1986 jylǧy Jeltoqsan köterılısıne biyl 40 jyl tolady. Būl – qazaq halqynyŋ azattyq jolyndaǧy küresınıŋ simvolyna ainalǧan tarihi oqiǧa. Alaida köterılıs turaly aitylǧanda, köbıne sipattau basym tüsedı. Al sol künderı şerudı basuǧa jūmyldyrylǧan äsker qatarynda bolyp, keiın öz äreketıne syni közqaraspen qarap, keŋestık jüienı aiyptaǧan bır adam boldy.
Ol – Jeltoqsan oqiǧasyn basyp-janyştauǧa qatysyp, sol kezde berılgen marapattan aşyq bas tartqan, aty ülken ärıppen jazyluǧa tiıstı azamat Taalaibek Ylaitegın. Söitıp ol ar aldynda da, adam aldynda arylyp, Jeltoqsandy basyp-janşudy aiyptady.
1985–1987 jyldary ol Almatydaǧy 54/49 äskeri bölımınde äskeri boryşyn ötegen. Jeltoqsan oqiǧasy kezınde Almatynyŋ ortalyq alaŋyna engızılgen arnaiy küşterdıŋ qatarynda bolǧan.
Arada qyryq jyl uaqyt ötse de, ol Jeltoqsandy «tärtıpsızdık» emes, Keŋes Odaǧynyŋ ırgesın şaiqaltqan tarihi köterılıs retınde baǧalaidy. Taalaibektıŋ özı taiauda ǧana 60 jasqa toldy. Bügıngı 31 mamyrdaǧy Saiasi quǧyn-sürgın jäne Aşarşylyq qūrbandaryn eske alu künı qarsaŋynda älı künge tolyqqandy saiasi baǧasy berılmegen Jeltoqsan oqiǧasyna barrikadanyŋ ekınşı jaǧynan qatysqan jauyngermen habarlasyp, oi-tolǧanysymen tanystyq.
Surette Taalaibek Ylaitegın
ALAŊDAǦY ALǦAŞQY KÖRINIS
Taalaibek Ylaitegın “Adyrna” ūlttyq portalyna sol kezdegı oqiǧany eske alyp, syr şerttı.
«1986 jylǧy 17 jeltoqsanda bız marş-brosoktan jaŋa ǧana kelıp, taŋǧy asqa daiyndalyp tūrǧanbyz. Sol kezde “trevoga” jariialanyp, qalqan men dubinka alyp, sapqa tūrdyq. Bızdı Almatynyŋ ortalyq alaŋyna alyp keldı. Bıraz uaqyttan keiın plakat ūstaǧan qazaq jastary jinala bastady. Tüske qarai olardyŋ sany köbeidı. Bıraq mitingte agressiia bolǧan joq», – deidı ol.
Onyŋ būl sözı Jeltoqsan oqiǧasy jönındegı resmi keŋestık ūstanymmen üilespeidı. Öitkenı sol kezdegı bilık şeruşılerdı «tärtıp būzuşylar» men «ūltşyldar» retınde körsetuge tyrysqan bolatyn.
Taalaibektıŋ aituynşa, sarbazdarǧa da naqty tüsınıkteme berılmegen.
«Qazır köp närse esımde joq. Bızge “tärtıp būzu” degen siiaqty aqparat aitylǧan boluy kerek», – deidı ol.
BİLIK NEGE QORYQTY?
Taalaibek eske alǧan oqiǧalar jelısıne qaraǧanda, Jeltoqsan köterılısınıŋ alǧaşqy saǧattarynda jaǧdai beibıt sipatta bolǧanyna qaramastan, köp ūzamai alaŋǧa ışkı äsker, milisiia jäne arnaiy jasaqtar kırgızılgen.
Taalaibek Ylaitegın mūny keŋestık bilıktıŋ halyqpen söilese almauynan köredı.
«Mūndai jaǧdai – KSRO üşın būryn bolmaǧan oqiǧa. Sondyqtan bilık halyqtan qorqyp, bızdı alaŋǧa alyp keldı. Bızden keiın milisiia jäne basqa küş qūrylymdary alaŋǧa tolyp kettı.Keiın oilap qarasam, bilık ne ısterın bılmei, tyǧyryqqa tırelgen siiaqty. Halyqpen söilesudı de bılmedı. Onyŋ üstıne KSRO-da orystan basqa ūlttardyŋ ünı, qūqyǧy şekteulı boldy. Qazaqtardyŋ köterılıp şyǧuy odaq basşylaryn qatty üreilendırdı», - deidı Taalaibek.
Şynynda da, Jeltoqsan köterılısı Keŋes Odaǧy tarihyndaǧy ūlttyq mäsele töŋıregınde aşyq türde ötken alǧaşqy ırı qarsylyqtardyŋ bırı edı. Sondyqtan bilık ony saiasi mäsele retınde emes, küşpen şeşuge tyrysqany bügınde anyq jai.
«BIZ JASTARDY ÜKIMET ÜIINE JIBERMEU ÜŞIN QUYP JÜRDIK»
Jeltoqsannyŋ eŋ auyr betterınıŋ bırı – beibıt şeruşılerge qarsy küş qoldanyluy.
Taalaibek Ylaitegın sol künderı äskeri bölımnıŋ naqty mındetı alaŋǧa jinalǧan jastardy Ükımet üiıne jaqyndatpau bolǧanyn aitady.
«Bız qazaq jastaryn Ükımet üiıne kırgızbeu üşın dubinkamen quyp jürdık. Özım bıreudı ūrdym ba, joq pa – esımde joq. Bıraq qalqanmen iterıp, yǧystyrdyq», - deidı ol.
Özı de qaqtyǧys kezınde jaraqat alǧanyn eske alady. Onyŋ aituynşa, Taalaibek maŋdaiyna märmär tas tiıp, esınen tanyp qalǧan.
«MEN FAŞİST TE EMESPIN, MÄŊGÜRT TE EMESPIN»
Jeltoqsannan keiın bırneşe jyl ötken soŋ Taalaibek Ylaitegın özıne berılgen marapattan bas tartqan.
Būl şeşımge qazaq ziialylarymen kezdesuı jäne Jeltoqsanǧa qatysqan jastardy aqtau jūmystary sebep bolǧan.
«Būl marapattyŋ mende saqtaluy dūrys emes dep sanadym. Men – faşist te emespın, mäŋgürt te emespın», – degen bolatyn ol sol kezde.
1989 jyly ol Mūhtar Şahanovtyŋ bastamasymen qūrylǧan komissiianyŋ jūmysyna kömektesu üşın arnaiy hat jazyp, Jeltoqsan kezınde körgen-bılgenderın baiandaǧan.
“1989 jyl boluy kerek. Gramotany qaitaruǧa jäne hat jazuǧa qazaq jazuşylarymen bolǧan äŋgıme sebep boldy. Men olardan Jeltoqsanǧa qatysqan jastardy aqtau maqsatynda Mūhtar Şahanovtyŋ bastamasymen qūrylǧan KSRO Joǧarǧy Keŋesınıŋ komissiiasy dälelder men aryzdardyŋ jetıspeuıne bailanysty jabyluǧa jaqyn ekenın estıdım. Sol sebeptı Mūhtar aǧanyŋ ısıne kömektesu üşın jazdym”, - deidı ol.
«KÖK LENTA BAILAǦAN QAZAQ QYZY…»
Jeltoqsan turaly söz bolǧanda Taalaibek Ylaitegınnıŋ esınde erekşe saqtalǧan bır körınıs bar.
«Älı künge deiın sol qazaq jastary köz aldymnan ketpeidı. Äsırese, maŋdaiyna kök lenta bailaǧan qazaq qyzy esımde qalyp qoidy», - deidı ol.
Būl sözder Jeltoqsannyŋ tek saiasi oqiǧa ǧana emes, myŋdaǧan adamnyŋ taǧdyryna äser etken ülken tarihi drama bolǧanyn körsetedı.
Keŋes zamanynda bilıktı aiyptap hat jazu öte qauıptı edı. Degenmen, būl batyldyqqa bara bılgen Taalaibek Ylaitegın bilıkten qysym körıp jürse de, däl hat üşın eşkım mazalamaǧanyn aitady.
«Sol jyldary men Qarakölde jastardy ūiymdastyryp, belsendı boldym. Saiasi ıstermen ainalysqanmyn. Sonyŋ saldarynan bilıkpen qaqtyǧysyp, alǧaşqy soqqylardy aldym, jūmystan şyǧaryldym, qysym kördım. Sondyqtan bolar, būl hatqa bailanysty eşkım tıkelei mazalaǧan joq», - deidı ol.
JELTOQSANNAN KEIINGI QUǦYN-SÜRGIN
Jeltoqsan oqiǧasy küşpen basylǧan soŋ, onyŋ qatysuşylaryna qarsy auqymdy qudalau bastaldy.
Myŋdaǧan adam ūstalyp, tergeuge alyndy. Jüzdegen student joǧary oqu oryndarynan şyǧaryldy. Köptegen azamat jūmystan quyldy, komsomol jäne partiia qatarynan alastatyldy.
Köterılıske qatysqandarǧa «ūltşyl», «bülıkşı», «tärtıp būzuşy» degen aiyptar taǧyldy.
Sottalǧandardyŋ ışınde Qairat Rysqūlbekovtıŋ taǧdyry bükıl elge mälım boldy. Ol ölım jazasyna kesılıp, keiın jaza merzımı özgertılgenımen, türmede jūmbaq jaǧdaida qaza tapty.
“1992 jyl boluy kerek, menı qazaq bauyrlar Almatyǧa şaqyrdy. Sol jerde Qairattyŋ anasymen tanystym, öte aqyldy kısı edı. Men saiasi quǧyn-sürgın qūrbany bolǧan Qairat Rysqūlbekovtı qūrmetteimın. Anasymen jolyqqanymda jüregım auyrdy», - deidı Taalaibek Ylaitegın.
Bügınde tarihşylar Jeltoqsan qūrbandarynyŋ naqty sany men quǧyn-sürgın kölemı älı tolyq anyqtalmaǧanyn aityp keledı.
JELTOQSAN JÄNE SAIаSİ QUǦYN-SÜRGIN SABAQTASTYǦY
1986 jylǧy Jeltoqsan oqiǧasyn Qazaqstan tarihyndaǧy saiasi quǧyn-sürgınderden bölıp qarauǧa bolmaidy.
Ötken ǧasyrdyŋ 20-30 jyldaryndaǧy aşarşylyq, Alaş arystarynyŋ quǧyndaluy, 1937–1938 jyldardaǧy jappai repressiia qazaq halqynyŋ ūlttyq sanasyna auyr soqqy boldy.
Myŋdaǧan ziialy atylyp, jer audaryldy. Ūlttyŋ saiasi elitasy joiyldy. Keŋestık jüie ūlttyq pıkır men erkın oidy tūnşyqtyruǧa tyrysty.
Al Jeltoqsan köterılısı sol ūzaq jyldarǧa sozylǧan ünsızdıkke qarsy şyqqan jaŋa buynnyŋ ünı edı.
Sondyqtan Jeltoqsan qūrbandaryn eske alu – tek 1986 jylǧy jastardy ǧana emes, totalitarlyq jüienıŋ qūrbany bolǧan tūtas ūrpaqty eske alu degen söz.
«QAZAQ JASTARYNYŊ ŪLY KÖTERILISI»
Taalaibek Ylaitegın Jeltoqsandy tek Qazaqstan tarihynyŋ ǧana emes, bükıl postkeŋestık keŋıstıktıŋ taǧdyryn özgertken oqiǧa dep esepteidı.
Onyŋ pıkırınşe, Jeltoqsanǧa älı tolyq saiasi ärı tarihi baǧa berılgen joq.
“KSRO adamzat tarihyndaǧy soŋǧy 100 jyldaǧy eŋ totalitarlyq, moralǧa jat, ötırık pen orys şovinizmıne negızdelgen jüie boldy. Ol jüiede basqa ūlttardyŋ qūqyǧy bolǧan joq, adam «eŋbek qūraly» retınde ǧana qarastyryldy. 1986 jylǧy Jeltoqsan oqiǧasy – jai ǧana jastardyŋ tärtıpsızdıgı emes. Jeltoqsan – sol qūlaǧan keŋestık jüiege soqqy bolǧan, milliondaǧan orys emes halyqtyŋ sanasyn oiatqan Ūly köterılıs. Ony qazaq jastary jasady. Jeltoqsanǧa älı tolyq saiasi da, tarihi da ädıl baǧa berılgen joq. Qazaq bilıgı men belsendı azamattar onyŋ mänın aşyq aituy kerek. Mūny qyrǧyz, özbek jäne basqa bauyrlas halyqtar da qoldap, onyŋ tarihi ornyn keiıngı ūrpaqqa jetkızuı qajet. Alla qazaqty qoldasyn!” - deidı ötken künderdı eske alǧan Taalaibek Ylaitegın.
31 mamyr – Saiasi quǧyn-sürgın jäne Aşarşylyq qūrbandaryn eske alu künı. Būl kün ötkennıŋ qasıretın eske alyp qana qoimai, totalitarlyq jüienıŋ qandai zardaptarǧa alyp keletının ūmytpau üşın qajet.
Jeltoqsan oqiǧasy – sol qasırettı tarihtyŋ soŋǧy ärı eŋ maŋyzdy taraularynyŋ bırı. Alaŋǧa şyqqan jastar da, keiın quǧyndalǧan azamattar da täuelsızdık jolynda qūrban boldy.
Al Jeltoqsandy basuǧa qatysqan sarbazdyŋ özı keŋestık bilıktıŋ äreketın aiyptap, alǧan marapatynan bas tartuy – tarihtyŋ eŋ auyr aqiqatynyŋ bırı.
Dana Nūrmūhanbet
