Qazaqstan Prezidentı Qasym-Jomart Toqaev Antaliia diplomatiialyq forumynyŋ paneldık sessiiasynda BŪŪ-nyŋ bolaşaǧyna qatysty öz közqarasyn ūsyndy. Būl turaly Aqorda jazdy, dep habarlaidy "Adyrna".
«Eŋ aldymen, köregen köşbasşy Rejep Taiip Erdoǧannyŋ jetekşılıgımen Türkiianyŋ osy aimaqta zor röl atqaratynyn aitqym keledı. Öŋır älsın-älsın betpe-bet kelıp otyrǧan özektı mäselelerdıŋ şeşımın tabuǧa elderımız aitarlyqtai atsalysa alady dep oilaimyn. Oraily sättı paidalana otyryp, prezident Erdoǧannyŋ kelesı aida Qazaqstanǧa jasaityn memlekettık saparyna erekşe män berıp otyrǧanymyzdy jetkızgım keledı», – dedı Qasym-Jomart Toqaev.
Aqordanyŋ mälımetınşe, memleket basşysy biyl älemdık qoǧamdastyq aldynda tūrǧan jäne jaqyn perspektivadaǧy halyqaralyq kün tärtıbın qalyptastyratyn negızgı syn-qaterler men ürdıster jönındegı oi-pıkırımen bölıstı.
«Diplomattar men saiasatkerler adamzat jolairyqta tūr degendı mysal etedı. Bırıkken Ūlttar Ūiymynyŋ būrynǧy Bas hatşysy Kofi Annannyŋ: «Bız älı de jolairyqta tūrmyz» dep jiı aitatyny esımde. Halyqaralyq şielenıstı azaituǧa qatysty aitar bolsaq, būl jaǧdai eşqaşan özgermeidı. Qazırgı qaqtyǧystar öŋırlık auqymnan şyǧyp, jahandyq sipatqa ie boldy. Ärine, BŪŪ – balamasy joq ämbebap ūiym, sondyqtan ärbır memleketke belgılı bır jauapkerşılık jükteledı. Bırıkken Ūlttar Ūiymyna qoldau körsetu kerek ekenın jūrttyŋ bärı aitady. Būl – fakt. Bıraq Ūiymǧa qoldau körsetıp qana qoimai, oǧan reforma jasau kerek. Būl da şyndyq. Aşyǧyn aitqan jön, «Ūiymǧa tez arada reforma jasalady» degenge eşkım senbeidı. Öitkenı BŪŪ-ny reformalau, özgertu, qyzmetın qaita qarau mäselesın köpten berı köterıp jürmız. Odan eşqandai nätije şyqqan joq. Bırıkken Ūlttar Ūiymyn reformalau, eŋ aldymen, Qauıpsızdık Keŋesınen bastaluy kerek ekenın moiyndauymyz qajet», – dep atap öttı ol.
Atap ötılgendei, prezident bügıngı köşbasşylardyŋ boiynan tabyluǧa tiıs qasietterge toqtaldy.
«Jahandyq köşbasşylar, älemnıŋ är qiyryndaǧy jekelegen memleketterdıŋ jetekşılerı, eŋ aldymen, halyqaralyq qauıpsızdık pen beibıtşılık mäselelerıne jauapkerşılıkpen qarauy qajet dep sanaimyn. Qazırgı sätte strategiialyq ūstamdylyq öte maŋyzdy. Menıŋ oiymşa, bügıngı kürdelı ärı qarama-qaişylyqqa toly älemdegı şielenısterdıŋ tüiının tarqatu asa qiyn emes. Jai ǧana jauapkerşılık tanytyp, sabyrly bolu qajet», – dep basa aitty Qazaqstan prezidentı.
Aqorda memleket basşysy Taiau Şyǧystaǧy ahualǧa qatysty pıkırın jetkızgenın qosty.
«Älemde oryn alǧan jaǧdailarǧa baiyppen qarauǧa keŋes berer edım. Mäselen, bärı İrandy talqylap jatyr. Ärine, būl eldegı ahual öte kürdelı. Oǧan qatysty qandai da bır pıkır aitu qiyn. Qazaqstan Şyǧanaqtaǧy elderge tılektestıgın bıldırdı. Bız taraptardy strategiialyq ūstamdylyqqa jäne äskeri ıs-qimyldy toqtatuǧa şaqyrdyq. Būl qaqtyǧystyŋ auyr saldaryn bärı sezındı. Eŋ äuelı ekonomika qūldyrady. Bügınde Ormuz būǧazynda kemelerdıŋ erkın jüzuıne qoiylǧan tosqauyl turaly aitylyp jatyr. Bıraq dälızdıŋ qaqtyǧysqa deiın erkın sauda jasauǧa aşyq bolǧanyn eskeru qajet. Sondyqtan mäselenıŋ mänıne üŋılgenımız jön. Al tüitkıl iadrolyq tehnologiia men iadrolyq qarudyŋ taraluynda edı. Būl İran töŋıregındegı qaqtyǧysqa qatysty kelıssözderdıŋ basty taqyrybyna ainaluy kerek. Bıraq qazır jahandyq sauda mäselesın talqylauǧa köşıp kettık. Qiyndyqtarǧa qaramastan, ǧalamdyq sauda-sattyq kölemı ösıp keledı. Byltyrdyŋ özınde ösım 2,5 paiyzdy qūrady. Iаǧni älemdık saudadaǧy jaǧdai jaman emes. Alaida sauda-sattyqtyŋ sapasy men mazmūny – ülken problema», – dedı prezident.
Toqaev Bırıkken Ūlttar Ūiymyn reformalau mäselesıne jauapkerşılıkpen qarauǧa şaqyrdy. Sonymen qatar Qauıpsızdık Keŋesı tūraqty müşelerınıŋ ūstanymyn Ūiymdaǧy daǧdarystyŋ basty sebepterınıŋ bırı retınde atady
«Bırıkken Ūlttar Ūiymyn reformalau turaly aitqanda, barynşa pragmatikalyq közqaras ūstanuymyz kerek dep sanaimyn. Äitpese, aldaǧy uaqytta da jolairyq, strategiialyq qūndylyqtar men basqa mäseleler jaiynda aita beremız. Bız jahandyq, öŋırlık kezdesuler, konferensiialar men türlı jiyndar ötkızemız. Qazaqstan jäne Türkiia siiaqty orta derjavalardyŋ maŋyzy men oŋ yqpalyn atap ötkım keledı. Ärine, älemde bızge eşkım teŋ kelmeidı dep maqtanudan aulaqpyn. Bıraq jahandyq üderısterde joǧary deŋgeide jauapkerşılık tanytyp jürmız. Mūny diplomatiialyq ıs-äreketımız körsetıp otyr. Sondyqtan jahandyq mäselelerdıŋ şeşımıne jiı qarsy keletın Qauıpsızdık Keŋesındegı ırı derjavalardan görı orta derjavalardyŋ jauapkerşılıgı joǧary desek, artyq bolmaidy», – dep atap öttı memleket basşysy.
Aqordanyŋ mälımdeuınşe, memleket basşysy BŪŪ men basqa da halyqaralyq instituttardy jetıldıru jönındegı oiymen bölıstı.
«Bız öŋırlık jäne jahandyq qaqtyǧystardy talqylaimyz. Alaida Sız Türkiianyŋ būrynǧy syrtqy ıster ministrı retınde kelıssözder BŪŪ men basqa da ırı halyqaralyq ūiymdar alaŋynda emes, odan tysqary jerlerde ötıp jatqanyn aŋǧarǧan şyǧarsyz. Taraptar BŪŪ-da emes, belgılı bır elderdıŋ astanalarynda, jekelegen konferens-zaldarda kezdesedı. BŪŪ joǧary ökılderınıŋ qaqtyǧystarǧa araaǧaiyndyq jasaǧanyn köre bermeimız. Būl oilanatyn mäsele. Demek BŪŪ-nyŋ rölı tömendep kettı degen söz. Men oǧan qatty alaŋdaimyn. Öitkenı özım de BŪŪ men basqa da halyqaralyq ūiymdarda qyzmet ettım. Qazır jūrt kelesı BŪŪ Bas hatşysy kım bolady degen taqyrypty talqylap jatyr. Menıŋ oiymşa, būl asa maŋyzdy emes. Eŋ basty tüitkıl, ūiym qazırgı küiınde ärı qarai qyzmetın jalǧastyra ala ma?», –dedı Toqaev Türkiia Parlamentınıŋ deputaty, būrynǧy syrtqy ıster ministrı Mevliut Chavuşoǧlyna.
Aqordanyŋ habarlauynşa, memleket basşysy BŪŪ-nyŋ közqarastaryn jaŋartu qajettıgın de atap öttı.
«Atalǧan Ūiymnyŋ negızı 80 jyl būryn qalandy. Keibır adamdar ūiym äbden eskırdı, qūldyrap bara jatyr degen pıkır aitady. Kelısuge tura keledı. Bızge BŪŪ Jarǧysyna mūqiiat män bergen jön. Jarǧyda «dūşpan memleketter» degen ūǧym bar. Ras, 80 jyl būryn bärı tüsınıktı edı. Al qazır älgı «jau elder» Ūiymdy qarjylandyru jäne beibıtşılıktı qoldau ısınde maŋyzdy röl atqaryp otyr. Eŋ bastysy – BŪŪ-nyŋ bedelın köterıp, tiımdılıgın arttyru», – dedı ol.
Sodan soŋ, atap ötılgendei, memleket basşysy preventivtı diplomatiianyŋ qaqtyǧystardy toqtatuda öte özektı ekenıne män berdı.
«Būl taqyryp būrynnan talqylanyp keledı, kemınde 30 jyl boldy. Bıraq özgergen eşteŋe joq. Jaǧdai dılmär söz, deklarasiia küiınde qalyp jatyr. Öŋırlık jäne jahandyq şielenısterdı boljauǧa basa män bergen jön dep oilaimyn. Preventivtı diplomatiia degenımız – osy. Sonymen qatar bız köpjaqty tiımdı diplomatiiaǧa qoldau körsetu üşın küş-jıgerımızdı bırıktıru kerek», – dep tüiındedı Toqaev.
