Foto: Sifrlyq damu, innovasiialar jäne aeroǧaryş önerkäsıbı ministrlıgı
Baiqoŋyr ǧaryş ailaǧy alaŋynda orta klasty perspektivalyq «Sūŋqar» zymyran-tasyǧyşynyŋ alǧaşqy synaq ūşyrylymy jüzege asyryldy. Būl turaly Qazaqstannyŋ Sifrlyq damu, innovasiialar jäne aeroǧaryş önerkäsıbı ministrlıgı mälımdedı, dep habarlaidy “Adyrna”.
Ministrlıktıŋ mälımetınşe, Baiqoŋyr ǧaryş ailaǧynda tarihi oqiǧa boldy.
"KÜRDELI TEHNOLOGİIаLYQ JOBA"
«Ūşu-konstruktorlyq synaqtar aiasynda zymyrannyŋ bırınşı jäne ekınşı satylary ştattyq rejimde jūmys ıstedı, al gabarittı-massalyq maket eseptık traektoriiaǧa sättı şyǧaryldy. Būl ūşyrylym Qazaqstannyŋ ǧaryş qyzmetterı jahandyq naryǧyndaǧy qatysuyn keŋeitu üşın kürdelı injenerlık nysannyŋ tolyq paidalanuǧa daiyn ekenın rastady. «Bäiterek» jobasy – elge zamanaui ūşyru infraqūrylymyn derbes paidalanuǧa köşuge mümkındık beretın strategiialyq jetıstık», – dep habarlady ministrlık.
Sonymen qatar, keşendı qūru barysynda jerüstı infraqūrylymyn jaŋǧyrtu, ūşyru jüielerın, basqaru, janarmai qūiu jäne qauıpsızdık jüielerın salu men beiımdeu boiynşa auqymdy jūmystar jürgızılgenı atap ötıldı. Qoldanylǧan şeşımder ūşyru aldyndaǧy operasiialardyŋ joǧary deŋgeide avtomattandyryluyn qamtamasyz etedı jäne halyqaralyq senımdılık standarttaryna säikes keledı.
«Bäiterek» jobasyn ıske asyru – soŋǧy jyldardaǧy eŋ kürdelı tehnologiialyq jobalardyŋ bırı. Qauıpsızdık pen avtomattandyru talaptaryna tolyq jauap beretın zamanaui keşen qūryldy.
Bügıngı ūşyrylym Qazaqstannyŋ ǧaryş industriiasyna tolyqqandy qatysu üşın qajettı barlyq elementterdı qalyptastyrǧanyn däleldeidı. Olardyŋ qatarynda – jeke ūşyru infraqūrylymy, ūlttyq sputniktık jobalar jäne joǧary bılıktı injenerlık kadrlar bar.
«Bäiterek» zymyran keşenınıŋ sättı ūşyryluy ǧaryşty igerude jaŋa mümkındıkter aşady, sondai-aq jaŋa jūmys oryndaryn qūruǧa jäne ärtürlı ǧaryş apparattaryn orbitaǧa şyǧaruǧa jaǧdai jasaidy. Ūşyruǧa daiyndyq barlyq tehnologiialyq reglamentterge qataŋ säikes jürgızıldı, basty nazar barlyq jüieler men agregattardyŋ üzdıksız jūmysyna audaryldy», – dep naqtylady ministrlık.
Vedomstvonyŋ mälımetınşe, jaŋa ǧaryştyq zymyran keşenın paidalanu üşın 40-tan astam tehnikalyq jüie jūmyldyrylǧan. Synaqtardyŋ tolyq siklı barysynda olardyŋ tiımdı özara ärekettesuı qamtamasyz etıldı.
RESEIDE "SOIýZ" ATALATYN "SŪŊQAR" QALAI ŪŞTY?
"Roskosmos" alǧaşqy synaq ūşyrylymnyŋ sättı ötkenın habarlady. Paidaly jükteme maketın suborbitalyq traektoriiaǧa şyǧaruǧa 9,5 minut ketken. Zymyrannyŋ bırınşı jäne ekınşı satylary oidaǧydai jūmys ıstegen. Maket Tynyq mūhit aidynyndaǧy aldyn-ala belgılengen audanǧa qūlady.
Fizika jäne Ǧaryş paraqşasynyŋ habarluynşa, Samaradaǧy «Progress» käsıporny jasaǧan «Soiuz-5» — būryn Ukrainada qūrastyrylǧan «Zenit» ortaşa zymyranynyŋ analogy. Onyŋ ūşu-konstruktorlyq synaǧy aiasynda tört ūşyrylym josparlanǧan. Kerosinnıŋ naftil degen sortyn jaǧatyn ekı satyly zymyran tömen jermaŋy orbitaǧa 17,4 t («Soiuz-2»-den 2 ese köp), geliosinhronǧa — 9 t, geoötpelıge — 6 t, geostasionarǧa — 2,5 t jükteme şyǧara alady.
«Sūŋqardyŋ» ūşyru operatory bolyp Qazaqstan men Reseidıŋ bırlesken "Bäiterek" käsıporny sanalady, ıs jüzınde ony "Roskosmos" jasap, ūşyryp otyr.
"Roskosmos" būl oqiǧany 2014 jyldan bergı bırınşı jaŋa reseilık ǧaryş zymyrany ūşyryldy dep habarlap otyr. «Bügın erekşe ūşyrylym öttı. Būl - älemdegı eŋ quatty sūiyq otyndy zymyran qozǧaǧyşymen jabdyqtalǧan reseilık jaŋa «Soiuz-5» zymyranynyŋ alǧaşqy starty. Onyŋ basty erekşelıkterınıŋ bırı — paidaly jüktı jermaŋy orbitaǧa şyǧarudyŋ joǧary däldıgı», - degen "Roskosmos" basşysy Dmitrii Bakanov.
«Bäiterek» keşenı joǧaryda aitylǧan bırlesken käsıporynnyŋ basqaruynda jäne "Roskosmosqa" jalǧa berılgen Baiqoŋyr ǧaryş ailaǧynyŋ qūramyna kırmeidı. Keşendı qaita qūruǧa Qazaqstan 233 mln dollar jūmsady. Al Resei tarapy zymyran jasaudy moinyna aldy.
SYNAǦY SYN BOLǦAN OQİǦA
Aita keteiık, bastapqyda "Sūŋqar" zymyrany 27 nauryzda ūşyryluy tiıs bolǧan. Alaida tehnikalyq sebepterge bailanysty bırneşe ret keiınge qaldyrylǧan. 31 nauryzda zymyran paidaly jüktemenıŋ maketımen bırge montajdau-synaq korpusynan temırjol arqyly şyǧarylyp, 45-alaŋdaǧy ūşyru qūrylǧysyna tık küide ornatylǧan. Alaida odan keiın de ūşu merzımı ondaǧan märte keiınge syrǧytyldy.
29 säuır künı Baiqoŋyrda saǧat 16.00-ge josparlanǧan «Sūŋqar» zymyranynyŋ ūşyrylymy toqtatylǧan edı.
Keiın ūşyrylym 30 säuır saǧat 16:00-ge auystyrylǧanymen, qosymşa tekserıster jürgızu qajettılıgıne bailanysty būl merzım de taǧy özgertılgen.
«Bäiterek» ǧaryştyq zymyran keşenı — Qazaqstan men Reseidıŋ bırlesken jobasy. Ol «Baiqoŋyr» keşenınde ekologiialyq taza otyn komponentterın paidalanatyn zymyrandarmen ǧaryşqa ūşyru jūmystaryn jürgızuge arnalǧan jerüstı infraqūrylymdy qūrudy közdeidı. Joba 2004 jyly qūrylǧan, al 2005 jyly sol kezdegı Qazaqstan Prezidentı Nūrsūltan Nazarbaev pen Resei prezidentı Vladimir Putinnıŋ Baiqoŋyrǧa sapary kezınde resmi türde ıske qosylǧan.
Bastapqyda «Angara» zymyran-tasyǧyşyn paidalanu josparlanǧan, al oǧan arnalǧan ūşyru keşenın №200 alaŋdaǧy būrynǧy «Proton» zymyranynyŋ №40 ūşyru qondyrǧysynyŋ ornynda salu közdelgen edı.
Keiın Resei josparyn özgertıp, qūrylys üşın №250 alaŋdaǧy būryn «Energiia» zymyranyn synauǧa arnalǧan ämbebap stend-start ornyn ūsyndy. Alaida būl joba da jüzege aspady.
Keiınırek «Zenit» zymyrandaryn ūşyru baǧdarlamasy aiaqtalǧan soŋ, №42 alaŋdaǧy qūrastyru-synaq korpusy men №45 alaŋdaǧy ūşyru keşenın qamtityn barlyq jerüstı infraqūrylym «Baiqoŋyr» keşenın Resei Federasiiasynyŋ jalǧa alu kelısımınen şyǧarylyp, Qazaqstan tarapyna — «Bäiterek» bırlesken käsıpornyna berıldı.
«Angara» zymyranynyŋ ornyna, oǧan arnalǧan ūşyru keşenınıŋ qūrylysy bastalmaǧandyqtan, jaŋa «Sūŋqar» zymyran-tasyǧyşy bekıtıldı. Būl zymyran üşın «Zenit» keşenınen qalǧan infraqūrylymdy belgılı bır jaŋǧyrtular arqyly paidalanuǧa mümkındık boldy.
«Sūŋqar» zymyran-tasyǧyşy — orta klasty ekı satyly zymyran. Ol Reseidegı «RKS Progress» aksionerlık qoǧamynda öndırıledı. Ony ūşyruǧa soŋǧy bırneşe jyl talpynys jasalǧanymen, ünemı keiın syrǧytylyp keledı. Zymyran ailaqqa qoiylǧan soŋ da ony ūşyru ondaǧan märte keiınge şegerıldı.
Tehnikalyq sipattamalary: zymyrannyŋ biıktıgı — bas qaptamasyna bailanysty 58,8 m nemese 65,2 m; diametrı — 4,1 m; ūşyru massasy — 526–531 tonna; tömengı Jer orbitasyna şyǧaratyn paidaly jük massasy — 17,4 tonna; geostasionarlyq orbitaǧa — 2,5 tonna.
Qoldanylatyn otyn men totyqtyrǧyş — ekologiialyq qauıpsız naftil (kerosin türı) jäne sūiyq ottegı.
Būǧan deiın reseilık BAQ-tyŋ zymyran atauyna qatysty dauyn jariialaǧan edık. Al byltyr Baiqoŋyrdaǧy Gagarin start alaŋynyŋ ornynan köne örkeniet oşaǧy tabylǧany belgılı boldy.
