قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى ساياسي ديالوگ پەن ەكونوميكالىق بايلانىستار سوڭعى جىلدارى جاڭا قارقىن الا باستادى. ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. وسى تۇرعىدا حالىقارالىق قاتىناستارداعى قازىرگى ۇدەرىستەر مەن ولاردىڭ ىقپالى ەرەكشە ماڭىزعا يە.
راسۋل كوسپانوۆ – حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ساراپشى. ول قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى قازىرگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋى، سونداي-اق وڭىرلىك ۇدەرىستەردىڭ ىقپالى جونىندە ءوز كوزقاراسىمەن ءبولىستى.
سۇحبات بارىسىندا يزرايل پرەزيدەنتى يتسحاك گەرتسوگتىڭ قازاقستانعا ساپارى، ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى جانە تاراپتار اراسىنداعى ديالوگتىڭ جاڭا دەڭگەيى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار، تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى جاعداي مەن ونىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياعا اسەرى تۋرالى دا ءسوز قوزعالدى.
ساراپشى قازاقستاننىڭ بەيبىت ساياسات ۇستانىمى مەن اۆراام كەلىسىمدەرى اياسىنداعى ۇستانىمىن اتاپ ءوتىپ، ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى، سۋ رەسۋرستارى، IT جانە عارىش سالالارىنداعى الەۋەتتى باعىتتارعا ەرەكشە توقتالدى.
– يتسحاك گەرتسوگتىڭ قازاقستانعا ساپارى ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ ەداۋىر جاندانۋى اياسىندا ءوتىپ جاتىر. يزرايلدە قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستىڭ قازىرگى ديناميكاسى مەن وسى ساپاردىڭ ماڭىزى قالاي باعالانادى؟
– يزرايل پرەزيدەنتى يتسحاك گەرتسوگتىڭ قازاقستانعا ساپارى تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستى جاعداي اياسىندا كوپ جاعىنان كۇتپەگەن وقيعا بولدى. دەگەنمەن، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساپارلارى ءداستۇرلى تۇردە ەكىجاقتى قاتىناستاردى ساياسي تۇرعىدا جانداندىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى جانە تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، ءيزرايلدىڭ ساياسي جۇيەسىندە نەگىزگى بيلىك تەتىكتەرى پرەمەر-مينيستر بينيامين نەتانياحۋنىڭ قولىندا شوعىرلانعانىن ەسكەرۋ قاجەت، ال پرەزيدەنت كوبىنە وكىلدىك جانە ديپلوماتيالىق فۋنكتسيالاردى اتقارادى.
ءبىر قىزىعى، قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن دونالد ترامپ اراسىنداعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا امەريكالىق پرەزيدەنت تىكەلەي كەزدەسۋ ۇستىندە بينيامين نەتانياحۋعا قوڭىراۋ شالىپ، قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋعا نيەتتى ەكەنىن حابارلاعان. بۇل بىردەن جاريا ەتىلىپ، دونالد ترامپ ءتىپتى بۇل وقيعانى ءبىر جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن ء«جۇز جەڭىسىنىڭ» قاتارىنا ەنگىزگەنى بەلگىلى — وسىنداي دەرەك بار. جوعارى ىقتيمالدىقپەن، قازىرگى ساپار بارىسىندا دا وسى ۇدەرىستەر اياسىنداعى ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارى تالقىلانعان بولۋى مۇمكىن.
ال يتسحاك گەرتسوگتىڭ تۇلعاسىنا كەلسەك، ول يزرايلدەگى ەڭ تانىمال ساياسي اۋلەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ وكىلى. ونىڭ اتاسى — يتسحاك ايزەك گەرتسوگ ەكى ونجىلدىق بويى ءيزرايلدىڭ باس ءراۆۆينى بولعان. ال اكەسى حايم گەرتسوگ — ءيزرايلدىڭ التىنشى پرەزيدەنتى رەتىندە 1990-جىلدارى قازاقستانمەن قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان. توقاەۆپەن وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازىرگى يزرايل پرەزيدەنتى اكەسىنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ، قازاقستانمەن بايلانىستاردى نىعايتۋعا قۋانىشتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار گەرتسوگ اۋلەتىنىڭ ساياسي ءداستۇرى قازىرگى يزرايل ۇكىمەتىنىڭ باعىتىنا قاراعاندا ەداۋىر ەرەكشەلەنەدى، بۇل دا ونىڭ ساپارىن باعالاۋدا ەسكەرىلۋى ءتيىس. ءيزرايلدىڭ ىشكى ساياساتىندا گەرتسوگ پەن نەتانياحۋ لاگەرلەرى اراسىندا ايتارلىقتاي كوزقاراس ايىرماشىلىقتارى بار. گەرتسوگ كوبىنە ىمىراعا كەلۋگە بەيىم، سالماقتى ۇستانىمداعى ساياساتكەر رەتىندە قابىلدانادى جانە پالەستينا ماسەلەسىندە تەڭگەرىمدى ءتاسىلدى قولدايدى. ال بينيامين نەتانياحۋ ءداستۇرلى تۇردە قاتاڭ پوزيتسيانى ۇستانىپ، تولىققاندى پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىن قۇپتامايدى.
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ نيەتى تۋرالى شەشىمى يزرايل تاراپى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟ بۇل قادام ەكىجاقتى جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قانداي جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى؟
– اۆراام كەلىسىمدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتقاندا، قازاقستان ءيزرايلدىڭ اگرەسسيۆتى ارەكەتتەرىن قولدامايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل ارەكەتتەردى كوپتەگەن تاۋەلسىز ساراپشىلار پالەستينا حالقىنا قاتىستى گەنوتسيد رەتىندە باعالايدى. قالاي بولعاندا دا، مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر XXI عاسىردا جول بەرىلمەيتىن قۇبىلىس. قازاقستان — بەيبىت ساياساتتى ۇستاناتىن، بىتىمگەر ەل.
سوندىقتان قازاقستان ەكى مەملەكەت قاعيداتىن قولدايدى — قاۋىپسىز يزرايل مەن ەگەمەن
پالەستينانىڭ بەيبىت تۇردە، ءوزارا مويىندالعان شەكارالاردا قاتار ءومىر ءسۇرۋى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ نەگىزگى ماقساتى — يزرايل مەن بىرقاتار مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرۋ، سونداي-اق جاڭا ديپلوماتيالىق ارنالاردى قالىپتاستىرۋ بولدى.
قازاقستاننىڭ تۇراقتى تۇردە قالىپتاسقان دەلدال ءارى بىتىمگەر ەل رەتىندەگى بەدەلى وسىنداي ۇدەرىستەردە سىندارلى ءرول اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلا وتىرىپ، گازا سەكتورىنداعى قاقتىعىستى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدى كوزدەيدى. شىن مانىندە، بۇل كەلىسىمدەرگە قوسىلعان ەلدەر سانى كوپ ەمەس، سوندىقتان تەل-اۆيۆ تاراپىنان قازاقستان بيلىگىنىڭ ۇسىنعان ىنتىماقتاستىق نيەتى لايىقتى باعالانادى دەگەن ءۇمىت بار.
ارينە، گازا سەكتورىنداعى مەن جالپى وڭىردەگى قاقتىعىستىڭ مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك بەيبىت جولمەن اياقتالعانىن قالايمىز. ويتكەنى قازاقستان — بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن مەملەكەت. ءبىزدىڭ ديپلوماتيانىڭ ۇستانىمى بويىنشا، تەك وسىنداي جاعدايدا عانا وڭىردە ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناۋى مۇمكىن.
– بۇگىندە قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن قاي سالالار ەڭ ۇلكەن الەۋەتكە يە جانە الداعى جىلدارى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىن ەداۋىر ارتتىرۋ قانداي فاكتورلار ەسەبىنەن مۇمكىن؟
– تاۋار اينالىمى تۋرالى ايتساق، 2025 جىلى ونىڭ كولەمى شامامەن 193 ميلليون دوللاردى قۇرادى. نەگىزىنەن بۇل قازاقستان ەكسپورتى بولدى: ءبىز يزرايلگە كۇكىرت، مۇناي، اليۋمينيدەن جاسالعان بۇيىمدار ەكسپورتتايمىز. ال يزرايل تاراپى قازاقستانعا ەلەكتر ەسەپتەگىشتەرىن، جيھاز جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزەدى.
ارينە، ىنتىماقتاستىق الەۋەتى بۇدان الدەقايدا جوعارى. قازاقستان استىق پەن باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتا الادى. مەنىڭ ويىمشا، سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا وتە قىزىقتى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا بولادى، سەبەبى يزرايل بۇل باعىتتا جوعارى دەڭگەيدەگى قۇزىرەتتەرگە قول جەتكىزگەن.
يزرايل اۋماعىنىڭ شامامەن 60%-ىن شولەيت ايماقتار الىپ جاتىر، ال قالعان 40% — تاستى جەرلەر، ياعني وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا ونشا قولايلى ەمەس. سوعان قاراماستان، يزرايلدىك اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى مۇنداي جاعدايدا دا قۇلپىناي جانە باسقا دا داقىلداردى ءوسىرىپ وتىر.
ال ءبىز، الەمدەگى ەڭ قۇنارلى توپىراقتاردىڭ ءبىرى — قارا توپىراققا يە ەل رەتىندە، اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەكستەنسيۆتى ءتاسىلدى قولدانۋمەن شەكتەلمەۋىمىز كەرەك. XXI عاسىر ستاندارتتارىنا كوشىپ، سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. مىسالى، يزرايلدەگى سۋارۋ تەحنولوگيالارى الەمدەگى ەڭ وزىقتاردىڭ ءبىرى سانالادى، سوندىقتان بۇل باعىتتا يزرايلدىك فەرمەرلەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ.
سونىمەن قاتار، IT سالاسىندا دا ناتيجەلى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىگى جوعارى. قازاقستاندا الەمدەگى ەڭ ءىرى عارىش ايلاعى — بايقوڭىر ورنالاسقانىن ەسكەرسەك، تسيفرلاندىرۋ جانە عارىش سالالارىندا دا ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور.
