Kollaj Jİ kömegımen jasalǧan
Eldegı ekonomikalyq körsetkışter, äleumettık ahual, şetelge aǧylǧan qazaq migranttary, jat jūrtqa tūrmysqa şyǧu, otbasylyq äleumettık institut qalyptastyrudyŋ maŋyzdylyǧy, qala men dala mädenietı, jaŋa jūmys oryndaryn qūru siiaqty problemalar nege şeşımın tappai keledı? Ne ıstemek kerek?
Osy sūraqtar töŋıregınde Euraziialyq franchaizing qauymdastyǧynyŋ prezidentı, bılıktı ekonomist ärı qalamger Beknūr Qisyqovty äŋgımege tartqan edık.
«ARQA JAILY BOLSA, ARQAR AUYP NESI BAR»
– Äuelı migranttar turaly söz qozǧasaq. Būryn bızge kelıp jūmys ısteitın. Qazır qazaq migranttary şetelge aǧyluda. Būl nenıŋ körsetkışı?
– Älbette, Qazaqstan ekonomikasy, AQŞ, Europa siiaqty myqty emes qoi. Mäselen, Angliiaǧa, Oŋtüstık Koreiaǧa jūmysqa barǧan qazaq azamattary aiyna 1-1,5 mln teŋge tabady. Bıreuler 2 mln taptyq dep jatady. Bızde ondai jūmys bar ma? Ärine, joq! Qarapaiym ǧana aitalyq, 1 mln teŋge tabu üşın kurer bolyp toqtamai, bel jazbai 24/7 jūmys ısteu kerek. Sonyŋ özınde ondai aqşa jinaluy ekıtalai.
Moiyndauymyz kerek, el ekonomikamyz älı damu üstınde. Onyŋ üstıne ekonomikamyz mūnai men gazǧa tıkelei täueldı. Keibırı mūnaida ıstep 600-700 myŋ teŋge tapqanşa, syrtqa ketıp 2-3 ese köp aqşa tapqandy qalaidy. Şyndyqty aitu kerek, jūmystan köp jerde qysqartu bolyp jatyr. Qazır Qazaqstanda qai jerge barsaŋ da 250 myŋ teŋge töŋıregınde ailyq tölenedı. Juyqta Mäjılıs deputaty Baqytjan Bazarbek 900 myŋ teŋge alatynyn aityp qaldy. Deputattyŋ özıne sol aqşa jetpeidı. Basqadan ne sūraisyz?! Sızdıŋ de, bızdıŋ de ailyq-jalaqy mardymdy emes-tı. Jastar turizmdı körıp, basqa elderge saiahattaǧysy keledı. Tıptı jūmys ısteu nietımen syrtqa da ketıp jatqandyǧy sondyqtan. Qazaq halqy «Arqa jaily bolsa, arqar auyp nesı bar» dep beker aitpaǧan.
Astana, Almaty, Şymkent siiaqty megapolister ǧana qarqyndy damyp keledı. Bıraq jastardyŋ bärın üş qala jūmyspen qamti almaidy ǧoi. Alyp şaharlarǧa küş sala bergenşe, öŋırlerge serpıp bereiık. Oblystyq maŋyzy bar, Semei, Jezqazǧan, Aqtau siiaqty qalalardy damytaiyq. Soltüstık oblystarynda jastar tūrmaityn da boldy. Būl arada jıtı oilanyp, şeşım şyǧaraiyq. Sondyqtan migranttar mäselelerın dūrystap qolǧa alǧan jön.
JASTAR JAT JŪRTTAN JŪMAQ IZDEUGE MÄJBÜR
– Qazaqtyŋ jastary şetelge oquǧa, eŋbek etuge baryp, sol jaqta tūrmys qūryp tūraqtap ta qaluda. Ūlt üşın būnyŋ saldary auyr bolmai ma?
– Bız şetelge ketemın dese, tūsau sala almasymyz anyq. Ärkımnıŋ öz şaruasy, kım qalai ıstese, solai ıster dep aita salu oŋai. Äitkenmen būl ūlttyq müdde tūrǧysynan qaraǧanda, oilantu kerek. Eger jastardyŋ bırazy şetelge ketıp qalsa, bolaşaqqa kerı äserın tigızedı.
Bır joly mektepte kezdesuge bardym, oquşylarmen tıldestım. 10-11 synyp oquşylarynyŋ bärı şetelge oquǧa tüskısı keledı. Öitkenı jas tülekter bızdıŋ joǧarǧy bılım jüiesıne senımsızdıkpen qaraidy. Sondyqtan L.Gumilev atyndaǧy EŪU, QazŪU siiaqty ırgelı JOO bılım men ǧylym deŋgeiın nyǧaitpasa bolmaidy. Joǧarǧy bılım beru jüiesı, oqytuşy-professorlar deŋgeiıne köŋıl tolmaidy. Sonyŋ üşın, universitetter men ǧylymi ortalyqtardaǧy mūǧalımderdıŋ jalaqysyn köterıp, jaǧdai jasap, bılıktılıgın arttyryp, sapaly kadr daiyndaiyq.
Ülken qalalarda studentter, qazaq qaraközderımız jetkızuşı bolyp, bıreudıŋ tauaryn tasyp jüredı. Körgende janyŋ aşidy. Ol bılım alyp, bılıktılıgın arttyratyn şaqta, jūmysty da ıstep, eŋbek etuge mäjbür. Sol sebeptı jastarǧa jūmysşy mamandyqtarǧa da köŋıl bölıp, jaǧdai jasap, üi-jai men qamtamasyz etken jön.
Eger jastardy eldegı jūmysşy mamandyqtaryna qyzyqtyryp, mysaly gidrotehnik, meliorator, injener siiaqty tehnikalyq mamandyqtarǧa qyzyqtyrsaq eken. Bızde su mamandary tapşy. Käsıbi maman jetpeidı. Sondai-aq ruhani bailyqtan ada bop baramyz. Tek oilaitynymyz aqşa, paida. Blogerler tek ädemı ömırde körsetıp älek. Zäulım üiler, qymbat baǧaly kölıkter jarnamalap äure. Kıtap oqu mädenietı tömendedı. Sol sebeptı de ruhani bailyqty qoǧamǧa nasihattauǧa propaganda jetıspeidı. Sol sebeptı de elmen bailanysy az, öz otanynan bolaşaǧyn körmeitın ūl-qyzdar şeteldıkke tūrmysqa şyǧady, üilenedı, äiteuır syrtqa ketıp qalady. Bızde bai balasy söileidı, äkımnıŋ balasy ösedı, şendı-şekpendınıŋ ūrpaǧy bastyq bolady. Osyndai ädıletsızdıktı körıp bılıp ösken jas örender elden küderın üzıp, jat jūrttan jūmaq ızdep ketedı. Egerr äleumettık baspaldaq qalyptassa, qarapaiym adamnyŋ balasy ösıp, damyp jetılıp, äkım, ministr, deputat bola alatynyna közı jetedı. Qazır tamyr-tanystyqtyŋ ziianynan är salada aqsau bar, jūmys toqyrai beredı. Eger äleumettık baspaldaq qūrylsa, patriotizm artar edı ǧoi.
İMMİGRANTTARǦA ŞEKTEU QOIý KEREK
– Jastar leg-legımen şetelge aǧyla berse, elge syrttan immigranttar qaptasa, tübı ne bolmaq?
– Men sodan qorqamyn. Turister deidı, bılım alady dep qytailar, ündıstandyqtar qaptap kettı. Olar erteŋgı künı osynda jer alyp, tūrmys jasap köbısı qalmasyna kım kepıl?!. Qytaidyŋ – 1,5 mlrd, Ündıstannyŋ – 2 mlrd halqy bar, syimai otyr. Afrikadan keletınder de jeterlık. Olardyŋ 10 milliondyq bır qalasy kelse, bıttık qoi. Al Qazaqstan tölqūjatyn oŋdy soldy taratyp, saudaǧa salyndbasyna taǧy kepıldık bar ma? Senım joq qoi! Neşetürlı äreketterdı kım baqylap, kım qarap jatyr, būl da ūlttyq mäsele.
Eldegı memleket qūrauşy ūlt qazaqtyŋ sany 75 %-ǧa endı ǧana jettı. Bız joiylyp kete jazdaǧan ūltpyz. Ūlttyŋ sanyn da, sapasyn da küşeitu paryz. Topyrlap kelgen turist qaitadan öz elıne oraluy kerek. Syrttan bızge kelgen migranttar qara jūmys ıstese de, sany köp bolmasa eken. «Iаndeks», «İndraiver» siiaqty şeteldık kompaniialar bızde jūmys jasasa, şetelden migranttar aluǧa tyiym salu qajet. Sebebı bızdıŋ qarjy qūr bosqa şetelge ketıp qalady. Bız mūnda ai qarap otyrǧan joqpyz ǧoi. Bızdıŋ öz azamattarymyz jūmys ıstep, bala-şaǧa asyrauy kerek. Kelgender üiılıp-tögılıp qalyp ketpeuı tiıs. Reseimen özımızdı salystyrmaiyq. Resei ol – federasiia. Jerı keŋ, köptegen ūlt pen ūlys siyp ketse de, jarasady. Al, Qazaqstan – unitarlyq memleket. Būl bızdıŋ ata-babalarymyzdyŋ miras-qonysy. Eŋ äuelı öz qamymyzdy oilap, öz azamattarymyzdyŋ äleumettık mäselelerın jaqsartaiyq.
QANDASTARǦA QOLDAUDY ARTTYRAIYQ
– Qandastar köşı-qonyn jandandyratyn kez keldı me?
– Ärine, şetelden keletın qazaqtarǧa jaǧdai jasau kerek. Qandastar kelse, quana qūşaq jaiyp qarsy alaiyq. Azamattyq bereiık. Äitkenmen būl arada taǧy bır mäsele bar. Mysalǧa Auǧanstanda hazarlar bar, İranda da talai halyqtar bar. Sondyqtan da, eger qazaqpyn dep, qazaq tılın boiyna sıŋırıp, ruǧa qosylyp, oiy-jönı, sözı tüzu bolsa, ruhani patriottyq sezımı joǧary bolsa qatarǧa qosuǧa bolady dep oilaimyn. Būl degenımız jalǧan, daqpyrttyqa salynyp, türı, tılı, dılı kelıspeitın ärkımdı topyrlatu degendı bıldırmeidı.
Otanym, elım, jerım dep kelgen qandastarǧa jaǧdai jasalsa deimız. Qazaq qandastar äure-saosaŋǧa tüspei, qūjattyq kedergılerge ūşyramai azamattyq alsa eken. Qandastar soltüstık oblystarǧa baryp qonystanuy üşın, baspanamen qamtyp, äleumettık tölemderın köbeitıp, jūmysqa ornalastyryp, käsıp aşuyna septeseiık. Sonda ǧana soltüstık öŋırlerge jan bıtedı, güldenedı.
ÄLEUMETTIK JAǦDAIY JAQSARSA, DEMOGRAFİIа KÖTERILEDI
– Egemendık alǧan kezde Qazaqstan 16,5 mln, Özbekstan 20,5 mln halqy bolypty. Sodan berı bızge 4 mln, olarǧa 18 mln adam qosylypty. Demografiiamyzdy qalai köteremız?
– Köbınese osy demografiiany aitqanda Özbekstandy aityp ketemız. Qazaqtar köp qyrǧyn körgen halyq. 1897 jyly Qazaqstannyŋ halqynyŋ sany – 4 mln bolsa, Özbekstan bar bolǧany – 2 mln bolǧan. Aşarşylyq, quǧyn-sürgın kezınde halqymyzdyŋ bıraz bölıgınen airyldyq, syrtqa tarydai şaşyldy. Bırşama qazaq, sol jaqtarǧa qonystanyp, özbek bolyp jazylǧan jaǧdailary da bar. Bızdıŋ halqymyz HH ǧasyrda nebır zobalaŋdy körıp 1989-1990 jyldarǧa nebärı 36-37 paiyz töŋıregınde jettık. Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynda köptegen özge ūlttar özderınıŋ tarihi otanyndaryna kettı. Sondyqtan toqsanynşy jyldary qazaq otbasylarynyŋ köptep balaly bolyp, düniege ūrpaqty köptep örbıtu nätijesınde köbeidık. Täube! Odan syrttan qandastar kelıp qosyldy. Egemendıktıŋ eleŋ alaŋ şaǧynda 7 mln kölemınde bolsaq, bügınde 15 mln-ǧa juyq memleket qūrauşy, qazaq ūlty qalyptasty. Myŋ da bır, şükır, täube!
Bız de auylda östık. Otbasynda 6 bala boldyq. Ol kezde būl onşa köp bala sanalmaityn. Al bızdıŋ tuysqandar da 10-12 baladan boldy. Solardyŋ arasynda demografiia köterılıp qaldy. Qazır ondai maksimaldy tuu körsetkışı boluy äi-qaidam au! Qazır eŋ köp tapqany sol 5-6 bala şyǧar. Öitkenı auylda jaǧdai myqty emes, jastar tūrmaidy. Qazırgı kezde 30-32 jas şamasyndaǧy üilenbegen jastar barşylyq. Ol kezde ondai joq-tūǧyn. Bärı ekonomikalyq, psihologiialyq jaǧdaiǧa tıreldı. Batysqa elıkteimız dep, adasyp kettık. Äiel teŋdıgı, feminizm dep qazaqtyŋ otbasy qūndylyǧyn joǧaltyp almaiyq. Qyz-jıgıt bolyp mahabbat bolyp, şaŋyraq köteretıder köbeise nūr üstıne nūr. Bastysy qalada jalǧyz özı tūryp, qoǧamnan oqşaulanatyndar köbeiıp ketpese eken. Būrynyraqta 25 jasta 2-3 balaly boluşy edı. Qazırgı bırşamasy otbasyn qūruǧa asyqpaidy. Bügınde janūia qūru oŋai bolmai barady. Ol jas janūia qaida tūrady, qandai şaruamen ainalysady, bala kütımı bärı-bärı aqşaǧa, äleumettık jaǧdaiǧa tıreledı. Qymbatşylyq halyqty qysyp jatyr. Qazır ailyq ärı ketse 300 myŋ teŋge beredı. Būny otbasyna, päteraqy, kommunaldyq qyzmetke, azyq-tülıkke bölse, tükke jetpeidı ǧoi.
Jeke oiym, öŋırdı köteru qajet. Mysaldar aitaiyq. Soltüstıkte «Rodina» degen şaruaşylyq öz auylyna jaǧdai jasap, jastardy jūmyspen, üimen qamtyp otyr. Qyzylorda «Naǧi» degen auylda da, jastarǧa jaǧdai ıstep keledı. Baiaǧy «asar» degen ūǧymdy kötersek, jaqsy bolar edı. Jas otbasylardy äleumettık tūrǧydan qamsyzdandyru, bala kütımıne tölenetın tölemderdı arttyryp, baspana aludy jeŋıdetse, jūmys oryndaryn köptep salsa, käsıp aşuǧa mol mümkındık jasasa qazaqtyŋ demografiiasy köterıledı. Sonda jastar köp balaly boluǧa yntalanar edı.
KÄSIPKERLIKKE JASALǦAN KEDERGILERDI ALYP TASTAIYQ
– Jūmyssyzdyqty joiu üşın ne ısteu kerek?
– Qaitarymsyz nesie, biznestı qoldau, öz-özın jūmyspen qamtu siiaqty türlı baǧdarlamalar bar. Tek sonyŋ şynaiy oryndaluyn qadaǧalaiyq. Mono qalalardy damytu, «Auyl berekesı» degen siiaqty baǧdarlamar bar. Sol bar baǧdarlamar qalai jūmys ısteidı, onyŋ memleketke paidasy bar ma, mıne soǧan eşkım bas qatyryp jatqan joq. Jūrt ondai baǧdarlama baryn bılmeidı da. Onyŋ effektısı qalai, ony oilanyp jatqanymyz joq. Biudjetten bölıngen qarjy jıtı baqylanbai, qūmǧa sıŋgen sudai bolyp, ıs önbeidı. Tükke tūrmaityn baǧdarlamalardy jauyp tastau qajet.
Baiaǧydan berı investisiia tartu, investorlarǧa jaǧdai jasaudy ūdaiy aityp ta, mäsele etıp köterıp kelemız. İnvestorlar jaily, senımdı naryq ızdeidı. Sony da eskereiık.
Şaǧyn jäne orta biznes daǧdarysqa ūşyrap jatyr. Kışı käsıpkerler türlı kedergılerdıŋ kesırınen käsıbın jauyp tastap, ornyna şetelge baryp jūmys ısteidı. Meiramhana ısı, servistık qyzmetter şatqaiaqtap barady. Ekonomikamyz össe de, eldegı baǧalar da qatty ösıp kettı. Salyqtyŋ salmaǧy auyrlap kettı. Basqany bylai qoiǧanda QQS – 16 %-dy qūrady. Būl – jaǧa ūstatarlyq jaǧdai. Biznestı qoldamai, olarǧa jaǧdai jasamai, alǧa ılgerıleu mūŋ.
BANK ÖZI Bİ, ÖZI QOJA BOLMAUY TİIS
– Qazır ekınıŋ bırı kreditke kırgen. Bank kredittın keşıktırgenderdıŋ esep-şottyn bırden būǧattauy qanşalyqty oryndy?
– Kredittı jan-jaqqa taratyp bıttık. Älbette, üi, kölık aluǧa kredit berılgenı dūrys. Al özı jarymai jürıp smartfon, iPhone alatyndarǧa qairan qalasyz. Mūnymen qūr bosqa Qytai, Resei kompaniialaryn baiytyp jatyrmyz. Ondai daŋǧoilyqtyŋ paidasy şamaly. Būnyŋ bärı tūtynuşylyq mädeniet, qarjylyq sauattylyqqa kelıp tıreledı. Sondyqtan bızdıŋ halyq qatty qaryzǧa kırıp kettı. Toiǧa nesienı tegın bergendei alamyz. Mysaly, 10 mln teŋgenı toi jasauǧa, qūdalyq şaqyruǧa alǧan soŋ, soŋynda tölei almai äbırjidı. Al «almaqtyŋ salmaǧy bar». Äsırese, tūtynuşylyq nesiege baiqap barǧan abzal. Auyldaǧy tuystarymyzdyŋ jaǧdaiy oŋyp tūrmasa da, 4-5 bala-şaǧasy bolsa da, küieuı, äielı iPhone 17 ülgısınde telefon alyp berıp jatady. Kırıs pen şyǧysty eseptemei qaryzǧa kıru toqtamai tūr. Sondai mäselenı joiu kerek, qoiu kerek. Kredittı qalai bolsa solai bergen de, oilanbai alǧan da dūrys emes. Naǧyz kerek närsege kredit berılse, qoǧam qaryzǧa batpaidy.
Kredit mädenietıne bailanysty az-kem oi aitaiyn. Keŋes däuırınıŋ josparly ekonomikasy küirep, derbestık alǧan soŋ naryqtyq ekonomika zaŋdaryna köştık. 2000 jyldary halyqqa kredit jappai bere bastady. Sol kezde tübı qiyn bolatynyn sezdık. Öitkenı, oǧan halyq daiyn bolmady. Aldyn ala el-jūrttyŋ qarjylyq sauattylyǧyn arttyru kerek edı. AQŞ Europa elderı būrynnan naryqtyq ekonomikaǧa beiımdelgen. Qarjy zaŋdaryn, tetıkterın mektepten JOO-ǧa deiın üiretedı, zerdeleidı. Kredit degen qaryz ekenın ūǧyndyrady. Söitıp azamattar da qaryz almai, alsa, köp paiyzben töleitın tüisınedı. Bızde damyǧan derjavalar täjıribesın igerıp, kredit mädenietın qalyptastyrsaq bolady. Bızdegı nesielerdıŋ 20%-dan joǧary jüredı. Tūtynuşylyq nesie būdan 2 ese köp paiyzben beredı. Mikroqarjy ūiymdarynyŋ beretın qaryzy aitpasa da tüsınıktı. Bank bolsyn, basqasy bolsyn būlardyŋ paidasy halyqqa köp paiyzben bergen kreditterı arqyly tüsıp otyr.
Bankter halyqqa qas bolyp qaramauy kerek. 2-3 kün tölei almasa esep-şottaryn şekteu qoiyp, artynşa būǧattap arest qoiu dūrys emes. Tūtynuşy säl qiyndyqqa ūşyrasa üiın, kölıgın tartyp ala berse, jūrt olardy jaqsy körmeidı. Odan keiın eşkım kredit alǧysy kelmeidı. Kredit – bank pen tūtynuşynyŋ yntymaqtastyǧy. Ailyq-jalaqysyn bank būǧattap tastap, talai adam jarty ailyǧyn da ala almai jür. Şetelde esep-şotty būǧattap sottyŋ şeşımımen jüzege asady, al bızde bank özı bi, özı qoja bolyp alǧan. Būl dūrys emes. Bızdegı bankterdıŋ paiyzy tym köp, azaitu kerek.
JAS OTBASYLARDY QALAIDA BASPANAMEN QAMTU KEREK
– Baspana nege qoljetımdı bolmai barady?
– Baspanany qoljetımdı etudıŋ joldary jeterlık. İpotekany qymbattatuǧa bolmaidy. Tıpten Keŋes däuırınde de üi halyqqa öte qoljetımdı boldy ǧoi. Ol kezde paiyzsyz beretın. Maqtap otyrǧanym emes, şyntuaitynda solai bolǧan. İpoteka – äleumettık kredit. Bır adam onşaqty päter ūstauǧa bolmaidy dep oilaimyz. Būl naryq zaŋyna qaişy kelse de, äzırge osy erejenı engızu kerek bop tūr. Keibıreuler 20-30 päterdıŋ qojaiyny boluy mümkın. Ol üilerdı jan-jaqtan kelgen, päter ızdep jürgen jastarǧa jalǧa beredı. Oǧan tyiym salynsa deimız. Amerika Qūrama Ştattary, Europa bolsyn bärınde baspananyŋ ädıl bölınuı qatty qadaǧalanady. Äzırge jastar, jas otbasylar, jalpy halyqta üi mäselesı şeşılgenşe, bır adamǧa sonşa päter bergızbeiık. Ärı ketkende 2-3 päter bolsyn. Al podezben, bloktap satyp alu, äleumettık teŋsızdık tudyryp otyr. Sonyŋ saldarynan elge üi jetıspeidı.
Memleket üi qūrylysyn qadaǧalap, tek taza ärı sapaly salynǧan üilerge jūrt qonystansa eken. Keibır tūrǧyn üilerde adamdar tūrmaidy. Bärın biznes üşın alǧan. Eger adal bölınse, ipoteka äleumettık baǧyt dep tanylsa, paiyzdary oŋtailansa, eldegı baspana mäselesı şeşıler edı. Eŋ bırınşı kezekte köpbalaly otbasylar oŋtailanǧan, qoljetımdı baspanamen qamtylsa eken. Almatydaǧy üidıŋ qūny şaryqtap ketken. Astanada säl-päl qoljetımdırek. Deitūrǧanmen barlyq jerde qymbatşylyq dendep aldy. Būl mäsele älemdegı geosaiasi ahualǧa da bailanysty.
İpoteka qazır bizneske jūmys ıstep tūr. Al şyn mänınde ol – halyqqa jūmys jasaǧany dūrys. Baspanaǧa mūqtaj, üi ala almai jürgen jastarǧa eŋ köp degende 7-9 % jaŋa memlekettık baǧdarlamamen, jeŋıldetılgen üimen qamtu kerek. Memleket maqsaty ipotekany subsidiiamen berse, ǧajaiyptyŋ eŋ ǧajaby.
Bır qyzyq detal aitaiyn. 1989 jyly Almatynyŋ «Samal» yqşam audanynda qazaqtyŋ qarapaiym jūmys jasaityn jıgıtterı 3-4 bölmelı üilerge qoly jettı. Sol kezde Almaty qalasynyŋ äkımı Zamanbek Nūrqadılov edı. Ol kısı sol şaqtarda qazaqtyŋ sanyn 40 %-ǧa deiın jetkızgenı ras. Keiın «Aqsai» möltek audanynan da berıle bastady. Jalpy baspana baǧyty reformaǧa sūranyp tūr.
OTANDYQ AVTOÖNDIRISTI DAMYTAIYQ
– Qytai kölıgınıŋ sapasy alaŋdatady. Sondai-aq utilalym, alǧaşqy jarna töleu qaltaǧa auyr tiedı. Qanşama ret aitylsa da, kölık alu nelıkten jeŋıldemei keledı?
– Būl – öte qiyn sūraq. Utilalym, alǧaşqy jarna bıraz elde bar. Bıluımşe, elektromobilge jeŋıldık qarastyrylǧan. Mäselen BYD markaly kölıkterı utilalymsyz engızılıp jürdı. Tarifter joq qoi deimın. Şamamen 8-9 mln teŋgege aluǧa bolady. Şet elde mūndai baǧada jaŋa kölık ala almaisyz. Irgedegı Özbekstanda utilalymdy joǧary qoiyp, özınıŋ avtoöndırısın qorǧap otyr. Özderınde şyǧarǧan kölıkterdı mınedı. Keiıngı kezderı bızde 6-7 zauyt jūmys ıstep, «Hyundai», «Haval» bärın şyǧaryp jatyr. Tıptı 0,1-4% aralyǧynda nesiemen jaŋa kölık aluǧa mümkındık bar. Äitkenmen, jürılgen kölık aluǧa avtokredit 22-23 %-ǧa deiın şaryqtap tūr. Sondyqtan avtokredit paiyzyn azaitqan jön.
Angliiada utilalqymǧa şamamen, bar bolǧany – 400 fund töleidı. Al bızdegı util alym men alǧaşqy jarna öte joǧary kölıktıŋ qūnymen bara-bar. Osy künı 3 mln teŋgenıŋ o jaq, bū jaǧynda utilalym töleu kerek eken. Būl degenımız – tym qolaisyz. 20 jyl ötken «Toyota», 30 jyl ötken «Mercedes» mıngenşe dep, Qytaidyŋ jaŋa kölıgın mınıp jür köbısı. Bızdıŋ avtopark jaŋaryp qaldy. Eŋ bastysy qytailyq kölıkterdıŋ sapasy jaqsy bolsa bolǧany. Şeteldı baqqanşa, özımızdıŋ avtoöndırıstı qolǧa alǧany qūba qūp. Eger şet elden maşina alsaŋyz aqşany, sonda berıp kelemız, özımız eşteŋe öndırmei qalamyz. Sondyqtan Qazaqstannyŋ avtoindustriiasy damysa, halyqqa jūmys bolady, kölık alu oŋtailanady.
JALAQYNY KÖTERETIN KEZ KELDI
– Jalpy jalaqyny köteru qajet dep sanaisyz ba?
– Būl arada, qandai ailyq, kımderdıŋ jalaqylaryn köteru kerek-tı, sony oilaiyq.
Eŋ basty mäsele biudjetke kelıp tıreledı. Eger biudjette qarjy jetkılıktı bolsa, jiı aityla bastaǧan memlekettık qyzmetkerlerdıŋ, kvazisektordaǧylardyŋ ailyq-jalaqysyn arttyratyn kez jettı. Mäselen, memlekettık qyzmet pen kvazimemlekettık salada basşylar 1-1,5 mln teŋge jalaqy alady. Al qarapaiym memlekettık qyzmetkerler äldeqaida tömen alady. Qazır kezde inflisiia aqşany qūnsyzdandyruda. Sol üşın memlekettık qyzmettegı basşysy men qyzmetkerlerdıŋ jalaqysynda köp aiyrmaşylyq bolmauy kerek. Qarapaiym memleket qyzmetkerler men kvazisektordaǧylardyŋ jalaqysy köterıluı qajet. Öitkenı qazır ailyqtyŋ 55-57 %-y azyq-tülıkten artylmaidy.
Osy künı estıp jürmız, jurnalisterdıŋ ailyq-jalaqysy da mardymdy emes körınedı. Sonyŋ ışınde gazet-jurnal tılşılerı 250 myŋ teŋgenıŋ kölemınde ǧana ailyq alady eken. Būl – öte ūiat! Qoǧamnyŋ jügın köterıp, mäselesın aityp, şeşıluıne mūryndyq bolyp jürgen jandardyŋ jalaqysy mardymsyz bolǧany – öte ūiat jaǧdai. Elde jalaqy köterılse, jurnalist-jazuşy degen gumanitarlyq salanyŋ da ailyq-jalaqysy ösuı tiıs.
Bızdıŋ käsıpkerler salyqtyq, biurakratiialyq tūrǧydan qiynşylyq körıp otyrǧanyn aittyq. Olar jūmysşylaryna 250 myŋ teŋge tölep otyrsa, oǧan baryp 500 myŋ töle dese, ol qarjyny qaidan alady? Köptegen käsıporyndar jabylu aldynda. Sondyqtan bizneske qolaily jaǧdai jasamai, käsıp örkendep, oŋalyp ketuı ekıtalai.
Taǧy naqtylap öteiık. Elımızge myqty kadr, jaŋa ekonomikalyq baǧdarlamalar qajet. Sol josparlanǧan jūmystar, bölıngen qarajattardyŋ qadaǧalap esebın alyp otyru kerek. Sonda ǧana atalǧan mäselelerdı kezeŋ-kezeŋımen retteledı degen senım mol.
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
