فوتو: تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى
بايقوڭىر عارىش ايلاعى الاڭىندا ورتا كلاستى پەرسپەكتيۆالىق «سۇڭقار» زىمىران-تاسىعىشىنىڭ العاشقى سىناق ۇشىرىلىمى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مالىمدەدى، دەپ حابارلايدى “ادىرنا”.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا تاريحي وقيعا بولدى.
"كۇردەلى تەحنولوگيالىق جوبا"
«ۇشۋ-كونسترۋكتورلىق سىناقتار اياسىندا زىمىراننىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىلارى شتاتتىق رەجيمدە جۇمىس ىستەدى، ال گاباريتتى-ماسسالىق ماكەت ەسەپتىك تراەكتورياعا ءساتتى شىعارىلدى. بۇل ۇشىرىلىم قازاقستاننىڭ عارىش قىزمەتتەرى جاھاندىق نارىعىنداعى قاتىسۋىن كەڭەيتۋ ءۇشىن كۇردەلى ينجەنەرلىك نىساننىڭ تولىق پايدالانۋعا دايىن ەكەنىن راستادى. «بايتەرەك» جوباسى – ەلگە زاماناۋي ۇشىرۋ ينفراقۇرىلىمىن دەربەس پايدالانۋعا كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ستراتەگيالىق جەتىستىك»، – دەپ حابارلادى مينيسترلىك.
سونىمەن قاتار، كەشەندى قۇرۋ بارىسىندا جەرۇستى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ، ۇشىرۋ جۇيەلەرىن، باسقارۋ، جانارماي قۇيۋ جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن سالۋ مەن بەيىمدەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى اتاپ ءوتىلدى. قولدانىلعان شەشىمدەر ۇشىرۋ الدىنداعى وپەراتسيالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە اۆتوماتتاندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە حالىقارالىق سەنىمدىلىك ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى.
«بايتەرەك» جوباسىن ىسكە اسىرۋ – سوڭعى جىلدارداعى ەڭ كۇردەلى تەحنولوگيالىق جوبالاردىڭ ءبىرى. قاۋىپسىزدىك پەن اۆتوماتتاندىرۋ تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن زاماناۋي كەشەن قۇرىلدى.
بۇگىنگى ۇشىرىلىم قازاقستاننىڭ عارىش يندۋسترياسىنا تولىققاندى قاتىسۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق ەلەمەنتتەردى قالىپتاستىرعانىن دالەلدەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا – جەكە ۇشىرۋ ينفراقۇرىلىمى، ۇلتتىق سپۋتنيكتىك جوبالار جانە جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلىك كادرلار بار.
«بايتەرەك» زىمىران كەشەنىنىڭ ءساتتى ۇشىرىلۋى عارىشتى يگەرۋدە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى، سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە ءارتۇرلى عارىش اپپاراتتارىن وربيتاعا شىعارۋعا جاعداي جاسايدى. ۇشىرۋعا دايىندىق بارلىق تەحنولوگيالىق رەگلامەنتتەرگە قاتاڭ سايكەس جۇرگىزىلدى، باستى نازار بارلىق جۇيەلەر مەن اگرەگاتتاردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىنا اۋدارىلدى»، – دەپ ناقتىلادى مينيسترلىك.
ۆەدومستۆونىڭ مالىمەتىنشە، جاڭا عارىشتىق زىمىران كەشەنىن پايدالانۋ ءۇشىن 40-تان استام تەحنيكالىق جۇيە جۇمىلدىرىلعان. سىناقتاردىڭ تولىق تسيكلى بارىسىندا ولاردىڭ ءتيىمدى ءوزارا ارەكەتتەسۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
رەسەيدە "سويۋز" اتالاتىن "سۇڭقار" قالاي ۇشتى؟
"روسكوسموس" العاشقى سىناق ۇشىرىلىمنىڭ ءساتتى وتكەنىن حابارلادى. پايدالى جۇكتەمە ماكەتىن سۋبوربيتالىق تراەكتورياعا شىعارۋعا 9,5 مينۋت كەتكەن. زىمىراننىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىلارى ويداعىداي جۇمىس ىستەگەن. ماكەت تىنىق مۇحيت ايدىنىنداعى الدىن-الا بەلگىلەنگەن اۋدانعا قۇلادى.
فيزيكا جانە عارىش پاراقشاسىنىڭ حابارلۋىنشا، ساماراداعى «پروگرەسس» كاسىپورنى جاساعان «سويۋز-5» — بۇرىن ۋكراينادا قۇراستىرىلعان «زەنيت» ورتاشا زىمىرانىنىڭ انالوگى. ونىڭ ۇشۋ-كونسترۋكتورلىق سىناعى اياسىندا ءتورت ۇشىرىلىم جوسپارلانعان. كەروسيننىڭ نافتيل دەگەن سورتىن جاعاتىن ەكى ساتىلى زىمىران تومەن جەرماڭى وربيتاعا 17,4 ت («سويۋز-2»-دەن 2 ەسە كوپ), گەليوسينحرونعا — 9 ت، گەووتپەلىگە — 6 ت، گەوستاتسيونارعا — 2,5 ت جۇكتەمە شىعارا الادى.
«سۇڭقاردىڭ» ۇشىرۋ وپەراتورى بولىپ قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرلەسكەن "بايتەرەك" كاسىپورنى سانالادى، ءىس جۇزىندە ونى "روسكوسموس" جاساپ، ۇشىرىپ وتىر.
"روسكوسموس" بۇل وقيعانى 2014 جىلدان بەرگى ءبىرىنشى جاڭا رەسەيلىك عارىش زىمىرانى ۇشىرىلدى دەپ حابارلاپ وتىر. «بۇگىن ەرەكشە ۇشىرىلىم ءوتتى. بۇل - الەمدەگى ەڭ قۋاتتى سۇيىق وتىندى زىمىران قوزعاعىشىمەن جابدىقتالعان رەسەيلىك جاڭا «سويۋز-5» زىمىرانىنىڭ العاشقى ستارتى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى — پايدالى جۇكتى جەرماڭى وربيتاعا شىعارۋدىڭ جوعارى دالدىگى»، - دەگەن "روسكوسموس" باسشىسى دميتري باكانوۆ.
«بايتەرەك» كەشەنى جوعارىدا ايتىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ باسقارۋىندا جانە "روسكوسموسقا" جالعا بەرىلگەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى. كەشەندى قايتا قۇرۋعا قازاقستان 233 ملن دوللار جۇمسادى. ال رەسەي تاراپى زىمىران جاساۋدى موينىنا الدى.
سىناعى سىن بولعان وقيعا
ايتا كەتەيىك، باستاپقىدا "سۇڭقار" زىمىرانى 27 ناۋرىزدا ۇشىرىلۋى ءتيىس بولعان. الايدا تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى بىرنەشە رەت كەيىنگە قالدىرىلعان. 31 ناۋرىزدا زىمىران پايدالى جۇكتەمەنىڭ ماكەتىمەن بىرگە مونتاجداۋ-سىناق كورپۋسىنان تەمىرجول ارقىلى شىعارىلىپ، 45-الاڭداعى ۇشىرۋ قۇرىلعىسىنا تىك كۇيدە ورناتىلعان. الايدا ودان كەيىن دە ۇشۋ مەرزىمى ونداعان مارتە كەيىنگە سىرعىتىلدى.
29 ءساۋىر كۇنى بايقوڭىردا ساعات 16.00-گە جوسپارلانعان «سۇڭقار» زىمىرانىنىڭ ۇشىرىلىمى توقتاتىلعان ەدى.
كەيىن ۇشىرىلىم 30 ءساۋىر ساعات 16:00-گە اۋىستىرىلعانىمەن، قوسىمشا تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى بۇل مەرزىم دە تاعى وزگەرتىلگەن.
«بايتەرەك» عارىشتىق زىمىران كەشەنى — قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرلەسكەن جوباسى. ول «بايقوڭىر» كەشەنىندە ەكولوگيالىق تازا وتىن كومپونەنتتەرىن پايدالاناتىن زىمىراندارمەن عارىشقا ۇشىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان جەرۇستى ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدى كوزدەيدى. جوبا 2004 جىلى قۇرىلعان، ال 2005 جىلى سول كەزدەگى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ بايقوڭىرعا ساپارى كەزىندە رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلعان.
باستاپقىدا «انگارا» زىمىران-تاسىعىشىن پايدالانۋ جوسپارلانعان، ال وعان ارنالعان ۇشىرۋ كەشەنىن №200 الاڭداعى بۇرىنعى «پروتون» زىمىرانىنىڭ №40 ۇشىرۋ قوندىرعىسىنىڭ ورنىندا سالۋ كوزدەلگەن ەدى.
كەيىن رەسەي جوسپارىن وزگەرتىپ، قۇرىلىس ءۇشىن №250 الاڭداعى بۇرىن «ەنەرگيا» زىمىرانىن سىناۋعا ارنالعان امبەباپ ستەند-ستارت ورنىن ۇسىندى. الايدا بۇل جوبا دا جۇزەگە اسپادى.
كەيىنىرەك «زەنيت» زىمىراندارىن ۇشىرۋ باعدارلاماسى اياقتالعان سوڭ، №42 الاڭداعى قۇراستىرۋ-سىناق كورپۋسى مەن №45 الاڭداعى ۇشىرۋ كەشەنىن قامتيتىن بارلىق جەرۇستى ينفراقۇرىلىم «بايقوڭىر» كەشەنىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جالعا الۋ كەلىسىمىنەن شىعارىلىپ، قازاقستان تاراپىنا — «بايتەرەك» بىرلەسكەن كاسىپورنىنا بەرىلدى.
«انگارا» زىمىرانىنىڭ ورنىنا، وعان ارنالعان ۇشىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالماعاندىقتان، جاڭا «سۇڭقار» زىمىران-تاسىعىشى بەكىتىلدى. بۇل زىمىران ءۇشىن «زەنيت» كەشەنىنەن قالعان ينفراقۇرىلىمدى بەلگىلى ءبىر جاڭعىرتۋلار ارقىلى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بولدى.
«سۇڭقار» زىمىران-تاسىعىشى — ورتا كلاستى ەكى ساتىلى زىمىران. ول رەسەيدەگى «ركتس پروگرەسس» اكتسيونەرلىك قوعامىندا وندىرىلەدى. ونى ۇشىرۋعا سوڭعى بىرنەشە جىل تالپىنىس جاسالعانىمەن، ۇنەمى كەيىن سىرعىتىلىپ كەلەدى. زىمىران ايلاققا قويىلعان سوڭ دا ونى ۇشىرۋ ونداعان مارتە كەيىنگە شەگەرىلدى.
تەحنيكالىق سيپاتتامالارى: زىمىراننىڭ بيىكتىگى — باس قاپتاماسىنا بايلانىستى 58,8 م نەمەسە 65,2 م; ديامەترى — 4,1 م; ۇشىرۋ ماسساسى — 526–531 توننا; تومەنگى جەر وربيتاسىنا شىعاراتىن پايدالى جۇك ماسساسى — 17,4 توننا; گەوستاتسيونارلىق وربيتاعا — 2,5 توننا.
قولدانىلاتىن وتىن مەن توتىقتىرعىش — ەكولوگيالىق قاۋىپسىز نافتيل (كەروسين ءتۇرى) جانە سۇيىق وتتەگى.
بۇعان دەيىن رەسەيلىك باق-تىڭ زىمىران اتاۋىنا قاتىستى داۋىن جاريالاعان ەدىك. ال بىلتىر بايقوڭىرداعى گاگارين ستارت الاڭىنىڭ ورنىنان كونە وركەنيەت وشاعى تابىلعانى بەلگىلى بولدى.
