Qazaqstan men İzrail arasyndaǧy saiasi dialog pen ekonomikalyq bailanystar soŋǧy jyldary jaŋa qarqyn ala bastady. Ekı eldıŋ türlı deŋgeidegı kezdesulerı men kelıssözderı öŋırlık tūraqtylyq pen özara tiımdı yntymaqtastyqty damytuǧa baǧyttalyp otyr. Osy tūrǧyda halyqaralyq qatynastardaǧy qazırgı üderıster men olardyŋ yqpaly erekşe maŋyzǧa ie.
Rasul Kospanov – halyqaralyq qatynastar salasyndaǧy sarapşy. Ol Qazaqstan men İzrail arasyndaǧy qazırgı saiasi jäne ekonomikalyq bailanystardyŋ damuy, sondai-aq öŋırlık üderısterdıŋ yqpaly jönınde öz közqarasymen bölıstı.
Sūhbat barysynda İzrail prezidentı İshak Gersogtyŋ Qazaqstanǧa sapary, ekıjaqty qatynastardyŋ strategiialyq maŋyzy jäne taraptar arasyndaǧy dialogtyŋ jaŋa deŋgeiı talqylandy. Sonymen qatar, Taiau Şyǧys aimaǧyndaǧy jaǧdai men onyŋ halyqaralyq diplomatiiaǧa äserı turaly da söz qozǧaldy.
Sarapşy Qazaqstannyŋ beibıt saiasat ūstanymy men Avraam kelısımderı aiasyndaǧy ūstanymyn atap ötıp, sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyqtyŋ bolaşaǧy men auyl şaruaşylyǧy, su resurstary, IT jäne ǧaryş salalaryndaǧy äleuettı baǧyttarǧa erekşe toqtaldy.
– İshak Gersogtyŋ Qazaqstanǧa sapary ekıjaqty bailanystardyŋ edäuır jandanuy aiasynda ötıp jatyr. İzrailde Qazaqstanmen qarym-qatynastyŋ qazırgı dinamikasy men osy sapardyŋ maŋyzy qalai baǧalanady?
– İzrail prezidentı İshak Gersogtyŋ Qazaqstanǧa sapary Taiau Şyǧystaǧy şielenıstı jaǧdai aiasynda köp jaǧynan kütpegen oqiǧa boldy. Degenmen, memleket basşylarynyŋ saparlary dästürlı türde ekıjaqty qatynastardy saiasi tūrǧyda jandandyru qūraly bolyp tabylady jäne taraptardyŋ yntymaqtastyqty jaŋa deŋgeige köteruge daiyn ekenın körsetedı. Sonymen qatar, İzraildıŋ saiasi jüiesınde negızgı bilık tetıkterı premer-ministr Biniamin Netaniahunyŋ qolynda şoǧyrlanǧanyn eskeru qajet, al prezident köbıne ökıldık jäne diplomatiialyq funksiialardy atqarady.
Bır qyzyǧy, Qasym-Jomart Toqaev pen Donald Tramp arasyndaǧy kelıssözder barysynda amerikalyq prezident tıkelei kezdesu üstınde Biniamin Netaniahuǧa qoŋyrau şalyp, Qazaqstannyŋ Avraam kelısımderıne qosyluǧa niettı ekenın habarlaǧan. Būl bırden jariia etılıp, Donald Tramp tıptı būl oqiǧany bır jyl ışınde qol jetkızgen «jüz jeŋısınıŋ» qataryna engızgenı belgılı — osyndai derek bar. Joǧary yqtimaldyqpen, qazırgı sapar barysynda da osy üderıster aiasyndaǧy ärı qaraiǧy yntymaqtastyq perspektivalary talqylanǧan boluy mümkın.
Al İshak Gersogtyŋ tūlǧasyna kelsek, ol İzraildegı eŋ tanymal saiasi äuletterdıŋ bırınıŋ ökılı. Onyŋ atasy — İshak Aizek Gersog ekı onjyldyq boiy İzraildıŋ bas ravvinı bolǧan. Al äkesı Haim Gersog — İzraildıŋ altynşy prezidentı retınde 1990-jyldary Qazaqstanmen qatynastardyŋ qalyptasuynda maŋyzdy röl atqarǧan. Toqaevpen ötken kelıssözder barysynda qazırgı İzrail prezidentı äkesınıŋ ısın jalǧastyryp, Qazaqstanmen bailanystardy nyǧaituǧa quanyşty ekenın atap öttı.
Sonymen qatar Gersog äuletınıŋ saiasi dästürı qazırgı İzrail ükımetınıŋ baǧytyna qaraǧanda edäuır erekşelenedı, būl da onyŋ saparyn baǧalauda eskerıluı tiıs. İzraildıŋ ışkı saiasatynda Gersog pen Netaniahu lagerlerı arasynda aitarlyqtai közqaras aiyrmaşylyqtary bar. Gersog köbıne ymyraǧa keluge beiım, salmaqty ūstanymdaǧy saiasatker retınde qabyldanady jäne palestina mäselesınde teŋgerımdı täsıldı qoldaidy. Al Biniamin Netaniahu dästürlı türde qataŋ pozisiiany ūstanyp, tolyqqandy Palestina memleketınıŋ qūryluyn qūptamaidy.
– Qasym-Jomart Toqaevtyŋ Avraam kelısımderıne qosylu nietı turaly şeşımı İzrail tarapy üşın qanşalyqty maŋyzdy? Būl qadam ekıjaqty jäne öŋırlık yntymaqtastyq üşın qandai jaŋa mümkındıkter aşady?
– Avraam kelısımderınıŋ maŋyzdylyǧy turaly aitqanda, Qazaqstan İzraildıŋ agressivtı äreketterın qoldamaitynyn atap ötken jön. Būl äreketterdı köptegen täuelsız sarapşylar palestina halqyna qatysty genosid retınde baǧalaidy. Qalai bolǧanda da, mūndai ıs-äreketter XXI ǧasyrda jol berılmeitın qūbylys. Qazaqstan — beibıt saiasatty ūstanatyn, bıtımger el.
Sondyqtan Qazaqstan ekı memleket qaǧidatyn qoldaidy — qauıpsız İzrail men egemen
Palestinanyŋ beibıt türde, özara moiyndalǧan şekaralarda qatar ömır süruı. Būl kelısımderdıŋ negızgı maqsaty — İzrail men bırqatar mūsylman memleketterı arasyndaǧy qatynastardy qalypqa keltıru, sondai-aq jaŋa diplomatiialyq arnalardy qalyptastyru boldy.
Qazaqstannyŋ tūraqty türde qalyptasqan deldal ärı bıtımger el retındegı bedelı osyndai üderısterde syndarly röl atqaruǧa mümkındık beredı.
Sonymen qatar Qazaqstan Avraam kelısımderıne qosyla otyryp, Gaza Sektoryndaǧy qaqtyǧysty beibıt jolmen şeşuge öz ülesın qosudy közdeidı. Şyn mänınde, būl kelısımderge qosylǧan elder sany köp emes, sondyqtan Tel-Aviv tarapynan Qazaqstan bilıgınıŋ ūsynǧan yntymaqtastyq nietı laiyqty baǧalanady degen ümıt bar.
Ärine, Gaza Sektoryndaǧy men jalpy öŋırdegı qaqtyǧystyŋ mümkındıgınşe tezırek beibıt jolmen aiaqtalǧanyn qalaimyz. Öitkenı Qazaqstan — beibıtşılıktı tu etken memleket. Bızdıŋ diplomatiianyŋ ūstanymy boiynşa, tek osyndai jaǧdaida ǧana öŋırde ūzaq merzımdı tūraqty beibıtşılık ornauy mümkın.
– Bügınde Qazaqstan men İzrail arasyndaǧy sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty keŋeitu üşın qai salalar eŋ ülken äleuetke ie jäne aldaǧy jyldary ekıjaqty tauar ainalymyn edäuır arttyru qandai faktorlar esebınen mümkın?
– Tauar ainalymy turaly aitsaq, 2025 jyly onyŋ kölemı şamamen 193 million dollardy qūrady. Negızınen būl Qazaqstan eksporty boldy: bız İzrailge kükırt, mūnai, aliuminiiden jasalǧan būiymdar eksporttaimyz. Al İzrail tarapy Qazaqstanǧa elektr eseptegışterın, jihaz jäne mineraldy tyŋaitqyştar jetkızedı.
Ärine, yntymaqtastyq äleuetı būdan äldeqaida joǧary. Qazaqstan astyq pen basqa da auyl şaruaşylyǧy daqyldarynyŋ eksportyn ūlǧaita alady. Menıŋ oiymşa, su şaruaşylyǧy salasynda öte qyzyqty yntymaqtastyq ornatuǧa bolady, sebebı İzrail būl baǧytta joǧary deŋgeidegı qūzyretterge qol jetkızgen.
İzrail aumaǧynyŋ şamamen 60%-yn şöleit aimaqtar alyp jatyr, al qalǧan 40% — tasty jerler, iaǧni ösımdık şaruaşylyǧyna onşa qolaily emes. Soǧan qaramastan, izraildık auyl şaruaşylyǧy öndıruşılerı mūndai jaǧdaida da qūlpynai jäne basqa da daqyldardy ösırıp otyr.
Al bız, älemdegı eŋ qūnarly topyraqtardyŋ bırı — qara topyraqqa ie el retınde, auyl şaruaşylyǧynda ekstensivtı täsıldı qoldanumen şektelmeuımız kerek. XXI ǧasyr standarttaryna köşıp, salanyŋ tiımdılıgın arttyru qajet. Mysaly, İzraildegı suaru tehnologiialary älemdegı eŋ ozyqtardyŋ bırı sanalady, sondyqtan būl baǧytta izraildık fermerlerden üirenerımız köp.
Sonymen qatar, IT salasynda da nätijelı yntymaqtastyq mümkındıgı joǧary. Qazaqstanda älemdegı eŋ ırı ǧaryş ailaǧy — Baiqoŋyr ornalasqanyn eskersek, sifrlandyru jäne ǧaryş salalarynda da yntymaqtastyqtyŋ äleuetı zor.
30 milliard aqşa jymqyrǧan. Däulet Mūqaev 5 myŋ adamdy aldap soqqan äieldıŋ ısın jıtı qaraudy ūsyndy
