Foto: Jİ kömegımen
İranda AQŞ pen İzarildıŋ soǧys qimyldary bastalǧan 28 aqpannan berı internet öşırıldı, el blekaut qūşaǧynda. Sodan berı ekı aidyŋ ışınde elge asa qauıptı bolǧanyna qaramastan Starlink terminaldary jasyryn jolmen engızılıp jatyr.
Bır kezde beine-magnitofondar men sputniktık telearnaǧa da tyiym saluǧa tyrysqan elde terminaldardy engızu qalai ıske asyp jatyr – VVS özınıŋ bır maqalasyn osyǧan arnap otyr.
İNTERNETTI ŞEKTEGENDER – QŪPİIа JELINIŊ QŪRYLUYNA SEBEP
«Taǧy bır adam internetke qosyla alsa, men mūny sättılık dep sanaimyn; būl soǧan tatidy», - deidı Sahand.
Ol sputniktık internetke qūpiia türde qol jetkızudı qamtamasyz etetın qūpiia jelınıŋ müşesı ekenın aitady. Bıraq būl – İranda zaŋsyz ıs.
BBC Sahandpen (aty özgertıldı) İrannan tys jerde söilestı. Ol öte saq jäne otbasy men el ışındegı bailanystary üşın qauıptenedı. «Eger İran rejimı menı bılıp qoisa, menıŋ İrandaǧy adamdarym üşın öteuı öte auyr bolady», - deidı ol.
28 aqpanda, AQŞ pen İzrail İranǧa alǧaşqy äue şabuyldaryn bastaǧannan keiın elde internet öşırılıp, blekaut ornady. Oǧan deiın internet bır ai boiy ışınara qoljetımdı bolǧan: qaŋtarda bilık eldegı narazylyq aksiialaryn qatygezdıkpen basu aiasynda internettı jauyp tastady. İrandaǧy Qaŋtar oqiǧasy kezınde AQŞ-ta ornalasqan «İrandaǧy adam qūqyqtaryn qorǧauşylar» ūiymynyŋ mälımetı boiynşa, 6500-den astam adam qaza tauyp, 53 000 adam tūtqyndaldy.
Bilık soǧys kezınde internettı qauıpsızdık maqsatynda öşırgenın aitady. Sondaǧy maqsat tyŋşylyq pen kiberşabuyldardyŋ aldyn alu delınedı.
JAZA BAR – SŪRANYS TA ÖSKEN
Sahand özınıŋ jäne onyŋ serıktesterınıŋ terminaldardy satyp alyp, olardy şekaradan zaŋsyz ötkızetının «öte kürdelı shemanyŋ» bölıgı retınde ataidy. Ol ony egjei-tegjeilı aityp berudı qūp körmedı.
Qaŋtardan bastap ol İranǧa ondaǧan qūrylǧy jıbergenın jäne ol jäne onyŋ serıktesterı «taǧy da köbırek jıberu joldaryn belsendı türde ızdep jatqanyn» aitady.
Witness adam qūqyqtary ūiymy qaŋtarda İranda kemınde 50 000 Starlink terminaly boldy dep esepteidı. Belsendılerdıŋ aituynşa, būl san sodan berı ösken boluy mümkın.
BBC SpaceX-ten İrandaǧy Starlink turaly derekter sūrady, bıraq eşqandai jauap alǧan joq. Ötken jyly İran bilıgı Starlink qūrylǧylaryn paidalanu, satu jäne satyp aludy ekı jylǧa deiın bas bostandyǧynan aiyru jazasyna kesetın zaŋ qabyldady. 10-nan astam qūrylǧyny taratu nemese importtau 10 jylǧa bas bostandyǧynan aiyruǧa äkep soqtyruy mümkın.
Memleketke täueldı BAQ Starlink terminaldaryn satyp alu nemese satu üşın bırneşe ret tūtqyndaular turaly habarlady. Sonyŋ ışınde ötken aida «sputniktık internet jabdyqtaryn importtaǧany» üşın tört adamnyŋ (olardyŋ ekeuı – şeteldık) tūtqyndalǧany turaly aityldy. BAQ sonymen qatar ūstalǧandardyŋ keibıreulerı «zaŋsyz qaru saqtap, jauǧa aqparat bergenı üşın» aiyptalǧanyn habarlady.
Osyǧan qaramastan, İranda terminaldarǧa sūranys joǧary bolyp qala beretını anyq. Onyŋ mänısın NasNet dep atalatyn parsy tılındegı qoǧamdyq Telegram arnasynan da baiqauǧa bolady.
İrannan tys jerlerde arnamen bailanysty erıktı adamdar BBC-ge soŋǧy ekı jarym jylda platforma arqyly şamamen 5000 Starlink terminaly satylǧanyn aitty.
İran bilıgı jyldar boiy azamattardyŋ aqparatqa qol jetkızuın şektep keledı, būl memlekettık BAQ arqyly özderınıŋ antiamerikalyq jäne izraildık äŋgımelerın nasihattau jäne rejimnıŋ synşylaryna qarsy repressiialyq şaralaryn jariialaudy şekteu arqyly jüzege asyryldy.
Bıraq qaŋtardaǧy narazylyq aksiialary kezınde, tıptı internet öşırılgen kezde de, sotsyz öltıruler, tūtqyndau jäne ūryp-soǧu turaly esepter men beineler İrannan tys jerlerge tarap kettı. Adam qūqyqtary ūiymdary būlardyŋ aitarlyqtai bölıgın Starlink arqyly äleumettık jelılerge kıretın adamdar jariialaǧan dep sanaidy.
«QABATTY JÜIENIŊ» QATPARY
İrandaǧy qazırgı internet jaǧdaiy «qabatty jüie» dep sipattaldy.
Barlyq irandyqtar memleket baqylaityn internetke qol jetkıze alady. Būl olarǧa bank, taksi jäne azyq-tülık jetkızu siiaqty qyzmetterdı paidalanuǧa, sondai-aq memlekettık BAQ-ty köruge jäne oquǧa mümkındık beredı.
Elde internet ajyratylǧanǧa deiın irandyqtar jahandyq internetke de qol jetkıze alatyn. Degenmen, Telegram, YouTube jäne WhatsApp siiaqty köptegen veb-saittar men qyzmetter būǧattalǧan bolatyn. Bilık ışkı internetke qaraǧanda jahandyq internetke qoljetımdılık üşın joǧary baǧa belgıledı.
Köptegen irandyqtar paidalanuşylardy qaşyqtaǧy serverler arqyly bailanystyratyn VPN-derdı paidalanyp şekteulerdı ainalyp öttı, osylaişa olardyŋ ornalasqan jerın jasyrdy. Būl VPN-derge jazylu da tegın emes, satyp alu kerek.
Qazır, İranda internet ǧaiyp bolǧan kezde tek belgılı bır şeneunıkter men memlekettık BAQ jurnalisterın qosa alǧanda, bırqanşa taŋdauly adamdar ǧana «aq SIM kartalardy» paidalanyp şeksız internetke qol jetkıze alady.
Sopa images/ Lightrocket via Getty images
KIM QARJYLANDYRADY?
2022 jyly İlon Mask İranda Starlink ıske qosylǧanyn jariialady. Sol kezde elde tūtqyndalǧan student Mahsa Aminidıŋ ölımınen tuyndaǧan narazylyqtardan keiın internet üzılıp, sodan berı Starlink jüiesıne sūranys tuyndaǧan.
Qazır bilık Starlink terminaldaryn belsendı türde ızdep jatqanda, Sahand jäne onyŋ serıktesterı özderın baiqatpas üşın VPN-dı sputniktık internetpen bırge paidalanudy ūsynady. Bıraq köpşılıktıŋ qaltasy mūny, äsırese, qazırgıdei ekonomikalyq daǧdarys kezınde, kötere almaidy.
Sahand – BBC-ge sūhbat bergen Starlink qūrylǧylaryn zaŋsyz tasymaldauǧa qatysy bar dep mälımdegen üş adamnyŋ bırı.
Sahandtyŋ aituynşa, onyŋ terminaldardy satyp aludy qosa alǧanda, ainalysatyn ıs-şaralaryn şetelde tūratyn irandyqtar jäne İrandaǧy adamdarǧa kömekteskısı keletın basqa adamdar qarjylandyrady. Onyŋ aituynşa, olardy ärqandai bır ükımet qarjylandyrmaidy.
Terminaldar jeke tūlǧalarǧa jıberıledı, Sahand pen onyŋ serıktesterınıŋ pıkırınşe, olar qūrylǧylardy älemmen aqparat almasu üşın paidalanady.
«Adamdarǧa internet sol jerde ne bolyp jatqanyn bılu üşın qajet, - deidı Sahand. – Bız būl terminaldar şynymen de özgerıs engızu üşın qajet adamdardyŋ qolynda boluy kerek dep sanaimyz».
BBC-den atyn atamaudy sūraǧan sandyq qūqyqtar ūiymynyŋ mälımetı boiynşa, İranda kem degende 100 adam terminaldarǧa ielık etkenı üşın tūtqyndalǧan.
Sahand sonymen qatar terminaldy paidalanǧany nemese ielık etkenı üşın tūtqyndalǧan adamdardy bıletının, bıraq olar qūrylǧyny özı arqyly almaǧanyn aitady. İrandyq-amerikalyq Iаsmin (aty özgertıldı) esımdı azamat BBC-ge tuysynyŋ İranda tūtqyndalyp, Starlink terminalyna ielık etkenı üşın «tyŋşylyq jasady» dep aiyptalǧanyn aitady.
İRANNYŊ MOIYNDAUY JÄNE BLEKAUTTYŊ JOǦARǦY KÖRSETKIŞI
BBC İrannyŋ Londondaǧy elşılıgınen İranda internetke qol jetkızudıŋ nelıkten şekteulı ekenın jäne Starlink qyzmetın paidalanǧany üşın jazanyŋ nelıkten sonşalyqty qatal ekenın sūrady, bıraq jauap almady.
İran bilıgı internettıŋ jabyluy bizneske aitarlyqtai ziian keltırgenın moiyndaidy. Qaŋtarda İran ministrlerınıŋ bırınıŋ aituynşa, internetsız ärbır kün ekonomikaǧa kem degende 50 trillion rial (35 million dollar) şyǧyn keltırgen.
Jaqynda İran ükımetı belgılı bır kompaniialarǧa jahandyq internetke qol jetkızuge mümkındık beretın Internet Pro dep atalatyn jobany ıske qosty.
İrandaǧy osyndai kompaniialardyŋ bırınıŋ qyzmetkerı BBC-ge osy bastamanyŋ arqasynda internetke qol jetkızgenın aitty.
İran ükımetınıŋ resmi ökılı Fateme Mohadjerani jobanyŋ maqsaty «daǧdarys kezınde biznes üşın bailanys ornatudy qamtamasyz etu» ekenın aitady. Ol ükımettıŋ «bailanystaǧy ädıletsızdıkke qarsy» ekenın jäne jaǧdai qalpyna kelgennen keiın internet jaǧdaiy da jaqsarady dep esepteidı.
«Bailanystyŋ üzıluı adam qūqyqtarynyŋ aiqyn būzyluy bolyp tabylady jäne ony eşqaşan aqtauǧa bolmaidy», - dedı Access Now sifrlyq qūqyqtar ūiymynyŋ aimaqtyq saiasat jönındegı direktory Marva Fatafta Baspasöz bostandyǧy künı (3 mamyr) qarsaŋynda BBC Älemdık qyzmetıne.
Onyŋ aituynşa, internettıŋ jabyluy ärtürlı elderde «jaŋa qalypty jaǧdaiǧa» ainalyp keledı. Access Now mälımetterı boiynşa, 2025 jyly 52 elde 313 märte internettıŋ öşırıluı tırkelgen. Būl – ūiym internettıŋ jabyluyn baqylai bastaǧan 2016 jyldan bergı eŋ joǧary körsetkış. Access Now mälımetterı boiynşa, ötken jyly internettıŋ öşuın köbınese Mianma, Ündıstan, Päkıstan, Resei jäne İran tūrǧyndary bastan keşırgen.
Abdorraman Boruman atyndaǧy adam qūqyqtary ortalyǧynyŋ atqaruşy direktory Roia Boruman İrandaǧy aqparattyq vakuum «bilıkke narazylyq bıldıruşılerdı zorlyq-zombylyq nemese şeteldık agentter retınde körsete otyryp, rejimnıŋ qūrbandaryn, sonyŋ ışınde ölım jazasyna kesılgenderdı jäne habardar derekközderdı ünsız qaldyra otyryp, öz müddesın alǧa jyljytuǧa mümkındık beredı», - deidı.
Mıne, sondyqtan Sahand terminaldardy kontrabandalyq jolmen tasymaldaidy. Ol terminaldardy kontrabandalyq jolmen tasymaldauǧa öz erkımen kömekteskender qauıp-qaterge sanaly türde bas tıgetının aitady.
«İran rejimı internettı öşıru kezınde adamdardy öltıre alatynyn körsettı, - deidı ol. – İrandyqtar üşın jergılıktı jerdegı ahualdy şynaiy körsete alu öte maŋyzdy».
