Qazaqstandaǧy saiasi jüie soŋǧy jyldardaǧy özgerısterdıŋ bırın bastan ötkerıp jatyr. Bır palataly Qūryltaiǧa sailau ötıp, jaŋa ökıldı organnyŋ qūramy jasaqtala bastady. Endıgı kezekte qoǧam nazaryn audaryp otyrǧan bırneşe maŋyzdy sūraq bar: Jaŋa vise-prezident kım bolady? Jaŋa Qūryltaiǧa kım töraǧalyq etedı? Al Halyq keŋesın kım basqaruy mümkın?
Būl sūraqtardyŋ jauaby äzırge resmi türde jariialanǧan joq. Bıraq Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ soŋǧy mälımdemelerı saiasi elita ışındegı kadrlyq özgerısterdıŋ jaqyn qalǧanyn aŋǧartady. Būl mäselege qatysty saiasattanuşylar öz nūsqalaryn ortaǧa saldy.
«SIZDER JAQSY BILETIN ADAM...»
Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qūryltai deputattarynyŋ sailauynda dauys bergennen keiın jurnalisterdıŋ sūraqtaryna jauap berıp, Qazaqstannyŋ alǧaşqy vise-prezidentı jaqyn uaqytta taǧaiyndalatynyn aitqan bolatyn.
“Kelesı aptada nemese on kün ışınde Vise-prezident kım ekenı mälım bolady. Men ony qazır anyq aita almaimyn. Ol belgılı, sızder jaqsy bıletın adam bolady dep oilaimyn”, – dep jauap bergen el basşysy Qasym-Jomart Toqaev tılşıler sūraǧyna.
Būl mälımdeme saiasi ortada türlı boljamnyŋ tuuyna sebep boldy. Öitkenı jaŋa Konstitusiialyq modeldegı vise-prezident lauazymy formaldy qyzmet emes.
Qoldanystaǧy zaŋnamaǧa säikes, vise-prezident Prezidenttıŋ tapsyrmasy boiynşa Qūryltaimen, Ükımetpen jäne özge de memlekettık organdarmen özara ıs-qimyl kezınde Memleket basşysynyŋ atynan ökıldık etedı. Onyŋ kandidaturasyn Prezident ūsynady, al taǧaiyndau üşın Qūryltaidyŋ kelısımı qajet.
Demek, Toqaev jaŋa vise-prezidentke tek ökıldık mındet emes, saiasi jüiedegı maŋyzdy üilestıruşı röl jükteluı mümkın.
«QYSYM RETINDE QABYLDAUY MÜMKIN...»
Saiasattanuşy Janūzaq Äkım Qazaqstannyŋ vise-prezident qyzmetıne İmanǧali Tasmaǧambetov laiyq dep sanaidy.
Onyŋ pıkırınşe, būl qyzmettı atqaru üşın el basqaru täjıribesı mol, qoǧamǧa jaqsy tanys jäne saiasi jüienıŋ türlı satylarynan ötken tūlǧa qajet.
«Vise-prezident İmanǧali Tasmaǧambetov boluy kerek dep oilaimyn. Ol – elge tanymal, ülken saiasatker, memleket qairatkerı. Bıraz jūmystar ıstedı. Bır sözben aitqanda, bilıktıŋ barlyq qyzyǧyn kördı ǧoi. Sondyqtan vise-prezidenttıkke sol kısı laiyqty», - deidı Janūzaq Äkım.
Al QazŪU-dyŋ saiasattanu doktoranty Duman Şäkärım vise-prezident qyzmetıne ekı yqtimal kandidattyŋ esımın atady.
Onyŋ boljamynşa, olardyŋ bırı – Mäulen Äşımbaev.
«Vise-prezident boluǧa ümıtker naqty ekı kandidatty aita alamyn. Bırı – Mäulen Äşımbaev. Ol osy künge deiın Senattyŋ spikerı boldy, Prezident Äkımşılıgınde jūmys ıstedı, öte täjıribesı mol kısı. Al ekınşısı – Erlan Qarin. Ol jaŋa jüienı qūruşylardyŋ, onyŋ damuyna atsalysyp jatqandardyŋ bırı», - deidı Duman Şäkärım.
Al saiasattanuşy Ǧaziz Äbışev naqty bır kandidatty ataudan bas tartty. Onyŋ aituynşa, saiasi etika tūrǧysynan mūndai qyzmetke qatysty belgılı bır esımdı aşyq atau dūrys bolmauy mümkın.
«Saiasi etikaǧa sai, vise-prezident kım boluyn naqty aita almaimyn. Men esımderın naqty aitsam, Prezident äkımşılıgı qysym retınde qabyldauy mümkın», – deidı saiasattanuşy.
Solai degen maman bilık partiiasynyŋ sailau tızımınde vise-prezidenttıkke ümıtker boluy mümkın bırneşe familiia bar ekenın aitty.
«EGER VİSE-PREZİDENT BOLMASA...»
23 tamyzda Qazaqstan tarihynda alǧaş ret bır palataly Qūryltai deputattarynyŋ sailauy öttı. Sailauǧa jetı saiasi partiia qatysyp, bes partiia 5 paiyzdyq mejeden ötıp, Qūryltaidan oryn aldy. Sailauşylardyŋ qatysu körsetkışı 74,19 paiyz bolyp, 9 millionnan astam azamat dauys berdı.
Ortalyq sailau komissiiasynyŋ qorytyndysyna säikes, 145 deputattyq mandattyŋ basym bölıgı «Ädılet» partiiasyna tiesılı boldy. Aibek Dädebai jetekşılık etetın partiia 71,17 paiyz dauys jinap, 110 mandat aldy. Qalǧan partiialar arasynda mandattar bylai bölındı: «Auyl» – 10, Respublica – 9, «Aq jol» – 8, JSDP – 8 mandat.
Qasym-Jomart Toqaev būl kündı el üşın tarihi oqiǧa dep baǧalady. Jaŋa Qūryltai būrynǧy qos palataly Parlamenttıŋ ornyna kelıp, zaŋ şyǧaruşy bilıktıŋ jaŋa modelıne ainalmaq.
Bıraq deputattardyŋ sailanuy saiasi özgerısterdıŋ alǧaşqy kezeŋı ǧana.
Endıgı maŋyzdy mäselenıŋ bırı – Qūryltai töraǧasy kım bolmaq?
Janūzaq Äkım būl qyzmetke Aibek Dädebaidyŋ keluı mümkın ekenın boljaidy. Onyŋ pıkırınşe, Qūryltaidaǧy saiasi küşterdıŋ araqatynasy men bilıktıŋ senımı būl şeşımde maŋyzdy röl atqarady.
«Qūryltaidyŋ töoaǧasy Aibek Dädebai bolady. Sebebı, zaŋ boiynşa jeŋgen partiianyŋ jetekşısı boluy kerek. Oǧan da Prezidenttıŋ senımı mol dep sanaimyn. Sebebı, özı ūsynyp otyr», - deidı Janūzaq Äkım.
Saiasattanuşy jaŋa zaŋ şyǧaruşy organ aldynda auqymdy mındetter tūrǧanyn atap öttı.
«Būl – zaŋ şyǧaratyn organ. Sondyqtan zaŋdar da örkeniettı, dūrys boluy kerek. Būrynǧy eskı bilıktıŋ kezındegı korrupsiiaǧa qatysty zaŋ mäselelerın qarap, tüzetu kerek. Şikızat ekonomikasyna negızdelgen zaŋdardy özgertıp, innovasiialyq ekonomikaǧa köşu kerek», - deidı Janūzaq Äkım.
Al Duman Şäkärım Qūryltai töraǧasy qyzmetıne Mäulen Äşımbaevtyŋ kandidaturasyn da qarastyruǧa bolady dep esepteidı. Bıraq būl onyŋ vise-prezident bolyp taǧaiyndalu-taǧaiyndalmauyna bailanysty.
«Jaŋa qūrylǧan Qūryltai töraǧasy retınde Mäulen Äşımbaevty köremın. Eger vise-prezident bolmasa», - deidı saiasattanuşy.
Sonymen qatar ol būl qyzmetke Erlan Qoşanovtyŋ da täjıribesı jetkılıktı ekenın aitty.
«Odan bölek, Erlan Qoşanovty da aita alamyn. Öitkenı, ol kısı Mäjılıstıŋ töraǧasy bolyp, bıraz jūmystar atqardy. Partiia qyzmetınde de jūmys ıstedı», – deidı saiasattanuşy.
Iаǧni sarapşylardyŋ boljamy boiynşa, Qūryltai töraǧasy qyzmetıne Aibek Dädebai, Mäulen Äşımbaev nemese Erlan Qoşanov sekıldı bilık jüiesınde täjıribesı bar tūlǧalardyŋ keluı mümkın.
AIDOS SARYM DA ATALDY
Jaŋa saiasi jüiedegı taǧy bır maŋyzdy qyzmet – Qazaqstan Halyq keŋesınıŋ töraǧasy.
Būl organ – būrynǧy Qazaqstan halqy Assambleiasynyŋ ornyna qūrylǧan jaŋa instituttardyŋ bırı. Onyŋ töraǧasy Halyq keŋesınıŋ sessiiasynda tört jyl merzımge sailanady. Kandidattardy Prezident nemese keŋes müşelerınıŋ kemınde üşten bırı ūsyna alady.
Iаǧni būl qyzmetke taǧaiyndau emes, belgılı bır saiasi räsım arqyly sailau jürgızıledı.
Sondyqtan Halyq keŋesınıŋ töraǧasy kım bolatyny da Qazaqstandaǧy jaŋa kadrlyq saiasattyŋ maŋyzdy körsetkışıne ainalmaq.
Janūzaq Äkım būl qyzmetke Mäulen Äşımbaevtyŋ keluı mümkın ekenın joqqa şyǧarmaidy.
Ol jaŋa organnyŋ basty mındetı qoǧamdaǧy türlı toptardyŋ arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtap, ūlttyq bırlıkke yqpal etu boluy kerek dep esepteidı.
«Bolaşaqta bır baǧytqa ketıp qalmauy kerek. Rotasiia bolyp tūruy kerek. Qazaqty ūlt retınde bırıktıru üşın är jüzdıŋ adamdary kezek-kezek otyryp şyǧuy kerek. Bilıkke jabysyp qalǧan elde bırlık bolmaidy», - deidı saiasattanuşy.
Duman Şäkärımnıŋ pıkırınşe, Halyq keŋesı Qūryltai siiaqty tıkelei zaŋ şyǧaruşy bilıkke ie bolmasa da, onyŋ qoǧamdyq-saiasi maŋyzy joǧary.
«Halyq keŋesı konsultativtık organ bolǧannan keiın Qūryltai sekıldı naqty küşı joq. Sonyŋ özınde maŋyzy zor ūiym», - deidı ol.
Saiasattanuşy būl qyzmetke qazırgı basşylyq qūramyndaǧy täjıribelı tūlǧalardy köteruge nemese qoǧamda bedelı bar qairatkerlerdı tartuǧa bolatynyn aitady.
Ol yqtimal kandidattardyŋ qatarynda Erlan Qarin men Aidos Sarymdy da atady.
«Öitkenı, ol kısıler ärtürlı jūmys toptarynda, konsultativtık toptarda ärtürlı sūraqtar boiynşa jūmys ıstedı jäne osy salada täjıribelerı mol», - deidı Duman Şakarim.
Al Ǧaziz Äbışevtıŋ boljamynşa, Halyq keŋesınıŋ töraǧasy qyzmetıne Erlan Qoşanov nemese Mäulen Äşımbaev keluı mümkın.
Osylaişa, sarapşylardyŋ pıkırınde bırneşe esım qaitalanyp otyr. Mäulen Äşımbaevtyŋ aty bırden üş qyzmetke qatysty ataldy. Erlan Qoşanov Qūryltai nemese Halyq keŋesı töraǧalyǧyna yqtimal kandidat retınde qarastyrylyp otyr. Erlan Qarin vise-prezidenttıkke nemese Halyq keŋesın basqaruǧa laiyq tūlǧalardyŋ bırı retınde ataldy.
Degenmen äzırge būl – saiasattanuşylardyŋ boljamy ǧana. Soŋǧy şeşımdı Prezident pen jaŋa saiasi instituttardyŋ qalyptasu tärtıbı aiqyndaidy.
Dana Nūrmūhanbet
