قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسى مەن دۇنيەتانىمىن ايقىندايتىن ەڭ اسىل قازىنالارىنىڭ ءبىرى – ءداستۇرلى ءان ونەرى. بۇل ونەر – ۇلتتىڭ جۇرەك سوعىسى، وتكەن مەن بۇگىندى جالعاعان التىن كوپىر.
عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن ءان مۇراسى ءوزىنىڭ تەرەڭ مازمۇنىمەن، اۋەزدى يىرىمدەرىمەن ءار قازاقتىڭ جان دۇنيەسىنە جول تابادى. قازاق ءۇشىن ءان – تەك اۋەن ەمەس، ول – تاريح، تاعدىر، شەجىرە. سوندىقتان دا «قازاق انمەن ەگىز جاراتىلعان» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان.
وسى اسىل مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، ونى بۇگىنگى ۇرپاققا ساف قالپىندا جەتكىزىپ جۇرگەن ونەر وردالارىنىڭ ءبىرى – «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان بۇل تەاتر – ۇلتتىق ونەردىڭ شىنايى شەبەرحاناسى، ءداستۇردىڭ التىن دىڭگەگى. مۇندا ساحناعا شىققان ءاربىر ونەرپاز – تەك ورىنداۋشى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني جۇگىن ارقالاعان تۇلعا.
سول تەاتردىڭ شوقتىعى بيىك ۇجىمدارىنىڭ ءبىرى – «ۇشقوڭىر» تريوسى. تابيعاتتىڭ كوركەم ءبىر مەكەنى سانالاتىن ۇشقوڭىرداي، بۇل توپ تا ونەر الەمىندە وزىندىك اسەم ورنەگىمەن ەرەكشەلەنەدى. تريو قۇرامىنداعى ناريمان ابدراحمانوۆ، ايساۋلە قايىرعازينا جانە ەرعالي اعايداروۆ – ءداستۇرلى ءاننىڭ ءۇش بىردەي قازىعى ىسپەتتى.
ءداستۇرلى ءاننىڭ دارا ءۇنى
قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا قالىقتاعان ءاربىر ءان – ۇلتتىڭ جۇرەك ءۇنى، تاريحتىڭ جاڭعىرىعى. سول اسىل مۇرانى بۇگىنگى كۇنگە امان جەتكىزىپ، تىڭدارمان جۇرەگىنە قايتا قوندىرىپ جۇرگەن ونەر يەلەرىنىڭ ءبىرى – ابدراحمانوۆ ناريمان قاجىمۇراتۇلى. ونىڭ ونەر جولى – تەك جەكە شىعارماشىلىقتىڭ ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداستۇردىڭ جالعاسى.
ناريمان 1990 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا تارباعاتاي اۋىلى توپىراعىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل ءوڭىر – ءان مەن جىردىڭ، ونەر مەن ورنەكتىڭ ورداسى. وسىنداي كيەلى مەكەندە تۋىپ-وسكەن بالا بويىنا ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ەرتە ءسىڭىردى. قازاقى ورتا، ۇلتتىق تاربيە، اۋىلدىڭ تابيعي اۋەنى – ءبارى قوسىلىپ، ونىڭ جۇرەگىندە انگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتتى.
ونەرگە دەگەن ىنتا ونى كاسىبي ءبىلىم جولىنا الىپ كەلدى. 2009-2012 جىلدارى ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جانە تسيرك كوللەدجى قابىرعاسىندا ء«داستۇرلى ءان» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ، بەلگىلى ۇستاز نۇرجان جانپەيىسوۆتەن ءدارىس الدى. بۇل كەزەڭ – ناريماننىڭ ونەرگە العاشقى نىق قادامى، داۋىس تابيعاتىن تانىپ، ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن قالىپتاستىرعان ماڭىزدى ۋاقىت بولدى.
ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 2012-2016 جىلدارى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ، «حالىق ءانى» ماماندىعى بويىنشا ءتالىم الدى. مۇندا ول قازاق ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ەركىن شۇكىمانوۆ پەن رامازان ستامعازيەۆتىڭ شاكىرتى بولدى. ۇستازدارىنىڭ تاعىلىمى، ساحنالىق تاجىريبە، ءتۇرلى كونتسەرتتەر مەن بايقاۋلارعا بەلسەنە قاتىسۋ – ونىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن قالىپتاستىردى.
ناريماننىڭ ونەرگە بەت بۇرۋىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان تۇلعا – ونىڭ تۋعان ناعاشىسى، قازاقتىڭ بەلگىلى ءانشى-سازگەرى تۇرسىنعازى راحيموۆ. قازاقى داستۇرمەن باتاسىن بەرىپ، ونەر جولىنا باعىتتاعان اعاسىنىڭ ىقپالى ناريمان ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. بۇگىندە ول ۇستازىنىڭ اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ، ولاردىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل – تەك تۋىستىق ەمەس، رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى.
ەڭبەك جولىن 2016 جىلى الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنداعى “ۇشقوڭىر” فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلىندە ءانشى رەتىندە باستاپ، 2022 جىلعا دەيىن سول ۇجىمدا قىزمەت ەتتى. ال 2017 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ الاتاۋ ءداستۇرلى ونەر تەاترى ساحناسىندا ءارتىس-ءانشى رەتىندە كورەرمەنگە ونەر ۇسىنىپ كەلەدى. بۇل تەاتر – ءداستۇرلى ونەردىڭ ورداسى، ال ناريمان – سول وردانىڭ جارقىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى.
ونىڭ جەتىستىكتەرى – ونەردەگى تاباندىلىق پەن تالپىنىستىڭ ايقىن دالەلى. ءار جىل سايىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بايقاۋلاردا توپ جارىپ، جۇلدەلى ورىندارعا يە بولۋى – ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن كورسەتەدى. 2009 جىلى قاراعاندى قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا ديپلومانت اتانسا، 2010 جىلى الماتىدا «حالقىمنىڭ اندەرى – بويتۇمارىم» كونكۋرسىندا باس جۇلدە يەلەندى. 2011 جىلى پاندىك وليمپيادادا گران-پري جەڭىپ السا، 2012 جىلى سەمەيدە وتكەن ء«ىنجۋ-مارجان» بايقاۋىندا تاعى دا باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى.
ودان كەيىنگى جىلدارى دا ونىڭ جەتىستىكتەرى جالعاسىن تاپتى: وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بايقاۋلاردا ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىندى. اسىرەسە، 2017 جىلى وتكەن ء«سابي بولعىم كەلەدى» حالىقارالىق بايقاۋىندا باس جۇلدە الۋى – ونىڭ ونەردەگى ۇلكەن بەلەسى بولدى. كەيىنگى جىلدارى دا «جىرلايدى جۇرەك»، «ايماقتى انمەن تەربەتىپ» سياقتى بايقاۋلاردا توپ جارىپ، ۇزدىك ەكەنىن دالەلدەدى.
2023-2024 جىلدارى دا ول بيىكتەن كورىنىپ، قازاقتىڭ ءبىرتۋار انشىلەرى ماناربەك ەرجانوۆ، ەستاي بەركىمباەۆ جانە امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. بۇل – ءداستۇرلى ءان ونەرىندەگى ساباقتاستىقتىڭ، رۋحاني جالعاستىقتىڭ ايقىن كورىنىسى.
ناريمان ابدراحمانوۆ – تەك ءانشى ەمەس، ول – ۇلتتىق ونەردىڭ جاناشىرى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى ءاربىر اندە تاريحتىڭ ءىزى، حالىقتىڭ مۇڭى مەن قۋانىشى، دالانىڭ كەڭ تىنىسى سەزىلەدى. ول ءاندى ورىندامايدى – ول انمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ناريمان – قازاق ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ لايىقتى وكىلى، ساحنادا وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاسقان ونەرپاز. ونىڭ ءۇنى – وتكەننىڭ جاڭعىرىعى، بۇگىننىڭ تىنىسى، بولاشاقتىڭ اماناتى.
نازىك ءۇن، تەرەڭ بولمىس
قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرى – تەك داۋىس ەمەس، ول – جاننىڭ سىرى، جۇرەكتىڭ ءۇنى. سول ءۇندى نازىكتىكپەن، شىنايىلىقپەن جەتكىزە الاتىن ونەرپازدار سيرەك. وسىنداي تابيعي بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن ونەر يەلەرىنىڭ ءبىرى – قايىرعازينا ايساۋلە ادىلبەكقىزى.
ايساۋلە 1989 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا اقتوبە وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونەرگە جاقىن ورتا، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەيتىن تاربيە ونىڭ بولاشاق جولىن ايقىنداپ بەرگەندەي ەدى. انگە دەگەن ىقىلاسى ەرتە ويانىپ، سول قىزىعۋشىلىق ونى كاسىبي ءبىلىم جولىنا جەتەلەدى.
2006-2010 جىلدارى اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «مۋزىكالىق ءبىلىم» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ، ونەردىڭ تەوريالىق نەگىزىن مەڭگەردى. بۇل كەزەڭ ونىڭ مۋزىكاعا دەگەن كوزقاراسىن تەرەڭدەتىپ، پەداگوگيكالىق قىرىن قالىپتاستىردى.
الايدا ايساۋلەنىڭ شىنايى ونەر جولى ءداستۇرلى انمەن استاسىپ جاتتى. وسى ماقساتتا ول 2010 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ، ء«داستۇرلى ءان» ماماندىعى بويىنشا دايىندىق كۋرسىن ءتامامدايدى. بۇل جەردە ول تاجىريبەلى ۇستاز ىرىستى سۇلەيمەنوۆادان ءتالىم الادى. كەيىن 2012-2016 جىلدارى وسى ماماندىقتىڭ نەگىزگى كۋرسىن جالعاستىرىپ، ايگۇل قوسانوۆانىڭ شاكىرتى بولادى. ۇستازدارىنىڭ باعىت-باعدارى، ساحنالىق تاجىريبە، ۇزدىكسىز ىزدەنىس – ونىڭ كاسىبي تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى.
كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا جۇرگەن جىلدارى ايساۋلە ءتۇرلى كونتسەرتتەر مەن مادەني شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ، ونەردەگى تاجىريبەسىن ارتتىردى. ونىڭ ساحناداعى بولمىسى – تابيعي، ورىنداۋ مانەرى – شىنايى. ءار ءاندى جۇرەكپەن سەزىنىپ، تىڭدارمانعا جەتكىزە ءبىلۋ – ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى.
2015-2017 جىلدارى حازار ەتنو-فيۋجن توبى قۇرامىندا سوليست ءانشى رەتىندە ونەر كورسەتىپ، ءداستۇرلى جانە زاماناۋي باعىتتىڭ توعىسىندا ءوزىن سىناپ كوردى. بۇل كەزەڭ ونىڭ شىعارماشىلىق كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، ساحنالىق تاجىريبەسىن بايىتتى.
2016 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ الماتى وبلىسى قاراساي اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى «ۇشقوڭىر» فولكلورلىق انسامبلىندە ءانشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ، 2022 جىلعا دەيىن وسى ۇجىمنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى. ال 2017 جىلدان باستاپ الاتاۋ ءداستۇرلى ونەر تەاترى ساحناسىندا ءارتىس-ءانشى رەتىندە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل – ءداستۇرلى ونەردىڭ قايناعان ورتاسى، ال ايساۋلە – سول ورتانىڭ نازىك ءۇنى.
ول تەك ساحنامەن شەكتەلىپ قالماي، ۇستازدىق جولدى دا قاتار الىپ ءجۇر. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە دومبىرامەن ءان ايتۋ ونەرىن ۇيرەتىپ، جاس بۋىنعا ۇلتتىق ونەردىڭ قادىرىن ءسىڭىرىپ كەلەدى. بۇل – ونىڭ ونەرگە دەگەن ادالدىعىنىڭ، جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ايعاعى.
ايساۋلەنىڭ جەتىستىكتەرى – ونىڭ تاباندىلىعى مەن تالانتىنىڭ جەمىسى. 2012-2013 جىلدارى رەسپۋبليكالىق پاندىك وليمپيادالاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ، ءبىلىم مەن ونەردى قاتار الىپ جۇرگەنىن دالەلدەدى. 2014 جىلى ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى ءداستۇرلى انشىلەر بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ، كاسىبي دەڭگەيىن كورسەتتى.
2014-2016 جىلدارى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ شاكىرتاقىسىن يەلەنۋى – ونىڭ ونەردەگى الەۋەتىنە بەرىلگەن جوعارى باعا. 2015 جىلى مەكەس تورەشوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جۇلدەلى ورىن الىپ، ءداستۇرلى ءان ونەرىندەگى ورنىن نىعايتتى.
ودان بولەك، كوپتەگەن مادەني كەشتەردە، ادەبي-مۋزىكالىق شارالاردا ونەر كورسەتىپ، ءتۇرلى العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى. 2016 جىلى احمەت جۇبانوۆقا ارنالعان كونتسەرتتە ونەر كورسەتىپ، مۋزەي باسشىلىعىنىڭ العىسىنا يە بولدى. سول جىلى «كۇمىس كومەي، جەزتاڭداي» بايقاۋىندا توپ قۇرامىندا جۇلدەلى ورىن الدى.
2017 جىلدان باستاپ ونىڭ جەتىستىكتەرى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. پاتريوتتىق اندەر بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ، ءتۇرلى شىعارماشىلىق كەشتەردە ونەر كورسەتكەنى ءۇشىن ماراپاتتارعا يە بولدى. 2018 جىلى مادەنيەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان العىس حاتپەن ماراپاتتالدى.
كەيىنگى جىلدارى دا ونىڭ ەڭبەگى ەلەنىپ كەلەدى. 2021 جىلى «الاتاۋ جۇلدىزى» مەدالىمەن، 2022 جىلى تەاتر باسشىلىعىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق، ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنىڭ مەدالىن يەلەنۋى – ونىڭ تەك ءانشى ەمەس، ساحنا ءارتىسى رەتىندەگى قىرىن دا ايقىندايدى.
2023 جىلى اكتەرلىك شەبەرلىك كۋرسىنان ءوتىپ، ءوز مۇمكىندىگىن ودان ءارى كەڭەيتتى. سول جىلى الماتى قالاسىنىڭ مادەنيەت باسقارماسى تاراپىنان حالىقارالىق تەاتر كۇنىنە وراي العىس حاتقا يە بولدى.
ايساۋلە قايىرعازينا – ءداستۇرلى ءان ونەرىندەگى نازىكتىك پەن تەرەڭدىكتىڭ ۇيلەسىمى. ونىڭ داۋىسى – جۇمساق، بىراق اسەرلى; ورىنداۋى – قاراپايىم، بىراق جۇرەككە جەتەرلىك. ول ءاندى جاي ورىندامايدى، ونى سەزىنەدى، سونىسىمەن تىڭدارماندى باۋرايدى.
بۇگىندە ول – قازاق ونەرىنىڭ ساحناسىندا وزىندىك ورنى بار، كورەرمەن جۇرەگىنەن جول تاپقان ونەرپاز. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى – ۇزدىكسىز ىزدەنىس پەن ادال ەڭبەكتىڭ ايقىن كورىنىسى.
رۋحتى داۋىس يەسى
قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرى – ۇلتتىڭ جادىن ساقتاپ، رۋحىن اسقاقتاتاتىن كيەلى مۇرا. سول مۇرانى جۇرەگىمەن سەزىنىپ، تىڭدارمانعا شىنايى جەتكىزە الاتىن جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – اعايداروۆ ەرعالي ءجانالىۇلى. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى – تالپىنىس پەن تاباندىلىقتىڭ، تابيعي تالانت پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ۇيلەسىمىنەن تۋعان تاعىلىمدى جول.
ەرعالي 1993 جىلى تاشكەنت وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى شەكارا سىرتىندا باستالعانىمەن، تاعدىر ونى تاريحي وتانى – قازاقستانعا جەتەلەدى. 2002 جىلى ەلگە قونىس اۋدارىپ، قازىعۇرت اۋدانىندا ءبىلىم الىپ، زاڭعار ورتا مەكتەبىن ءتامامدايدى. بۇل كەزەڭ – ونىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ، ۇلتتىق رۋحتى بويىنا سىڭىرگەن ۋاقىتى بولدى.
ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ونى كاسىبي ءبىلىم جولىنا الىپ كەلدى. ول وڭتۇستىك قازاقستان ساز كوللەدجىندە «حالىق ءانى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ، تاجىريبەلى ۇستاز ءالىمجان سەرىكبايەۆتەن ءتالىم الدى. ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ، داۋىس مۇمكىندىگىن شىڭداعان بۇل كەزەڭ ونىڭ ونەرگە نىق قادام باسۋىنا نەگىز بولدى.
ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركىن شۇكىمانوۆتىڭ شاكىرتى بولدى. 2018 جىلى وقۋىن ءتامامداپ، كاسىبي ساحناعا تولىققاندى دايىن ونەرپاز رەتىندە شىقتى.
بۇگىندە ەرعالي الاتاۋ ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا ەڭبەك ەتىپ، ۇلتتىق ونەردىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ونىڭ ساحناداعى بولمىسى – جىگەرلى، شىنايى، رۋحتى. ورىنداعان ءار انىندە كەڭ دالانىڭ تىنىسى، حالىقتىڭ ءۇنى سەزىلىپ تۇرادى.
ەرعالي – ءتۇرلى بايقاۋلاردا توپ جارعان دارىندى ءانشى. «كۇمىس كومەي، جەزتاڭداي» بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ، كەنەن ازىرباەۆ اتىنداعى بايقاۋدا جۇلدەلى ءىىى ورىندى يەلەندى. سونداي-اق حالىقارالىق دەلفي ويىندارىندا ءىىى ورىن الىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ءوزىن تانىتتى. رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى انشىلەر وليمپياداسىندا ءى ورىن الۋى – ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
2016 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ ول «ۇشقوڭىر» توبىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ كەلەدى. بۇل توپپەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكەن مادەني شارالاردا، مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە، كونتسەرتتەردە بەلسەندى ونەر كورسەتتى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى كەشتەر مەن ەل كولەمىندەگى مادەني كۇندەردە ونىڭ ونەرى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى.
ەرعالي ۇلكەن ساحنالاردا دا ءوزىن ەركىن ۇستايتىن ونەرپاز. ول قازاقتىڭ تانىمال انشىلەرى مەن ونەر مايتالماندارىنىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرىندە ونەر كورسەتىپ، تاجىريبە جيناقتادى. اتاپ ايتقاندا، ءمادينا ەراليەۆانى ەسكە الۋ كەشىندە، «ساعىندىرعان اندەر-اي» كونتسەرتتەرىندە، ماقپال ءجۇنىسوۆا، رامازان ستامعازيەۆ، رينات زايىتوۆ سىندى ونەر يەلەرىنىڭ كەشتەرىندە ونەر كورسەتتى.
سونىمەن قاتار ول تەك كونتسەرتتىك ساحنالاردا عانا ەمەس، ءىرى قوعامدىق شارالاردا دا بەلسەندى. «قازاق بارىسى» مەن «الەم بارىسى» سياقتى اۋقىمدى سپورتتىق دودالاردا ءان شىرقاپ، بالۋانداردىڭ رۋحىن كوتەردى. بۇل – ونىڭ ونەرىنىڭ حالىقپەن ەتەنە بايلانىسىنىڭ بەلگىسى.
2018 جىلى ەرعالي «ۇشقوڭىرعا كەل» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزىپ، تىڭدارمانمەن ەتەنە جۇزدەستى. بۇل كەش – ونىڭ شىعارماشىلىق بەلەسىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولدى. سونىمەن قاتار، ءتۇرلى تەلەۆيزيالىق جوبالارعا قاتىسىپ، كەڭ اۋديتورياعا تانىلدى.
2023 جىلى تەاتر ىشىندە «جىل ۇزدىگى» ستاتۋەتكاسىمەن ماراپاتتالۋى – ونىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن لايىقتى باعا. بۇل – تەك ماراپات ەمەس، ونەر جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىراتىن سەنىم.
ەرعالي اعايداروۆ – ءداستۇرلى ءاننىڭ جاڭا بۋىن وكىلى. ونىڭ داۋىسى – قۋاتتى، ورىنداۋى – شىنايى، بولمىسى – تابيعي. ول ءان ارقىلى حالىقتىڭ رۋحىن جەتكىزىپ، ۇلتتىق ونەردىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ كەلەدى.
بۇگىندە ول «ۇشقوڭىر» توبىنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە قازاق ءان ونەرىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، تىڭدارمان جۇرەگىنەن ورىن الىپ ءجۇر. ونىڭ ونەر جولى – الدا ءالى تالاي اسۋلاردى باعىندىراتىن، ءۇمىت پەن سەنىمگە تولى جول.
بىزگە جەتكەن حالقىمىزدىڭ ءان مۇراسى ءوزىنىڭ ەرەكشە يىرىمدەرىمەن جان دۇنيەمىزدى باۋراپ الادى. اسىرەسە، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ انگە دەگەن قۇشتارلىعى، انگە ەتەنە جاقىندىعى ءتىپتى الا-بوتەن عوي. سولاي بولاتىن ءجونى دە بار. ويتكەنى قازاق انمەن ەگىز جاراتىلعان.
«ۇشقوڭىر» تريوسىنىڭ رەپەرتۋارى دا كەڭ اۋقىمدى قامتىعان. عاسىرلاردان تامىر تارتقان، ۇلتتىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارى اقان سەرى، ءبىرجان سال، مۇحيت، ۇكىلى ىبراي سىندى ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ نەگىزى بولعان ارقا، جەتىسۋ، باتىس مەكتەبىن قامتيدى. سونىمەن قوسا حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق ءان ونەرىن جاڭاشا تۇرلەندىرگەن اندەر «ۇشقوڭىردىڭ» ورىنداۋىندا كەرەمەت ناقىشقا يە بولىپ، تىڭدارماننىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ كەلەدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ، تەمىرجان بازارباەۆ، ءشامشى قالداياقوۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، مانسۇر ساعاتوۆ سىندى تەڭدەسىز كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى توپتىڭ نەگىزگى رەپەرتۋارىندا.
ءداۋىر ءوتىپ ۋاقىت وزعان سايىن، ءبىز بولاشاققا كوش تۇزەگەن قازاق ءان كەرۋەنىمەن بىرگە ساپار شەگىپ كەلەمىز. بۇل كۇندە «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا كورەرمەندەرىنە قالتىقسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ناريمان، ايساۋلە، ەرعالي دا ءان ايتىپ قويماي وزدەرىنىڭ اكتەرلىك قىرلارىمەن دە تانىلىپ كەلەدى. دارىندى ۇل-قىزدارىڭىز تەاتر ساحناسىندا وزىندىك ورنى مەن قولتاڭباسى بار ارتيستەر بولىپ قالىپتاستى.
حالقىن اسەم انمەن سۋسىنداتقان ءدۇل-ءدۇل انشىلەر ءان كەرۋەنىنىڭ ءساندى سالتاناتى. ورىنداۋشىسىن تاپقان ءان تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىنە جەتەرى انىق. ال ءاندى ناقىشىنا كەلتىرە بىلگەن ءانشى قاشاندا حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن قۇرمەت-قوشەمەتىنە بولەنگەن. «ۇشقوڭىر» تريوسى 2025 جىلى «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا «ۇشقوڭىر» توبىنىڭ «ۇلى ەلىم» اتتى شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى.
ەڭبەكپەن ورىلگەن عۇمىر
ءومىردىڭ ءمانىن ماڭداي تەرمەن، ادال ەڭبەكتىڭ قادىرىن قاراپايىم تىرشىلىگىمەن دالەلدەپ جۇرگەن جاندار بولادى. ولار ساحنا تورىندە كوزگە تۇسپەسە دە، ۇلكەن ءىستىڭ بەرەكەسىن كىرگىزىپ، ءبۇتىن ءبىر ۇجىمنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قالىپتى ۇستاپ تۇراتىن تىرەككە اينالادى. سونداي جانداردىڭ ءبىرى – «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ قاراپايىم دا قادىرلى قىزمەتكەرى بەكتەلەۋوۆ العاباس قوجاحمەتۇلى.
العاباس قوجاحمەتۇلى 1959 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا اباي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانىنا قاراستى مالگەلدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاقى اۋىلدىڭ قاراپايىم تىرشىلىگى مەن ەڭبەككە باۋليتىن تاربيەسى ونىڭ بويىنا جاستايىنان جاۋاپكەرشىلىك پەن توزىمدىلىكتى ءسىڭىردى. بالالىق شاعى تابيعاتپەن ەتەنە، تىرشىلىكتىڭ قايناعان ورتاسىندا ءوتتى.
سەگىز سىنىپتى تامامداعان سوڭ، ءبىلىمىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ شامالعان اۋىلىنداعى گپتۋ-عا ءتۇسىپ، 1974-1977 جىلدارى كاسىپتىك ءبىلىم الدى. بۇل جىلدار ونىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ، ناقتى ماماندىق يەسى بولۋىنا جول اشتى.
1977-1979 جىلدارى وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن وتەپ، اسكەر قاتارىندا شىڭدالدى. اسكەردەن كەيىن تۋعان جەرىنە ورالىپ، سارىقامىس اۋىلىندا ەڭبەك جولىن باستايدى. قاراپايىم ەڭبەك ادامى رەتىندە العاشقى قادامدارىن وسى اۋىلدا جاساپ، ءومىردىڭ ءتۇرلى سىناقتارىنان ءوتىپ، تاجىريبە جيناقتايدى.
1980-1985 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى كيروۆ اتىنداعى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ، ءوندىرىستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى. بۇل كەزەڭ ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن شىڭداپ، توزىمدىلىك پەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرعان ماڭىزدى جىلدار بولدى.
1985 جىلدان باستاپ سارىقامىس سوۆحوزىندا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقاردى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى، ەسەپ مامانى، ساۋدا مەڭگەرۋشىسى سەكىلدى جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ءوزىن كورسەتە ءبىلدى. 1992 جىلعا دەيىن وسى سالادا تاباندى ەڭبەك ەتىپ، ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتتى.
كەيىنگى جىلدارى دا ەڭبەك جولى توقتاعان جوق. 1993 جىلى اياگوز قالاسىنداعى تەمىر جول دەپوسىندا، ال 1995-1997 جىلدارى «سەمەي ورمانى» مەكەمەسىندە قىزمەت ەتىپ، ءار سالادا تاجىريبە جيناقتادى. قاي جەردە جۇرسە دە، ءوز ىسىنە ادالدىق تانىتىپ، سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن مامان رەتىندە تانىلدى.
1998 جىلدان باستاپ استانا قالاسىندا سانتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەپ، وسى سالادا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتتى. بۇل – كوزگە كورىنە بەرمەيتىن، بىراق اسا جاۋاپتى، كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ قالىپتى جۇرۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن قىزمەت. وسى سالادا جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ەڭبەك ەتۋ – ۇلكەن ءتوزىم مەن شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى.
2019 جىلدان بەرى العاباس قوجاحمەتۇلى «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا سانتەحنيك بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. تەاتر – ونەردىڭ ورداسى بولعانىمەن، ونىڭ ىشكى جۇيەسىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى دە ۇلكەن ماڭىزعا يە. سول جۇيەنىڭ ۇزدىكسىز قىزمەت ەتۋىنە العاباس اعامىزدىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى وراسان.
قولى شەبەر، ىسىنە ۇقىپتى، جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مامان رەتىندە ول تەاتر ۇجىمىنىڭ سىيلى مۇشەسىنە اينالدى. ارىپتەستەرى اراسىندا سابىرلى مىنەزىمەن، ادامگەرشىلىگىمەن، قاراپايىم بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. قاي كەزدە دە كومەككە دايىن تۇراتىن، اقىلىن ايتىپ، قول ۇشىن سوزاتىن جان رەتىندە قۇرمەتكە يە.
تەاتر قابىرعاسىندا جۇرگەن جىلدارى ول تەك ءوز قىزمەتىن اتقارىپ قانا قويماي، ۇجىمنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. ونەر ادامدارىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ، ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ جۇرگەن وسىنداي جاندار – مادەنيەت سالاسىنىڭ كورىنبەيتىن قاھارماندارى.
العاباس قوجاحمەتۇلىنىڭ ءومىر جولى – ادال ەڭبەك پەن قاراپايىمدىلىقتىڭ، تاباندىلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى. ونىڭ عۇمىرى – «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي، تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
وسىنداي ەڭبەك ادامدارى باردا كەز كەلگەن ۇجىمنىڭ ىرگەسى بەرىك، تىرشىلىگى بەرەكەلى بولماق. العاباس اعامىز – سول بەرەكەنىڭ ءبىر دىڭگەگى.
ونەرگە اينالعان ءومىر
قازاق ساحناسىنىڭ تاريحىنا كوز سالساق، ءار ءداۋىر ءوز ۇنىمەن، ءوز بوياۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بىراق سول بوياۋدى قانىق ەتەتىن – ساحناعا جانىن ارناعان تۇلعالار. «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ قابىرعاسىندا ون جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اكتەر تيمۋر پيازوۆ – سونداي رۋحاني ىزدەنىستىڭ، ونەرگە ادالدىقتىڭ كورىنىسى.
كەي ادام ونەرگە كەلەدى. كەي ادام ونەر ءۇشىن تۋادى. تيمۋر – ەكىنشى قاتاردان. ونىڭ بويىنداعى اۋەز بەن سەزىم اۋەلى مۋزىكالىق كوللەدج قابىرعاسىندا قالىپتاستى. ەسترادا ۆوكال ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ، ول دىبىستىڭ تابيعاتىن، ءۇننىڭ مىنەزىن تانىدى. ءان ارقىلى ادامنىڭ جانىن جەتكىزۋدى ۇيرەندى. بىراق بۇل – باستاماسى عانا ەدى.
كەيىن ول ت.ق. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا اكتەرلىك ونەردىڭ تەرەڭىنە بويلادى. ۇستازى – ەسمۇحان وباەۆ. بۇل ەسىم – قازاق تەاترىنىڭ ءبىر مەكتەبى. سول مەكتەپتەن ءتالىم العان تيمۋر ساحناعا تەك ورىنداۋشى بولىپ ەمەس، ويلايتىن، ىزدەنەتىن، ءوزىن ءوزى تاني الاتىن اكتەر بولىپ شىقتى. ويتكەنى ناعىز ونەر – تەك سىرتقى ارەكەت ەمەس، ىشكى قوزعالىس.
ونىڭ ونەردەگى بولمىسى كوپقىرلى. ساحنادا ول – ءبىر الەم. ەكراندا – باسقا الەم. ال داۋىسىندا – ءۇشىنشى ءبىر تىلسىم بار. «ايمان – شولپان» تەلەحيكاياسىنداعى شاعىن بەينەدەن باستاپ، «دوستىق جارمەڭكەسىندەگى» مىنەزدى كەيىپكەرگە دەيىنگى ارالىق – ىزدەنىستىڭ جولى. ال «جۇمات شانين» فيلمىندە مۇحتار اۋەزوۆتى سومداۋى – سول ىزدەنىستىڭ بيىك شىڭى. اۋەزوۆتىڭ بەينەسى – جاي وبراز ەمەس، ول – تۇتاس ۇلتتىڭ ويى مەن مۇڭى. سول بيىكتى سەزىنۋ – ۇلكەن جۇرەككە عانا بۇيىرادى.
ال ونىڭ داۋىسى... داۋىس – كوزگە كورىنبەيتىن اكتەرلىك. «زولۋشكاداعى» حانزادانىڭ ءۇنى نەمەسە «مالەفيسەنتاداعى» دياۆالدىڭ سىرى – بۇل تەك دىبىستاۋ ەمەس، بۇل – جان بەرۋ. تىڭداۋشى كەيىپكەردى كورمەي تۇرىپ، سەزىنسە – دەمەك اكتەر ءوز ميسسياسىن ورىندادى. تيمۋر ءدال سول شەكارادان وتە العان. ول تەك اكتەر ەمەس. ول – ءانشى. «BAQAI» توبى ارقىلى ول ساحنانىڭ باسقا ءبىر تىنىسىن اشتى. ءان ايتقاندا – ول ءسوزدى ەمەس، سەزىمدى ورىندايدى. ءار اۋەن – ونىڭ ىشكى الەمىنىڭ جاڭعىرىعى.
بىراق بۇل جولدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ اتاسى – زەينەل پيازوۆ، وزبەكستان مەن قاراقالپاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى. بۇل – جاي اتاق ەمەس، بۇل – ءداۋىردىڭ مويىنداۋى. ول كەزىندە قازاق ساحناسىنىڭ جارىق جۇلدىزى نۇرمۇحان جانتورينمەن بىرگە ءبىلىم الىپ، قاتار جۇرگەن. ونەردى بىرگە تىنىستاعان، بىرگە كوتەرگەن بۋىن. اتاسىنىڭ ون ەكى پەرزەنتىنىڭ تۇگەل ونەر جولىنا ءتۇسۋى – ءبىر اۋلەتتىڭ ەمەس، ءبىر مەكتەپتىڭ تاعدىرى سەكىلدى. سول مەكتەپتىڭ ءۇنىن بۇگىن تيمۋر جالعاپ كەلەدى.
«ونەردىڭ ەڭ ۇلى قاسيەتى – شىندىق» دەگەن ەدى لەۆ تولستوي. تيمۋردىڭ ەرەكشەلىگى – سول شىندىقتان قاشپاۋىندا. ول ءار ءرولىن قايتالاماۋعا تىرىسادى. ءار وبرازدى جاڭادان تۋادى. وزىنە ءوزى سىرت كوزبەن قاراپ، «دۇرىس پا، بۇرىس پا؟» دەپ سۇراق قويادى. بۇل – سيرەك قاسيەت. ويتكەنى اكتەردىڭ ەڭ ۇلكەن قارسىلاسى – ءوزى. ساحنادا ول ءوزىن ۇمىتادى. ءوزىن ۇمىتقان ساتتە عانا ول تابادى – كەيىپكەردى، شىندىقتى، كورەرمەندى. بىردە ءسۇيىنباي بولىپ ءسوز وتىن شاشسا، بىردە قۋات بولىپ كۇلكى سىيلايدى. بىردە مۇقاعالي بولىپ جۇرەككە مۇڭ قۇيادى. بۇل – جاي شەبەرلىك ەمەس، بۇل – جاننىڭ كەڭدىگى.
ون جىل – ۋاقىتتىڭ ولشەمى عانا. ال ونەردە ۋاقىت ولشەنبەيدى، ول – سەزىلەدى. تيمۋر پيازوۆتىڭ وسى ون جىلداعى جولى – ىزدەنىس پەن ىشكى ءوسۋ، كۇرەس پەن كەمەلدەنۋ. بۇل جول ءالى جالعاسادى. ويتكەنى ونىڭ ونەرى – توقتاۋدى بىلمەيتىن وزەن سەكىلدى.
قازاق ساحناسى ءاردايىم شىندىقتى ىزدەگەن. سول شىندىقتى ءتىرىلتىپ جۇرگەن اكتەرلەر باردا، ونەردىڭ وتى سونبەيدى. تيمۋر – سول وتتىڭ ءبىر ۇشقىنى ەمەس، سول وتتىڭ ءوزى.
