Memleket basşysy memlekettık basqaru jüiesın qaita jükteudıŋ kürdelı prosesın bastady.
Prezident strategiiasynyŋ negızgı maqsaty, bızdıŋ oiymyzşa, jahandyq geosaiasi özgerıster jaǧdaiynda eldıŋ tūraqty damuyn qamtamasyz ete alatyn memlekettıŋ jaŋa modelın qalyptastyru bolyp tabylady. Alaida instituttardy özgertu basqaru sapasyn älı kepıldendırmeitının tüsınu kerek. Negızgı sūraq basqa – memlekettık apparat şeşım qabyldaudyŋ dästürlı qalyptasqan jäne ornyqqan qaǧidattaryn, ekonomikalyq saiasattyŋ sipatyn jäne eldıŋ damuyn basqaru logikasyn özgerte ala ma? Däl osy jerde negızgı jüielı syn tuyndaidy.
Būl rette reformalardyŋ tabys faktory saiasi mälımdemelerdıŋ auqymdylyǧynda emes, memlekettık apparattyŋ memlekettı de, ekonomikany da basqaru qaǧidattaryn naqty özgerte alu qabıletınde bolady.
ÖSIM PARADOKSY: DAMUSYZ TŪRAQTYLYQ
Täuelsızdık jyldarynda Qazaqstan naryqtyq ekonomikanyŋ bazalyq elementterın qalyptastyryp, makroekonomikalyq tūraqtylyqty qamtamasyz ettı. Sonymen bırge syrtqy tūraqtylyqtyŋ artynda ötkızılgen mümkındıktermen bailanysty tereŋ jüielı mäseleler saqtalyp otyr.
Mysaly, Düniejüzılık banktıŋ 2024-2025 jyldardaǧy derekterı boiynşa Qazaqstannyŋ JIÖ ösımı 5-6%-dy qūraidy, būl EYDŪ (Ekonomikalyq yntymaqtastyq pen damu ūiymy) elderınıŋ ortaşa körsetkışınen 2,8 ese joǧary. Bıraq būl – damyǧan ekonomikanyŋ ösımı emes, quyp jetuşı ösım. Eŋbek önımdılıgı Qazaqstanda damyǧan elderden 30-50% tömen. Qazaqstandaǧy tömen jūmyssyzdyq deŋgeiı 4,6% jasyryn jūmyssyzdyq jäne tömen önımdı jūmyspen qamtu saldarynan qūrylymdyq tūrǧydan «aldamşy körsetkış» bolyp tabylady.
Sebebı älemdık naryqtar koniunkturasynyŋ özgermelılıgınde emes, memleket damuynyŋ üş elementı arasyndaǧy institusionaldyq özara bailanysta - memlekettık basqarudyŋ sapasy, eŋbek naryǧynyŋ ekonomika sūranystaryna säikestıgı, tūraqty ekonomikalyq damu modelı. Atap öteiık, ötpelı ekonomikasy bar elderde būl özara bailanys erekşe aiqyn körınedı.
Memlekettık basqaru oiynnyŋ institusionaldyq erejelerın anyqtaidy, eŋbek naryǧy ekonomikanyŋ naqty jaǧdaiyn körsetedı, al ekonomikanyŋ qūrylymdyq mäselelerı tıkelei jūmyspen qamtuǧa, halyqtyŋ äl-auqatyna jäne äleumettık tūraqtylyqqa äser etedı. Sonymen bırge formaldy makroekonomikalyq körsetkışter men jūmyspen qamtu körsetkışterı ekonomikalyq ösımnıŋ naqty sapasyn körsetpeidı jäne halyqtyŋ tabysyn tūraqty ösıruge ekonomikaǧa mümkındık bermeidı.
Qazaqstan renta ekonomikasynyŋ belgılerın saqtap otyr, tabystyŋ edäuır bölıgı şikızat sektorynan qalyptasady. Ūlttyq statistika biurosynyŋ 2025 jylǧy derekterı boiynşa el eksportynyŋ qūrylymynda 67,2%-ǧa juyǧy kömırsutekter, metaldar jäne himiialyq önımder boldy. Eŋbek naryǧy ösım draiverı retınde emes, şikızattyq ekonomika modelınıŋ tuyndysy retınde damidy. Ūlttyq ekonomika şyn mänınde resurstardy bölu jüiesı, al bılım men innovasiia ekonomikasy emes.
Ekonomikanyŋ şoǧyrlanuy ülken mäseleler tuǧyzady. Ekonomikalyq äleuettıŋ asimmetriiasy bırneşe ırı qalalarda şoǧyrlanǧan. JIÖ-nıŋ üşten bırınen astamy Astana jäne Almaty qalalarynda qalyptasady. Būl megapolister investisiialardyŋ, biznestıŋ jäne joǧary aqyly jūmys oryndarynyŋ edäuır bölıgın şoǧyrlandyrady. Mūndai jaǧdai öŋırlık teŋsızdıktı küşeitedı, öŋırlerdıŋ depoluliasiiasyna jäne ışkı migrasiianyŋ küşeiuıne äkeledı. Mūndai «jaǧdai» Qazaqstannyŋ barlyq öŋırlerınıŋ äleuetın tiımdı ıske asyruǧa yqpal etpeitını jäne öŋırlerdı ekonomikalyq damuda teŋestıruge äkelmeitını tüsınıktı.
Sonymen qatar ekonomikada memlekettıŋ artyq rölı, kürdelı retteuşı üderıster jäne älsız bäsekelestık saqtaluda. Memlekettık basqarudyŋ küştı biurokratizasiiasy jäne jeke sektordyŋ älsızdıgı baiqalady. Būl äzırge şyǧu joly körınbeitın qūrylymdyq tūiyqqa äkeledı.
Mūndai jaǧdaidy bız 15 jyldan astam uaqyt būryn boljaǧanbyz, bıraq uäkılettı organdar onda mūny estımegen, ekonomikanyŋ qūrylymdyq özgerısterı boiynşa jüielı şaralar qabyldamaǧan. Osyǧan bailanysty Qazaqstan ekonomikasy jaqyn bolaşaqta joǧary yqtimaldyqpen ekonomikalyq ösımnıŋ baiaulauy jäne toqyrau qaterlerıne tap bolady dep naqty aituǧa bolady.
Sonymen bırge tabiǧi resurstardyŋ boluy, geografiialyq ornalasuy jäne adam kapitalynyŋ joǧary deŋgeiı jaŋa ekonomikalyq damu modelıne ötuge mümkındıkter jasaidy.
Bügın tiımsız basqaru instituttary şikızattyq ekonomika qūrylymyn qalyptastyruǧa jäne qoldauǧa baǧyttalǧan. Öz kezegınde şikızattyq ekonomika joǧary önımdı jūmys oryndarynyŋ damuyn şekteidı. Älsız eŋbek naryǧy adam kapitalyn damytudy onyŋ sapalyq äleuetın qalyptastyru jäne ıske asyru baǧytynda tejeidı. Eldıŋ damuy JIÖ ösımınde ǧana emes, basqarudyŋ jaŋa modelın qalyptastyruda ekenın tüsınu qajet.
Osylaişa, eger tereŋ institusionaldyq reformalar jürgızılmese, Qazaqstan ekonomikanyŋ ūzaq merzımdı qūrylymdyq toqyrauyna tap bolu qaupı bar degen senımdı qorytyndy jasauǧa bolady.
MEMLEKETTIK APPARAT: BILIM MEN TİIMSIZDIK ARASYNDA
Qazırgı uaqytta retrogradtardan basqa eşkım memlekettık basqaru jüiesın kadrlyq qamtamasyz etudıŋ sapasy memlekettıŋ ekonomikalyq damuynyŋ tiımdılıgınıŋ negızgı faktorlarynyŋ bırı ekenıne kümän keltırmeidı. Halyqaralyq täjıribe ekonomikalyq ösım käsıbi basqaruşylyq elita bolmaiynşa mümkın emes ekenın senımdı türde körsetedı, ol strategiialyq oilauǧa, joǧary qūzyrettılıkke jäne jeke jauapkerşılıkke ie boluy tiıs.
Ökınışke qarai, bügın Qazaqstandaǧy memlekettık qyzmet tūraqty käsıbi mansap üşın bazalyq negız bolyp tabylmaidy. Jalpy alǧanda, käsıbi basqaruşylyq elita emes, äkımşılık biurokratiia qalyptasyp keledı. Sondyqtan basqaruşylyq kadrlardyŋ sapasy, bır jaǧynan, şeşım qabyldaudaǧy käsıbilık pen batyldyq, ekınşı jaǧynan, tapşylyqta bolyp, reformalardy ıske asyruǧa kömektespeidı.
Eger eske alsaq, Qasym-Jomart Kemelūlynyŋ jariia söileulerınde basqaruşylyq kadrlardyŋ daiyndyq deŋgeiınıŋ ekonomikany jaŋǧyrtu mındetterınıŋ auqymyna säikes kelmeuı, oryndauşylyq tärtıptıŋ älsızdıgı turaly bırneşe ret aitylǧan. Ükımettıŋ keŋeitılgen otyrysynda «Ükımet müşelerınıŋ bır bölıgı strategiialyq mındetterdı jäne jürgızılıp jatqan reformalardyŋ mänın tolyq tüsınbeidı» dep tıkelei aityldy. Būl eskertpeler Prezident pen atqaruşy bilık arasyndaǧy kommunikasiia mäselesın ǧana emes, basqaruşylyq korpusyndaǧy tereŋ institusionaldyq daǧdarysty da körsetedı.
Ekınşı jaǧynan, bar mäselelerge qaramastan, memlekettık apparat bırqatar obektivtı artyqşylyqtarǧa ie. Bırınşıden, basqaruşylardyŋ edäuır bölıgı «Bolaşaq» baǧdarlamasy jäne basqalary boiynşa älemnıŋ jetekşı universitetterınde bılım alǧan. Ekınşıden, Prezident janyndaǧy Memlekettık basqaru akademiiasy, kadrlyq rezerv jäne Prezidenttık jastar kadrlyq rezervı, kvazimemlekettık sektordaǧy kadrlardy daiarlaudyŋ korporativtık baǧdarlamalary türınde kadrlar daiarlaudyŋ institusionaldyq bazasy jūmys ısteidı. Üşınşıden, älemdık qarjy daǧdarysy, pandemiia jäne sanksiialyq täuekelder kezeŋderındegı daǧdarystyq basqaru täjıribesınıŋ boluy.
Sonymen bırge basqaruşylyq korpusynyŋ älsız jaqtary da bar. Bır jaǧynan – qūzyret tapşylyǧy. Köptegen şeşımder taktikalyq sipatta, reaktivtı-operativtı basqaru elementterımen, ūzaq merzımdı josparlaudyŋ bolmauymen, qysqa merzımdı körsetkışterge baǧdarlanumen sipattalady. Ekınşı jaǧynan – basqaru üderısterınıŋ formalizasiiasy, mūnda jüie edäuır därejede statistikalyq körsetkışterge baǧyttalǧan, al nätijelılık eseptılıkpen almastyrylady. Üşınşı jaǧynan –qūrylymdyq mäsele: köptegen ministrlıkterde basşylarda jetkılıktı salalyq daiyndyq jäne naqty ekonomika sektoryndaǧy jūmys täjıribesı joq. Būl ekonomika salalaryndaǧy ekonomikalyq üderısterdı betkı tüsınuge jäne qate strategiialyq şeşımderge äkeledı. Jäne aqyrynda, jauapkerşılıkten jaltaru jäne ony taratu jüiesınıŋ qalyptasuy, nätijesınde memlekettık baǧdarlamalardyŋ sätsızdıkterı jeke saldarǧa ie bolmaidy, vedomstvolar arasynda bölınedı jäne basqaruşylyq kabinetterdıŋ alys būryştaryna yǧystyrylady.
Eger EYDŪ elderıne qarasaq, onda reformalardyŋ sätsızdıgı üşın saiasi jauapkerşılık jazalanady. Qazaqstandyq spesifika jazalaudyŋ negızgı sätı men erekşe sipatyna ie - köp jaǧdaida jauapkerşılık sybailas jemqorlyq üşın tuyndaidy, bıraq tiımsız basqaru jäne baǧdarlamalardy ıske asyrudaǧy sätsızdıkter üşın sirek, basqa uchaskege auysu perspektivasymen.
Qazaqstanda nege tolyq qūzyrettı emes menedjerler taǧaiyndalatyny turaly sūraq qoiuǧa bolady? Jüielı taldau mäselenıŋ institusionaldyq sipatta ekenın körsetedı. Mysaly, kadrlyq şeşımder men taǧaiyndaular jiı jeke senımge, saiasi adaldyqqa jäne basqaruşylyq jelılerge tiesılılıkke negızdeledı. Būl rette käsıbi qūzyret ekınşı röl atqarady, al syni oilau jäne berık qaǧidat, ädette, qoldau tappaidy.
Konkurstar bolǧanymen, köptegen kadrlyq şeşımder aldyn ala qabyldanady, al konkurstar ötkızu räsımı tek zaŋdastyruşy funksiiany oryndaidy. Mūndai jaǧdai jastarda jūmysqa qabyldauda «qos standart» turaly pıkır tuǧyzady jäne olardyŋ elden köşuınıŋ sebebı ainalady.
REFORMA NEGE ILGERILEMEIDI?
Joǧaryda atalǧan ekonomika kadrlyq qamtamasyz etudegı mäselelerdıŋ saldary eldıŋ äleumettık-ekonomikalyq damu baǧdarlamalaryn ıske asyrudaǧy şekteulı tiımdılıkpen sätsızdıkter bolyp tabylady. Mysaly, ekonomikalyq saiasatty ıske asyrudy taldau kelesını körsetedı:
Bırınşı. Sarapşylyq qoǧamdastyqtyŋ ärtürlı baǧalaulary boiynşa industriialandyrudyŋ investisiialyq jobalarynyŋ şamamen 40%-y josparly körsetkışterge qol jetkızbegen. Sebebı jobalardyŋ tehnologiialyq kürdelılıgı tömen, jabdyq importyna joǧary täueldılık, älsız eksporttyq äleuet jäne lokalizasiianyŋ tömen deŋgeiı bolǧan.
Köptegen jobalar qajettı resurs qamtamasyz etu, onyŋ ışınde kadrlyq boiynşa naqty jergılıktı şarttarǧa bailanystyrylmaǧanyn ūmytpau kerek, nätijesınde engızılgen obektıler josparly quattaryn jinai almaǧan.
Ekınşı. Sandyq transformasiiada IT-platformalardyŋ qaitalanuy, äzırlemelerdıŋ joǧary qūny jäne aqparattyq jüielerdıŋ älsız integrasiiasy problemalary bar, olar ädette negızsız biudjettık qūiylymdarmen jäne IT-jobalardyŋ edäuır bölıgınıŋ qaita qarjylandyrudy qajet etuımen qatar jüredı.
Üşınşı. Auyl şaruaşylyǧy keşenın damytu baǧdarlamalary köptegen sūraqtar tuǧyzady. Jüielı problemalar – tiımsız subsidiialar, sybailas jemqorlyq täuekelderı, eŋbek önımdılıgınıŋ tömendıgı. Atap aitqanda, Qazaqstan auyl şaruaşylyǧyndaǧy eŋbek önımdılıgı EYDŪ elderınen 6-8 ese tömen.
Törtınşı. Tūrǧyn üi baǧdarlamalarynyŋ öz kemşılıkterı bar: tūrǧyn üi baǧasynyŋ ösuı, spekuliativtık mehanizmder jäne olardyŋ şekteulı qoljetımdılıgı. Ädette, baǧdarlamalar qalalar men öŋırlerdıŋ jalpy ekonomikalyq damu strategiiasymen üilestırılmeidı. Tiptık jobalardyŋ az sany jäne zamanaui tehnologiialar qūrylys jyldamdyǧyn şekteidı jäne tūrǧyn üi qūnyn arttyrady.
Jäne taǧy basqa, būl institusionaldyq problemalar tızımın jalǧastyruǧa bolady, bıraq olardyŋ syni massasynyŋ jinaqtaluy, beinelep aitqanda, «hirurgiialyq aralasudy» talap etetının moiyndau kerek. Barlyq baǧyttar üşın ortaq närse – saiasatty anyqtau men ony ıske asyru arasyndaǧy jüielı alşaqtyq, būl institusionaldyq şekteulerdı körsetedı.
EŊBEK NARYǦY: JŪMYSPEN QAMTUDYŊ JASYRYN DAǦDARYSY
Eŋbek naryǧynyŋ jaǧdaiy bız sipattaǧan ekonomikanyŋ naqty qūrylymdyq sipattamalaryn körsetedı. Halyqty jūmyspen qamtu salasyndaǧy oŋ özgerısterge jäne jūmyssyzdyq deŋgeiınıŋ tömendeuıne qaramastan, ūlttyq eŋbek naryǧynyŋ damuyn taldau problemalyq syn-qaterlerdıŋ jäne qauıpter äleuetınıŋ bar ekenın körsetedı.
Ūlttyq statistika biurosynyŋ derekterı boiynşa, 2025 jyly jūmyspen qamtylǧandar sany 9,3 mln adamdy qūrady. Būl rette jūmyspen qamtylǧandardyŋ şamamen 23%-y özın-özı jūmyspen qamtuşylar sanatyna jatady, al jūmyskerlerdıŋ edäuır bölıgı tömen önımdılık sektorlarynda jūmys ısteidı. Sarapşylardyŋ pıkırı boiynşa, jūmyskerlerdıŋ şamamen 30%-y zeinetaqy jarnalaryn jasamaidy, būl köleŋkelı sektordyŋ bar ekenın körsetedı.
Eŋbek naryǧyna soŋǧy jyldary kelesı trendter tän:
- demografiialyq qysymnyŋ ösuı: 2035 jylǧa deiın jyl saiyn 360 myŋǧa deiın jas adam eŋbek naryǧyna şyǧady, būl eŋbek naryǧyna qysym jasaidy jäne jyl saiyn jüz myŋdaǧan jaŋa jūmys oryndaryn qūru qajettılıgın arttyrady;
- ekonomikanyŋ sifrlanuy jäne jasandy intellekttı engızu jaŋa mamandyqtar qalyptastyrady, alaida tömen bılıktı jūmystardyŋ joǧalu qaupın jäne sifrlyq daǧdylarǧa talaptardyŋ ösuın tudyrady;
- platformalyq jūmyspen qamtudyŋ ösuı - frilans, kurerlık jūmys, platformalyq ekonomika (marketpleister, onlain-servister) - özınıŋ bılıktı kadrlarynyŋ ketuı jäne şeteldık jūmys küşıne täueldılık problemalaryn tudyrady;
- eŋbek naryǧynyŋ qūrylymdyq teŋgerımsızdıgı:2025 jyly 1,3 mln bos jūmys ornyna 1,5 mln ümıtker boldy, iaǧni jūmys küşınıŋ ūsynysy sūranystan asyp tüsedı, al bos jūmys oryndarynyŋ 50%-dan astamy jūmysşy mamandyqtaryna jäne orta käsıptık bılım mamandaryna tiesılı, olardy daiarlau bılım beru jüiesınde tolyq kölemde jüzege asyrylmaidy.
EYDŪ zertteulerınıŋ derekterı boiynşa Qazaqstan jūmyskerlerınıŋ şamamen 40%-y mamandyǧy boiynşa jūmys ıstemeidı, al 35%-y jūmys daǧdylaryna ie emes. Käsıporyndardyŋ 30%-dan astamy jūmyskerlerdıŋ bılıktılık deŋgeiıne riza emes, būl biznestıŋ damuyna eleulı kedergı bolyp tabylady.
Joǧaryda aitylǧannan Qazaqstanda paradoksaldy jaǧdai bar ekenın aituǧa bolady: joǧary adam kapitaly joǧary önımdılıkke säikes kelmeidı (teŋ emes).
DİVERSİFİKASİIа JÄNE KADRLYQ ALŞAQTYQ
Osyǧan bailanysty logikalyq sūraq qoiuǧa bolady –aǧymdaǧy jaǧdai ekonomikanyŋ diversifikasiiasyn kadrlarmen qamtamasyz ete ala ma? Jauap qysqa –aǧymdaǧy jaǧdaida mümkın emes! Eŋbek naryǧy demografiialyq äleuetke ie bolǧanymen, onyŋ aǧymdaǧy qūrylymy diversifikasiia mındetterıne säikes kelmeidı. Sondyqtan bılım beru jüiesın reformalamaiynşa diversifikasiia şekteledı.
Şyn mänınde:
- bır jaǧynan, ekonomika men onyŋ salalarynyŋ mamandyqtar men mamandandyrular boiynşa kadrlarǧa qajettılıgınıŋ naqty boljamy joq;
- ekınşı jaǧynan, jūmyssyzdyq bolǧanymen, käsıporyndar men ūiymdarda bos jūmys oryndary saqtaluda;
- üşınşı jaǧynan, jappai jūmysşy mamandyqtarynyŋ jūmyskerlerıne, sondai-aq joǧary bılıktı jūmyskerlerge sūranys qanaǧattandyrylmaidy;
- törtınşı jaǧynan, diversifikasiialanatyn ekonomikanyŋ qajettılıgı käsıptık-tehnikalyq kadrlar men innovasiialyq baǧyttaǧy mamandardyŋ, onyŋ ışınde innovasiialyq menedjment kadrlarynyŋ ūsynysymen jabylmaidy;
- besınşı jaǧynan, damyǧan EYDŪ elderınen 3-4 ese tömen eŋbek önımdılıgı ekonomikanyŋ tömen tehnologiialylyǧyn rastaidy.
Mūndai jaǧdai ekonomikalyq ösım üderısterın, äsırese otandyq ekonomikanyŋ bäsekelestık artyqşylyqtarynyŋ innovasiialyq faktorynyŋ ıske asyryluynyŋ maŋyzdy baǧyttary boiynşa aitarlyqtai tejeitını tüsınıktı.
İnvestisiialyq jobalardy ıske asyru täjıribesı körsetedı jäne däleldeidı: tek qūrylatyn jūmys oryndarynyŋ sanyn belgıleu jetkılıksız. Maŋyzdysy - būl jūmys oryndary kürdelı öndırısterdıŋ joǧary ǧylymi-tehnikalyq deŋgeiın qamtamasyz ete alatyn basqaruşylyq, tehnikalyq jäne jūmysşy kadrlarmen adekvatty teŋgerıluı tiıs.
Äitpese, engızıletın jobalar qanşalyqty joǧary innovasiialyq bolǧanymen, eŋ jaqsy jaǧdaida quattardyŋ tolyq jüktelmeuıne, eŋ naşar jaǧdaida - toqtauyna duşar bolady, būl industriialandyrudyŋ bırınşı besjyldyǧy kezeŋınde bırqatar jobalar boiynşa baiqalǧan.
Bızdıŋ oiymyzşa, negızgı sebep - vedomstvoaralyq bölşektenu, būl mäselelerdı jüielı negızde şeşuge mümkındık bermeidı.
Sonymen qatar salalyq ministrlıkter qaramaǧyndaǧy salalardyŋ kadrlarǧa naqty qajettılıgın maqsatty zertteumen jetkılıktı tiımdı ainalyspaidy, köbıne ony anyqtaudyŋ qandai da bır qolaily mehanizmderı men qūraldarynyŋ bolmauynan.
Ärine, eŋbek resurstarynyŋ balanstary türındegı eŋbek naryǧynyŋ orta merzımdı damu boljamdaryn qalyptastyru boiynşa jūmys jürgızılude. Sonymen bırge qajettı baǧytta «baiau, jai qozǧalys» sezımı qalady, būl maqsatqa alys perspektivada qol jetkızu presedentın tudyrady, al tiımdı jäne nätijelı qūraldar qazırdıŋ özınde, tıptı keşe qajet edı desek te bolady.
Şyn mänınde, müddelı vedomstvolar damytyp otyrǧan käsıporyndardyŋ ırıktep saualnama negızındegı dästürlı täsıldı ekonomika salalaryndaǧy kadrlarǧa tolyq jäne naqty qajettılıktı qalyptastyru üşın jetkılıktı dep sanauǧa bolmaidy.
Sonymen qatar naqty ekonomika sektorynyŋ barlyq vedomstvolary, oblystyq äkımdıkter kadrlarǧa sūranysty qalyptastyru, eŋbek naryǧyn monitoringıleu, qajettı kadrlardy daiarlau bölıgınde tiıstı qatysu körsetpeidı. Ärine, ışkı reformalarmen ainalysu maŋyzdy, ony üzdıksız negızde jürgızuge bolady, alaida mūnyŋ bärı äzırge naqty ekonomikada tiıstı jauap bermei otyr.
Diversifikasiia ekonomikasy adam kapitaly, innovasiialyq jüie, instituttar sapasy, investisiialar qūrylymy – tört negızgı faktormen anyqtalatynyn tüsınu kerek. Eger osy elementterdıŋ kemınde bıreuı damymasa jäne tiımsız jūmys ıstese, ekonomikanyŋ diversifikasiia üderısı eŋ jaqsy jaǧdaida tejeledı, eŋ naşar jaǧdaida – qūldyraidy. Qazaqstan bügın däl osy jüielı mäselemen betpe-bet kelıp otyr.
HALYQARALYQ SABAQTAR: ELDER QALAI SERPILIS JASAIDY?
Älemdık täjıribe ekonomikanyŋ sättı diversifikasiiasy jäne şikızattyq modelden innovasiialyq modelge ötu tek ekonomikalyq üderıs emes ekenın körsetedı. Būl eŋ aldymen basqaruşylyq elitalardyŋ tiıstı sapasy kezınde memlekettıŋ tereŋ institusionaldyq reformalarynyŋ nätijesı.
Mysaly, Oŋtüstık Koreia 1960 jyldary negızınen agrarlyq el bolǧan. Alaida memlekettık basqarudy reformalau jäne belsendı önerkäsıptık saiasattyŋ arqasynda quatty joǧary tehnologiialy ekonomika qūra aldy.
Singapur käsıbi memlekettık qyzmetke, şeneunıkterdıŋ qataŋ jauapkerşılık jüiesıne jäne kadrlardy ırıkteudıŋ meritokratiialyq jüiesıne stavka jasady. Elde älemdegı eŋ käsıbi biurokratiialardyŋ bırı qalyptasty, ol ekonomikalyq damudyŋ negızıne ainaldy.
Finliandiia 1990 jyldardaǧy daǧdarys kezınde ekonomikalyq saiasattyŋ auqymdy jaŋǧyrtuyn jürgızdı, onda reformalardyŋ negızgı elementı adam kapitalyn, ǧylymdy jäne innovasiialyq jüienı damytuǧa stavka boldy. Ol bılım beru, ǧylymi zertteuler jäne tehnologiialyq äzırlemelerge investisiialardy edäuır arttyrdy. Memlekettık saiasat joǧary tehnologiialy salalardy qalyptastyruǧa qaita baǧyttaldy.
Polşa naryqtyq ekonomikaǧa ötu kezınde ǧylym, biznes jäne memlekettıŋ integrasiiasynyŋ tiımdı jüiesın qūrdy, būl eŋbek önımdılıgın edäuır arttyruǧa mümkındık berdı.
Būl elderdıŋ tabysy – institusionaldyq reformalar arqyly «damu memleketın» däiektı qūrudyŋ nätijesı, mūnda biurokratiia üderısterdıŋ äkımşısı emes, ekonomikalyq transformasiianyŋ belsendı qatysuşysy boldy.
Älemdık täjıribe Qazaqstan üşın negızgı syn memlekettık basqarudyŋ tiımdılıgımen jäne şeşımder sapasymen bailanysty ekenın taǧy da körsetedı. Ekonomikalyq serpılıs jasai alǧan elder ekonomikany diversifikasiialau turaly deklarasiialardan emes, tiımdı damu memleketın qalyptastyrudan, kreativtı oilauǧa ie jaŋa formasiianyŋ şeneunıkterın ösıruden bastaǧanyn atap ötu kerek.
Sondyqtan Qazaqstan üşın memlekettık basqarudy jaŋǧyrtu mäselesı jai äkımşılık mındet emes, bäsekege qabılettıŋ negızgı faktoryna ainalyp otyr.
BASQARUDAǦY STRATEGİIаLYQ OIDYŊ TAPŞYLYǦY
Prezidenttıŋ jariia tezisterın taldau onyŋ syny epizodtyq sipatta emes ekenın körsetedı. Qasym-Jomart Kemelūlynyŋ sözderı – uäkılettı ortalyq jäne jergılıktı atqaruşy organdarǧa jıberılgen qataŋ institusionaldyq signal.
Qazırgı uaqytta qauıp – biurokratiialyq jüienıŋ qyzmet üderısterın formalizasiialau rejimınde jūmys ısteuge jäne «mäselenı jyly jauyp qoiu» şeksız jol kartalaryn qūrastyru arqyly daǧdylanuy.
Memleket basşysynyŋ negızgı baǧyt-baǧdarynyŋ - memlekettık apparat formaldy äkımşılıkten strategiialyq jäne intellektualdyq basqaruǧa ötuı tiıstıgın eskeru qajet.
Sonymen bırge Prezidenttıŋ barlyq sūhbattary jai media söileuler emes, Ükımetke, biurokratiiaǧa, ekonomikalyq elitalarǧa, ūlttyq kompaniialarǧa arnalǧan ūsynystary bar baǧdarlamalyq qūjattar.
Qorytyndylai kele, kelesını atap ötkım keledı. Qazaqstan eskı mehanizmderdıŋ endı jūmys ıstemeitın şegıne keldı. Elge «oilanatyn jäne halyq ünıne qūlaq asatyn memleket» qajet, onda şeşımder intellektualdyq taldau, jauapkerşılık, bılım, aqylǧa qonymdy täuekel jäne senımdı statistika negızınde qabyldanady. Naǧyz jaŋǧyrtu jaŋa qūjattar men instituttardan emes, oilaudyŋ jaŋa sapasynan bastalady. «Äkımşılık oryndauşy» modelın «analitikalyq basqaruşy» modelıne qaita formattaudyŋ uaqyty keldı.
Reformalardyŋ zamanaui logikasy «küştı Prezident - esep beretın Ükımet - institusionaldyq tūraqty memleket» modelıne ötuge baǧyttaluy tiıs. Äitpese, «qaǧazdaǧy» reformalar, ekonomika men basqarudaǧy naqty özgerıster arasynda memlekettık jüienıŋ institusionaldyq älsızdıgı men inersiiasymen şarttalǧan alşaqtyq ärqaşan bolady.
Edıl Mamytbekov
