1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بيىل 40 جىل تولادى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان تاريحي وقيعا. الايدا كوتەرىلىس تۋرالى ايتىلعاندا، كوبىنە سيپاتتاۋ باسىم تۇسەدى. ال سول كۇندەرى شەرۋدى باسۋعا جۇمىلدىرىلعان اسكەر قاتارىندا بولىپ، كەيىن ءوز ارەكەتىنە سىني كوزقاراسپەن قاراپ، كەڭەستىك جۇيەنى ايىپتاعان ءبىر ادام بولدى.
ول – جەلتوقسان وقيعاسىن باسىپ-جانىشتاۋعا قاتىسىپ، سول كەزدە بەرىلگەن ماراپاتتان اشىق باس تارتقان، اتى ۇلكەن ارىپپەن جازىلۋعا ءتيىستى ازامات تاالايبەك ىلايتەگىن. ءسويتىپ ول ار الدىندا دا، ادام الدىندا ارىلىپ، جەلتوقساندى باسىپ-جانشۋدى ايىپتادى.
1985–1987 جىلدارى ول الماتىداعى 54/49 اسكەري بولىمىندە اسكەري بورىشىن وتەگەن. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىنا ەنگىزىلگەن ارنايى كۇشتەردىڭ قاتارىندا بولعان.
ارادا قىرىق جىل ۋاقىت وتسە دە، ول جەلتوقساندى «تارتىپسىزدىك» ەمەس، كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسىن شايقالتقان تاريحي كوتەرىلىس رەتىندە باعالايدى. تاالايبەكتىڭ ءوزى تاياۋدا عانا 60 جاسقا تولدى. بۇگىنگى 31 مامىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا ءالى كۇنگە تولىققاندى ساياسي باعاسى بەرىلمەگەن جەلتوقسان وقيعاسىنا بارريكادانىڭ ەكىنشى جاعىنان قاتىسقان جاۋىنگەرمەن حابارلاسىپ، وي-تولعانىسىمەن تانىستىق.
سۋرەتتە تاالايبەك ىلايتەگىن
الاڭداعى العاشقى كورىنىس
تاالايبەك ىلايتەگىن “ادىرنا” ۇلتتىق پورتالىنا سول كەزدەگى وقيعانى ەسكە الىپ، سىر شەرتتى.
«1986 جىلعى 17 جەلتوقساندا ءبىز مارش-بروسوكتان جاڭا عانا كەلىپ، تاڭعى اسقا دايىندالىپ تۇرعانبىز. سول كەزدە “ترەۆوگا” جاريالانىپ، قالقان مەن دۋبينكا الىپ، ساپقا تۇردىق. ءبىزدى الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىنا الىپ كەلدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن پلاكات ۇستاعان قازاق جاستارى جينالا باستادى. تۇسكە قاراي ولاردىڭ سانى كوبەيدى. بىراق ميتينگتە اگرەسسيا بولعان جوق»، – دەيدى ول.
ونىڭ بۇل ءسوزى جەلتوقسان وقيعاسى جونىندەگى رەسمي كەڭەستىك ۇستانىممەن ۇيلەسپەيدى. ويتكەنى سول كەزدەگى بيلىك شەرۋشىلەردى ء«تارتىپ بۇزۋشىلار» مەن «ۇلتشىلدار» رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسقان بولاتىن.
تاالايبەكتىڭ ايتۋىنشا، ساربازدارعا دا ناقتى تۇسىنىكتەمە بەرىلمەگەن.
«قازىر كوپ نارسە ەسىمدە جوق. بىزگە ء“تارتىپ بۇزۋ” دەگەن سياقتى اقپارات ايتىلعان بولۋى كەرەك»، – دەيدى ول.
بيلىك نەگە قورىقتى؟
تاالايبەك ەسكە العان وقيعالار جەلىسىنە قاراعاندا، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ العاشقى ساعاتتارىندا جاعداي بەيبىت سيپاتتا بولعانىنا قاراماستان، كوپ ۇزاماي الاڭعا ىشكى اسكەر، ميليتسيا جانە ارنايى جاساقتار كىرگىزىلگەن.
تاالايبەك ىلايتەگىن مۇنى كەڭەستىك بيلىكتىڭ حالىقپەن سويلەسە الماۋىنان كورەدى.
«مۇنداي جاعداي – كسرو ءۇشىن بۇرىن بولماعان وقيعا. سوندىقتان بيلىك حالىقتان قورقىپ، ءبىزدى الاڭعا الىپ كەلدى. بىزدەن كەيىن ميليتسيا جانە باسقا كۇش قۇرىلىمدارى الاڭعا تولىپ كەتتى.كەيىن ويلاپ قاراسام، بيلىك نە ىستەرىن بىلمەي، تىعىرىققا تىرەلگەن سياقتى. حالىقپەن سويلەسۋدى دە بىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە كسرو-دا ورىستان باسقا ۇلتتاردىڭ ءۇنى، قۇقىعى شەكتەۋلى بولدى. قازاقتاردىڭ كوتەرىلىپ شىعۋى وداق باسشىلارىن قاتتى ۇرەيلەندىردى»، - دەيدى تاالايبەك.
شىنىندا دا، جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەڭەس وداعى تاريحىنداعى ۇلتتىق ماسەلە توڭىرەگىندە اشىق تۇردە وتكەن العاشقى ءىرى قارسىلىقتاردىڭ ءبىرى ەدى. سوندىقتان بيلىك ونى ساياسي ماسەلە رەتىندە ەمەس، كۇشپەن شەشۋگە تىرىسقانى بۇگىندە انىق جاي.
«ءبىز جاستاردى ۇكىمەت ۇيىنە جىبەرمەۋ ءۇشىن قۋىپ جۇردىك»
جەلتوقساننىڭ ەڭ اۋىر بەتتەرىنىڭ ءبىرى – بەيبىت شەرۋشىلەرگە قارسى كۇش قولدانىلۋى.
تاالايبەك ىلايتەگىن سول كۇندەرى اسكەري ءبولىمنىڭ ناقتى مىندەتى الاڭعا جينالعان جاستاردى ۇكىمەت ۇيىنە جاقىنداتپاۋ بولعانىن ايتادى.
ء«بىز قازاق جاستارىن ۇكىمەت ۇيىنە كىرگىزبەۋ ءۇشىن دۋبينكامەن قۋىپ جۇردىك. ءوزىم بىرەۋدى ۇردىم با، جوق پا – ەسىمدە جوق. بىراق قالقانمەن يتەرىپ، ىعىستىردىق»، - دەيدى ول.
ءوزى دە قاقتىعىس كەزىندە جاراقات العانىن ەسكە الادى. ونىڭ ايتۋىنشا، تاالايبەك ماڭدايىنا ءمارمار تاس ءتيىپ، ەسىنەن تانىپ قالعان.
«مەن فاشيست تە ەمەسپىن، ماڭگۇرت تە ەمەسپىن»
جەلتوقساننان كەيىن بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ تاالايبەك ىلايتەگىن وزىنە بەرىلگەن ماراپاتتان باس تارتقان.
بۇل شەشىمگە قازاق زيالىلارىمەن كەزدەسۋى جانە جەلتوقسانعا قاتىسقان جاستاردى اقتاۋ جۇمىستارى سەبەپ بولعان.
«بۇل ماراپاتتىڭ مەندە ساقتالۋى دۇرىس ەمەس دەپ سانادىم. مەن – فاشيست تە ەمەسپىن، ماڭگۇرت تە ەمەسپىن»، – دەگەن بولاتىن ول سول كەزدە.
1989 جىلى ول مۇحتار شاحانوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن ارنايى حات جازىپ، جەلتوقسان كەزىندە كورگەن-بىلگەندەرىن بايانداعان.
“1989 جىل بولۋى كەرەك. گراموتانى قايتارۋعا جانە حات جازۋعا قازاق جازۋشىلارىمەن بولعان اڭگىمە سەبەپ بولدى. مەن ولاردان جەلتوقسانعا قاتىسقان جاستاردى اقتاۋ ماقساتىندا مۇحتار شاحانوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ كوميسسياسى دالەلدەر مەن ارىزداردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى جابىلۋعا جاقىن ەكەنىن ەستىدىم. سول سەبەپتى مۇحتار اعانىڭ ىسىنە كومەكتەسۋ ءۇشىن جازدىم”، - دەيدى ول.
«كوك لەنتا بايلاعان قازاق قىزى…»
جەلتوقسان تۋرالى ءسوز بولعاندا تاالايبەك ىلايتەگىننىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالعان ءبىر كورىنىس بار.
ء«الى كۇنگە دەيىن سول قازاق جاستارى كوز الدىمنان كەتپەيدى. اسىرەسە، ماڭدايىنا كوك لەنتا بايلاعان قازاق قىزى ەسىمدە قالىپ قويدى»، - دەيدى ول.
بۇل سوزدەر جەلتوقساننىڭ تەك ساياسي وقيعا عانا ەمەس، مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن ۇلكەن تاريحي دراما بولعانىن كورسەتەدى.
كەڭەس زامانىندا بيلىكتى ايىپتاپ حات جازۋ وتە قاۋىپتى ەدى. دەگەنمەن، بۇل باتىلدىققا بارا بىلگەن تاالايبەك ىلايتەگىن بيلىكتەن قىسىم كورىپ جۇرسە دە، ءدال حات ءۇشىن ەشكىم مازالاماعانىن ايتادى.
«سول جىلدارى مەن قاراكولدە جاستاردى ۇيىمداستىرىپ، بەلسەندى بولدىم. ساياسي ىستەرمەن اينالىسقانمىن. سونىڭ سالدارىنان بيلىكپەن قاقتىعىسىپ، العاشقى سوققىلاردى الدىم، جۇمىستان شىعارىلدىم، قىسىم كوردىم. سوندىقتان بولار، بۇل حاتقا بايلانىستى ەشكىم تىكەلەي مازالاعان جوق»، - دەيدى ول.
جەلتوقساننان كەيىنگى قۋعىن-سۇرگىن
جەلتوقسان وقيعاسى كۇشپەن باسىلعان سوڭ، ونىڭ قاتىسۋشىلارىنا قارسى اۋقىمدى قۋدالاۋ باستالدى.
مىڭداعان ادام ۇستالىپ، تەرگەۋگە الىندى. جۇزدەگەن ستۋدەنت جوعارى وقۋ ورىندارىنان شىعارىلدى. كوپتەگەن ازامات جۇمىستان قۋىلدى، كومسومول جانە پارتيا قاتارىنان الاستاتىلدى.
كوتەرىلىسكە قاتىسقاندارعا «ۇلتشىل»، «بۇلىكشى»، ء«تارتىپ بۇزۋشى» دەگەن ايىپتار تاعىلدى.
سوتتالعانداردىڭ ىشىندە قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ تاعدىرى بۇكىل ەلگە ءمالىم بولدى. ول ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ، كەيىن جازا مەرزىمى وزگەرتىلگەنىمەن، تۇرمەدە جۇمباق جاعدايدا قازا تاپتى.
“1992 جىل بولۋى كەرەك، مەنى قازاق باۋىرلار الماتىعا شاقىردى. سول جەردە قايراتتىڭ اناسىمەن تانىستىم، وتە اقىلدى كىسى ەدى. مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان قايرات رىسقۇلبەكوۆتى قۇرمەتتەيمىن. اناسىمەن جولىققانىمدا جۇرەگىم اۋىردى»، - دەيدى تاالايبەك ىلايتەگىن.
بۇگىندە تاريحشىلار جەلتوقسان قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى مەن قۋعىن-سۇرگىن كولەمى ءالى تولىق انىقتالماعانىن ايتىپ كەلەدى.
جەلتوقسان جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ساباقتاستىعى
1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىن قازاقستان تاريحىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەردەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى اشارشىلىق، الاش ارىستارىنىڭ قۋعىندالۋى، 1937–1938 جىلدارداعى جاپپاي رەپرەسسيا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنا اۋىر سوققى بولدى.
مىڭداعان زيالى اتىلىپ، جەر اۋدارىلدى. ۇلتتىڭ ساياسي ەليتاسى جويىلدى. كەڭەستىك جۇيە ۇلتتىق پىكىر مەن ەركىن ويدى تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى.
ال جەلتوقسان كوتەرىلىسى سول ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ۇنسىزدىككە قارسى شىققان جاڭا بۋىننىڭ ءۇنى ەدى.
سوندىقتان جەلتوقسان قۇرباندارىن ەسكە الۋ – تەك 1986 جىلعى جاستاردى عانا ەمەس، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانى بولعان تۇتاس ۇرپاقتى ەسكە الۋ دەگەن ءسوز.
«قازاق جاستارىنىڭ ۇلى كوتەرىلىسى»
تاالايبەك ىلايتەگىن جەلتوقساندى تەك قازاقستان تاريحىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن وقيعا دەپ ەسەپتەيدى.
ونىڭ پىكىرىنشە، جەلتوقسانعا ءالى تولىق ساياسي ءارى تاريحي باعا بەرىلگەن جوق.
“كسرو ادامزات تاريحىنداعى سوڭعى 100 جىلداعى ەڭ توتاليتارلىق، مورالعا جات، وتىرىك پەن ورىس شوۆينيزمىنە نەگىزدەلگەن جۇيە بولدى. ول جۇيەدە باسقا ۇلتتاردىڭ قۇقىعى بولعان جوق، ادام «ەڭبەك قۇرالى» رەتىندە عانا قاراستىرىلدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى – جاي عانا جاستاردىڭ تارتىپسىزدىگى ەمەس. جەلتوقسان – سول قۇلاعان كەڭەستىك جۇيەگە سوققى بولعان، ميلليونداعان ورىس ەمەس حالىقتىڭ ساناسىن وياتقان ۇلى كوتەرىلىس. ونى قازاق جاستارى جاسادى. جەلتوقسانعا ءالى تولىق ساياسي دا، تاريحي دا ءادىل باعا بەرىلگەن جوق. قازاق بيلىگى مەن بەلسەندى ازاماتتار ونىڭ ءمانىن اشىق ايتۋى كەرەك. مۇنى قىرعىز، وزبەك جانە باسقا باۋىرلاس حالىقتار دا قولداپ، ونىڭ تاريحي ورنىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋى قاجەت. اللا قازاقتى قولداسىن!” - دەيدى وتكەن كۇندەردى ەسكە العان تاالايبەك ىلايتەگىن.
31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. بۇل كۇن وتكەننىڭ قاسىرەتىن ەسكە الىپ قانا قويماي، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قانداي زارداپتارعا الىپ كەلەتىنىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن قاجەت.
جەلتوقسان وقيعاسى – سول قاسىرەتتى تاريحتىڭ سوڭعى ءارى ەڭ ماڭىزدى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى. الاڭعا شىققان جاستار دا، كەيىن قۋعىندالعان ازاماتتار دا تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولدى.
ال جەلتوقساندى باسۋعا قاتىسقان ساربازدىڭ ءوزى كەڭەستىك بيلىكتىڭ ارەكەتىن ايىپتاپ، العان ماراپاتىنان باس تارتۋى – تاريحتىڭ ەڭ اۋىر اقيقاتىنىڭ ءبىرى.
دانا نۇرمۇحانبەت
