فوتو: Pixabay.com
سۋ رەسۋرستارى بۇگىندە تەك تابيعي بايلىق قانا ەمەس، ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى، حالىق سانىنىڭ ارتۋى جانە سۋ تۇتىنۋدىڭ كوبەيۋى جاعدايىندا سۋ قورلارىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەسى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل ءۇردىس قازاقستانعا دا ءتان.
سۋ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن جاڭا سىن-قاتەرلەر
جاقىندا قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن «قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى: زاماناۋي سىن-قاتەرلەر جانە بولاشاق بالامالار» اتتى باياندامانى تانىستىردى.
باياندامادا سۋ ماسەلەسى تەك تابيعي رەسۋرس دەڭگەيىندە ەمەس، مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق فاكتور رەتىندە قاراستىرىلادى. مۇندا سۋ قاۋىپسىزدىگى ۇعىمى رەسۋرستىڭ كولەمىمەن عانا ەمەس، ونىڭ ساپاسى، قولجەتىمدىلىگى جانە تابيعي قاۋىپ-قاتەرلەرگە توزىمدىلىگى ارقىلى باعالاناتىنى اتاپ كورسەتىلگەن.
جاھاندىق بولجامدارعا سايكەس، 2050 جىلعا قاراي الەمدە سۋعا سۇرانىس 20-25%-عا ارتادى. بۇل ءۇردىس قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، الداعى 15-20 جىل ىشىندە ەلىمىز سۋ تاپشىلىعى جوعارى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنۋى مۇمكىن.
– سۋ قاۋىپسىزدىگى رەسۋرستىڭ جەتكىلىكتى بولۋىمەن ەمەس، ەڭ الدىمەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى، ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسى جانە بەلگىسىزدىك جاعدايىندا شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىمەن ولشەنەدى، – دەيدى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى اسەل ابەن.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، وسال تۇستار ءبىر عانا سەبەپتەن ەمەس، بىرنەشە فاكتوردىڭ قاتار اسەر ەتۋىنەن تۋىندايدى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ سۋعا جوعارى تاۋەلدىلىگى، كليماتتىڭ وزگەرۋى، وزەن اعىسىنىڭ قۇبىلمالىلىعى، ترانسشەكارالىق سۋعا تاۋەلدىلىك جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى بار.
قۇجاتتا قازاقستاننىڭ سۋدى پايدالانۋ تيىمدىلىگى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن 6-8 ەسە تومەن ەكەنى كورسەتىلگەن. بۇل جاعداي ەكونوميكاعا اسەر ەتىپ، جىل سايىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ شامامەن 1,5%-عا دەيىن تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك وڭىرلەردە سۋارمالى سۋ تاپشىلىعى 1 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلادى.
سوعان قاراماستان، اۋىز سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. قالا حالقىنىڭ 99,3%-ى، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 97,5%-ى اۋىز سۋعا قول جەتكىزگەن. الايدا ينفراقۇرىلىم ساپاسى بويىنشا ايىرماشىلىقتار ءالى دە بار. ماسەلەن، ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە اۋىل حالقىنىڭ 63%-ى عانا قوسىلعان، ال اۋىلدىق جەرلەردەگى كارىز جۇيەسىمەن قامتۋ دەڭگەيى 2%-دان تومەن.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي جاعدايدا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن ۇنەمدەۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
سۋ ۇنەمدەۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنا اينالدى
سۋ تاپشىلىعى تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى نەگىزگى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – جاڭا سۋ كودەكسى.
قۇجاتتا سۋ بۇرىنعىداي ەكونوميكالىق رەسۋرس رەتىندە ەمەس، ەكوجۇيەنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار سۋ نىساندارىنىڭ سارقىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن «ەكولوگيالىق اعىن» ۇعىمى ەنگىزىلدى. بۇل وزەن، كولدەر مەن تەڭىزدەردىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى سۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىن انىقتايدى.
ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ءۇشىن قايتالاما جانە اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ تالاپتارى بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار سۋ پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار نورماتيۆتىك وزگەرىستەر قابىلدانىپ جاتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا سۋدى ۇنەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە. وسى ماقساتتا ىلعالدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردىڭ كولەمىن قىسقارتۋ بويىنشا نىسانالى ينديكاتورلار بەكىتىلدى. ال سۋارۋ سۋىن پايدالانۋ قاعيدالارىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر سۋدى ۇتىمدى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
شارۋالاردى قولداۋ ماقساتىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردى وتەۋ كولەمى 50%-دان 80%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولداناتىن شارۋاشىلىقتار ءۇشىن سۋارۋ سۋىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى 60%-دان 85%-عا دەيىن ارتتىرىلدى.
2026-2028 جىلدارى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن سۋبسيديالاۋعا 214,6 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. بۇل الدىڭعى ۇشجىلدىقپەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە كوپ. ال سۋ جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 13,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
قابىلدانعان شارالار العاشقى ناتيجە كورسەتە باستادى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قارقىنى بەس ەسەگە ءوستى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇنداي تەحنولوگيالار 543,5 مىڭ گەكتار القاپتا قولدانىلىپ، 874 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلدى.
ءتيىمدى تەحنولوگيالار
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. سوڭعى ەكى جىلدا قابىلدانعان قولداۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن القاپ كولەمى جىل سايىن شامامەن 150 مىڭ گەكتارعا ارتىپ كەلەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتقان نەگىزگى تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى – لازەرلىك تەگىستەۋ. بۇل ءادىس كەزىندە ەگىستىك القابى ارنايى جابدىقتىڭ كومەگىمەن سانتيمەترلىك دالدىكپەن تەگىستەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سۋ بىركەلكى تارالىپ، ىسىراپ ازايادى. اسىرەسە قىزىلوردا وبلىسىنداعى كۇرىش شارۋاشىلىقتارىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن بۇل تەحنولوگيا سۋ شىعىنىن كەمىندە 20%-عا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشى ءتيىمدى ءادىس – تامشىلاتىپ سۋارۋ. ول سۋدى وسىمدىكتىڭ تامىر جۇيەسىنە تىكەلەي جەتكىزەدى. سونىڭ ارقاسىندا سۋارۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ، سۋ شىعىنى ازايادى. قازىرگى تاڭدا بۇل ءتاسىل تۇركىستان، الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە، تامشىلاتىپ سۋارۋ سۋدى 30%-عا دەيىن ۇنەمدەپ، ونىمدىلىكتى 1,5-2 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى قازاقستانداعى ەڭ كەڭ تارالعان ادىستەردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل جۇيەدە سۋ قۇبىرلار ارقىلى قىسىممەن جەتكىزىلىپ، القاپقا بىركەلكى شاشىراتىلادى. اسىرەسە اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان، قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. تەحنولوگيا مال ازىعى جانە ءداندى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
سۋ مادەنيەتى – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ تەك تەحنولوگيالار مەن ينفراقۇرىلىمعا بايلانىستى ەمەس. سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ دا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى.
– قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ شامامەن 56%-ى ەل اۋماعىندا قالىپتاسادى. ال جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ 44%-ى ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەدى. بۇل – رەسەي، قىتاي، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە ءىشىنارا تاجىكستان. سوندىقتان سۋ ديپلوماتياسىن دامىتۋ جانە رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى، – دەيدى «سۋ رەسۋرستارىنىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى» كەاق باسقارما توراعاسى قايراتعالي حايرۋللا.
ونىڭ ايتۋىنشا، سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلعاننان بەرى جۇمىس ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ولار – ترانسشەكارالىق سۋلاردى ءتيىمدى ءبولۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە سۋعا ۇقىپتى قاراۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ.
رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا، ەلىمىزدەگى سۋدىڭ شامامەن 60%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلادى. ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى – 30%، ال تۇرمىستىق تۇتىنۋ كولەمى 10%-دى قۇرايدى. سوعان قاراماستان كۇندەلىكتى ومىردەگى سۋ تۇتىنۋ مادەنيەتى دە جالپى سۋ ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى سانالادى.
– سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيەتى ءاربىر ادامنان باستالادى. الدىمەن وتباسىندا، اتا-انانىڭ ۇلگىسى ارقىلى، كەيىن مەكتەپتە قالىپتاسادى. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلدان بەرى استانا مەن وڭىرلەردەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەكوساعاتتار تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي، سۋ – ستراتەگيالىق رەسۋرس. سوندىقتان سۋعا ۇقىپتى قاراۋ مادەنيەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت، – دەيدى قايراتعالي حايرۋللا.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. سوندىقتان ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاتار ءجۇرۋى ءتيىس.
ايعانىم مۇستاپاەۆا
