Qazaq tarihynda özınıŋ auqymy men mazmūny jaǧynan 1916 jylǧy ūlt-azattyq küresınıŋ maŋyzy erekşe. Soǧan qaramastan būl oqiǧaǧa täuelsız Qazaqstannyŋ tarihynda älı künge öz orny naqtylanbai otyr. Būl qozǧalystyŋ bükıl eldı şarpyǧanyna qaramastan, älı keşendı türde zertteu qolǧa alynyp otyrǧan joq. Patşalyq jazalauşylar tarapynan qyrylǧan qazaqtyŋ sany da beimälım küiınde qalyp otyr.
Tarihtaǧy ülken aqtaŋdaqtyŋ bırı – osy köterılıstıŋ basty qaharmandarynyŋ bıregeiı Bekbolat Äşeke batyr turasynda tolyq mälımettıŋ joqtyǧy osy qatardaǧy jaǧdai.
Bekbolat Äşeke 1943 jyly Jetısu oblysyna qarasty Jaiylmys bolysyndaǧy Üşqoŋyr şatqalyna taiau maŋda tuǧan. Onyŋ soiy qazaq halqyn qorǧauda aty şyqqan tektı äuletten edı. Bekbolattyŋ arǧy atasy Esenqūl özınıŋ on ūlymen joŋǧar şapqynyna qarsy şyqqan belgılı batyrlar äuletı bolatyn. Esenqūldyŋ üşınşı ūly Daiyrbek batyrdan Bekbolat tuǧan edı. Ol batyrlyǧymen ǧana emes, qonaqjailyǧymen, adamgerşılıgımen tanymal bolǧan tūlǧa. Bekbolattyŋ äkesı Äşeke bolsa, Daiyrbektıŋ alty ūlynyŋ törtınşısı edı.
Äşeke batyr öjet te qaisar tūlǧasymen Qoqan men qyrǧyzdyŋ älımjettıgıne qarsy aty şyqqan Jetısu öŋırınıŋ belgılı tūlǧasy edı. Ony aşyq şaiqasta jeŋe almaǧan dūşpandary üzeŋgıge u jaǧyp öltırıptı. Daiyrbek Äşekenı özınıŋ mūragerı etıp erterek tanyǧan körınedı. Bekbolat ärı şeşen, ärı ǧūryp pen saltty jaqsy bılgen jūrtqa jaǧymdy tūlǧa bolyp ösedı. Ol sonymen bırge zerger, aǧaş ūstasy da bolypty. Qūrandy da jaqsy bılıp, dın ūstanǧan. 1905-1906 jyldary Bekbolat Mekke men Mädinaǧa qajylyqqa da baryp ülgeredı. Ol qajylyqtan oralǧan boida meşıt saluǧa kırısedı.
Bekbolat arapşa ǧana emes, orysşa da sauatty bolǧan: ol ekı tılde de jaqsy söilegen.
Jaiylmys bolysynda orny bosaǧan meŋgeruşı lauazymyna da sailanyp, bırneşe jyl boiy öŋır basqarady. Ol halqyna adal bolyp, onyŋ abyroily bileuşısı bolady.
1916 jylǧy 25 mausymdaǧy patşa jarlyǧy qazaq dalasyna jaiylady. Būl jarlyq boiynşa 19-43 jas arasyndaǧy qazaq jıgıtterı äskeri-tyl jūmysyna jūmyldyrylady. Patşanyŋ būl pärmenıne aldymen qarsy şyqqandardyŋ bırı Bekbolat Äşeke bolatyn. Ol sol kezde 73 jasta bolsa da, ūlt-azattyq köterılıstı basqaruǧa atqa qonady. 1916 jyly 7-8 şıldede Üşqoŋyr atalatyn jerde patşanyŋ jarlyǧyna boi ūsynbaǧandardyŋ jiyny ötedı. Ekı künnıŋ ışınde onyŋ qarauyna 5 myŋdai sarbaz jinalady. Telegrafty qūrtyp, soǧysqa şaqyrylǧandardyŋ tızımın joiu qolǧa alynady. Bekbolatqa qarsy attanǧan kazaktar men orys jasaqtary tez arada qūrtylady. Būl jeŋıs Bekbolattyŋ atyn äigılı ete tüstı. Köp ūzamai qūryltai şaqyrylyp, ony halyq han köteredı. Bekbolatty Jetısu öŋırınıŋ qazaqtary ǧana emes, Alatau qyrǧyzdary men Şu boiyndaǧy dūŋǧandar da ony han retınde moiyndaidy.
Alaida ol bilıktıŋ ūsaq jasaǧyn qūrtqasyn, özınıŋ han sailanuyna patşa tarapynan keşırım bolmaitynyn jaqsy bıldı. Sondyqtan ol uaqyt ötkızbesten, tez arada özıne qaraǧan öŋırde qarsy şaiqasqa äzırlıktı bastap ketedı: qaru-jaraq ūstahanasyn jolǧa qoiyp, jastardy äskeri daiyndyqqa salady jäne bas kötergen basqa öŋırmen bailanys ornatady. Bekbolattyŋ qolbasşylyq daryny arqasynda 10 myŋǧa jetken äskerınıŋ arqasynda, oǧan Vernyi men Bışkek arasyna kelgen patşanyŋ jazalauşy jasaǧan yǧystyruǧa qol jetkızedı.
Alaida būl köterılıstıŋ saldaryn jaqsy ūqqan patşa bilıgı jyldyŋ ortasyna qarai, Bekbolat qolyna qarsy arnaiy ştab qūrylyp, jospar jasalady, onyŋ qarauyna artilleriia men zeŋbırekpen qarulanǧan ırı äskeri qol berıledı. Ony äskeri gubernator M.Folbaum basqarady. Köp ūzamai naşar qarulanǧan Bekbolattyŋ jasaqtary bırınen soŋ bırı jeŋılıske ūşyrai bastaidy.
Bekbolat özınıŋ qaitpas bolǧan sarbazdarynyŋ tekke qyrylǧanyna şydai almai, Qytaiǧa ötıp ketuge şeşım qabyldaidy. Bıraq patşanyŋ äskerı onyŋ būl josparyn da bolǧyzbaidy. Bekbolattyŋ Qytaiǧa ötetın josparyn satqyndardan bılıp alǧan jazalauşy jasaqtar onyŋ Jetısudaǧy tuystary men jūrtşylyǧyna naǧyz bülıktı salady. Jüzdegen auyldar otqa oranady, batyrdyŋ tuystary qamauǧa tüsıp, azaptalady. Osyndai kezde ol jasaǧyn Qytaiǧa ötkızıp jıberıp, özı elge qaityp, özdıgınen berıledı. Ol qandy qyrǧyndy toqtau maqsatymen özın qūrban etuge barady. Qolǧa tüsken Bekbolat Äşeke general-gubernator Folbaumnyŋ būiryǧymen ekı kün ışınde asyǧys tergeu jürgızıledı de äskeri sotqa ısın qaratady. Patşa şendısınıŋ būnşalyqty asyǧystyqqa baruy, köterılıs taǧy da uşyǧyp ketpei tūryp, halyqtyŋ baskerı Bekbolat taǧdyryn tezırek şeşu bolatyn. Nebır qitūrqy aila-amalmen, azapqa şydaǧan Bekbolat barlyq aiypty öz moinyna alady. Tergeu barysynda Bekbolat batyr: «Menıŋ jaqtastarym – barlyq qazaq halqy» degenı bar. Ol tıptı abaqtyda jatyp, ondaǧy qazaqtardy jappai qūran oquǧa jūmyldyrypty.
Aqyry äskeri tribunaldyŋ şeşımımen Bekbolat Äşekeūly 1916 jylǧy 7 qyrküiekte ölım jazasyna kesıledı. Onyŋ darǧa asu kezınde qazaqtyŋ qaisar ūlynyŋ ruhyn syndyrmaq bolmaq patşanyŋ jazalauşylary patşadan keşırım sūraudy talap etedı, sonda ol: «Ras men soǧysuǧa şyqpaq boldym. Basyŋdy jer astyna tyqpaq boldym. Eŋıregen elım üşın soǧys aşyp, aq patşanyŋ tūqymyn qūrtpaq boldym», - deidı taisalmastan. Ol özınıŋ bırneşe qandyköilek qarulastarymen bırge Almatyǧa taiau Būrūndai töbesınde 1916 jyly 8 qyrküiekte darǧa asylady. Onyŋ mürdesın jerleuge rūqsat etpegesın, onyŋ mäiıtı bırneşe kün boiy darda tūrady. Onyŋ bır top joldastary tün ortasynda mürdenı alyp ketedı de, aq juyp, arulap jerleidı. Bıraq onyŋ jerlengen jerın eşkım bılmeidı, patşa bilıgı aqyry bıle almaidy. Būǧan eregesken patşa şabarmandary taǧy da Bekbolattyŋ tuystaryn ūstap, jaiaulatyp Vernyiǧa aidaidy. Erkekterdıŋ oŋ qolyn syndyryp, qyz-kelınşektıŋ oŋ közderın oiyp tastaidy...
Halqy üşın qany osylai tögılgen aiauly batyrdyŋ aty tarihta öz ornyn älı künge almaǧany ökınıştı.
