Foto: Pixabay.com
Su resurstary bügınde tek tabiǧi bailyq qana emes, eldıŋ ekonomikalyq tūraqtylyǧy men ūlttyq qauıpsızdıgıne tıkelei äser etetın strategiialyq resursqa ainaldy. Klimattyŋ özgeruı, halyq sanynyŋ artuy jäne su tūtynudyŋ köbeiuı jaǧdaiynda su qorlaryn tiımdı basqaru mäselesı älemnıŋ köptegen memleketterı üşın özektı bolyp otyr. Būl ürdıs Qazaqstanǧa da tän.
Su qauıpsızdıgıne töngen jaŋa syn-qaterler
Jaqynda QR Prezidentı janyndaǧy Qazaqstannyŋ strategiialyq zertteuler instituty Halyqaralyq su resurstaryn basqaru institutymen bırlesıp äzırlegen «Qazaqstannyŋ su qauıpsızdıgı: zamanaui syn-qaterler jäne bolaşaq balamalar» atty baiandamany tanystyrdy.
Baiandamada su mäselesı tek tabiǧi resurs deŋgeiınde emes, memlekettıŋ ūzaq merzımdı tūraqtylyǧyn aiqyndaityn strategiialyq faktor retınde qarastyrylady. Mūnda su qauıpsızdıgı ūǧymy resurstyŋ kölemımen ǧana emes, onyŋ sapasy, qoljetımdılıgı jäne tabiǧi qauıp-qaterlerge tözımdılıgı arqyly baǧalanatyny atap körsetılgen.
Jahandyq boljamdarǧa säikes, 2050 jylǧa qarai älemde suǧa sūranys 20-25%-ǧa artady. Būl ürdıs Qazaqstan üşın de maŋyzdy. Sarapşylardyŋ baǧalauynşa, aldaǧy 15-20 jyl ışınde elımız su tapşylyǧy joǧary memleketter qataryna enuı mümkın.
– Su qauıpsızdıgı resurstyŋ jetkılıktı boluymen emes, eŋ aldymen basqaru jüiesınıŋ tiımdılıgı, infraqūrylymnyŋ sapasy jäne belgısızdık jaǧdaiynda şeşım qabyldau qabıletımen ölşenedı, – deidı Qazaqstannyŋ strategiialyq zertteuler institutynyŋ bas sarapşysy Äsel Äben.
Sarapşynyŋ aituynşa, osal tūstar bır ǧana sebepten emes, bırneşe faktordyŋ qatar äser etuınen tuyndaidy. Olardyŋ qatarynda auyl şaruaşylyǧynyŋ suǧa joǧary täueldılıgı, klimattyŋ özgeruı, özen aǧysynyŋ qūbylmalylyǧy, transşekaralyq suǧa täueldılık jäne infraqūrylymnyŋ tozuy bar.
Qūjatta Qazaqstannyŋ sudy paidalanu tiımdılıgı älemdık ortaşa körsetkışten 6-8 ese tömen ekenı körsetılgen. Būl jaǧdai ekonomikaǧa äser etıp, jyl saiyn jalpy ışkı önımnıŋ şamamen 1,5%-ǧa deiın tömendeuıne alyp keledı. Sonymen qatar oŋtüstık öŋırlerde suarmaly su tapşylyǧy 1 mlrd tekşe metrge deiın jetuı mümkın ekenı aitylady.
Soǧan qaramastan, auyz sumen qamtu körsetkışı joǧary deŋgeide saqtalyp otyr. Qala halqynyŋ 99,3%-y, auyl tūrǧyndarynyŋ 97,5%-y auyz suǧa qol jetkızgen. Alaida infraqūrylym sapasy boiynşa aiyrmaşylyqtar älı de bar. Mäselen, ortalyqtandyrylǧan sumen jabdyqtau jüiesıne auyl halqynyŋ 63%-y ǧana qosylǧan, al auyldyq jerlerdegı kärız jüiesımen qamtu deŋgeiı 2%-dan tömen.
Sarapşylardyŋ pıkırınşe, mūndai jaǧdaida su resurstaryn tiımdı paidalanu men ünemdeu şaralaryn küşeitu erekşe maŋyzǧa ie.
Su ünemdeu memlekettık saiasattyŋ basym baǧytyna ainaldy
Su tapşylyǧy täuekelderın azaitu maqsatynda elımızde su resurstaryn basqaru jüiesın jaŋǧyrtu jūmystary jürgızılıp jatyr. Būl baǧyttaǧy negızgı qūjattardyŋ bırı – jaŋa Su kodeksı.
Qūjatta su būrynǧydai ekonomikalyq resurs retınde emes, ekojüienıŋ maŋyzdy bölıgı retınde qarastyrylady. Sonymen qatar su nysandarynyŋ sarqyluyn boldyrmau üşın «ekologiialyq aǧyn» ūǧymy engızıldı. Būl özen, kölder men teŋızderdıŋ tabiǧi tepe-teŋdıgın saqtau üşın qajettı sudyŋ eŋ tömengı deŋgeiın anyqtaidy.
Önerkäsıp käsıporyndary üşın qaitalama jäne ainalymdy sumen jabdyqtau jüielerıne kezeŋ-kezeŋımen köşu talaptary belgılendı. Sonymen qatar su paidalanudyŋ tiımdılıgın arttyruǧa baǧyttalǧan bırqatar normativtık özgerıster qabyldanyp jatyr.
Auyl şaruaşylyǧy salasynda da sudy ünemdeuge basymdyq berılude. Osy maqsatta ylǧaldy köp qajet etetın daqyldardyŋ kölemın qysqartu boiynşa nysanaly indikatorlar bekıtıldı. Al suaru suyn paidalanu qaǧidalaryna engızılgen özgerıster sudy ūtymdy paidalanudy yntalandyruǧa baǧyttalǧan.
Şarualardy qoldau maqsatynda su ünemdeu tehnologiialaryn engızuge jūmsalatyn şyǧyndardy öteu kölemı 50%-dan 80%-ǧa deiın ūlǧaityldy. Sondai-aq su ünemdeu tehnologiialaryn qoldanatyn şaruaşylyqtar üşın suaru suyna berıletın subsidiia kölemı 60%-dan 85%-ǧa deiın arttyryldy.
2026-2028 jyldary su ünemdeu tehnologiialaryn subsidiialauǧa 214,6 mlrd teŋge bölu josparlanǧan. Būl aldyŋǧy üşjyldyqpen salystyrǧanda tört ese köp. Al su jetkızu qyzmetterınıŋ qūnyn subsidiialauǧa 13,5 mlrd teŋge qarastyrylǧan.
Qabyldanǧan şaralar alǧaşqy nätije körsete bastady. Memlekettık qoldaudyŋ arqasynda su ünemdeu tehnologiialaryn engızu qarqyny bes esege östı. Ötken jyldyŋ qorytyndysy boiynşa mūndai tehnologiialar 543,5 myŋ gektar alqapta qoldanylyp, 874 mln tekşe metr su ünemdeldı.
Tiımdı tehnologiialar
Memleket basşysynyŋ tapsyrmasyna säikes, su ünemdeu tehnologiialaryn engızuge erekşe köŋıl bölınıp otyr. Soŋǧy ekı jylda qabyldanǧan qoldau şaralarynyŋ nätijesınde mūndai tehnologiialar qoldanylatyn alqap kölemı jyl saiyn şamamen 150 myŋ gektarǧa artyp keledı.
Bügınde elımızde keŋınen qoldanylyp jatqan negızgı tehnologiialardyŋ bırı – lazerlık tegısteu. Būl ädıs kezınde egıstık alqaby arnaiy jabdyqtyŋ kömegımen santimetrlık däldıkpen tegısteledı. Sonyŋ nätijesınde su bırkelkı taralyp, ysyrap azaiady. Äsırese Qyzylorda oblysyndaǧy kürış şaruaşylyqtarynda keŋınen qoldanylatyn būl tehnologiia su şyǧynyn kemınde 20%-ǧa qysqartuǧa mümkındık beredı.
Ekınşı tiımdı ädıs – tamşylatyp suaru. Ol sudy ösımdıktıŋ tamyr jüiesıne tıkelei jetkızedı. Sonyŋ arqasynda suarudyŋ tiımdılıgı artyp, su şyǧyny azaiady. Qazırgı taŋda būl täsıl Türkıstan, Almaty jäne Jambyl oblystarynda keŋınen qoldanylyp keledı. Mamandardyŋ mälımetınşe, tamşylatyp suaru sudy 30%-ǧa deiın ünemdep, önımdılıktı 1,5-2 esege deiın arttyruǧa mümkındık beredı.
Al jaŋbyrlatyp suaru tehnologiiasy Qazaqstandaǧy eŋ keŋ taralǧan ädısterdıŋ bırı sanalady. Būl jüiede su qūbyrlar arqyly qysymmen jetkızılıp, alqapqa bırkelkı şaşyratylady. Äsırese Aqmola, Soltüstık Qazaqstan, Qostanai jäne Pavlodar oblystarynda keŋınen qoldanylady. Tehnologiia mal azyǧy jäne dändı daqyldar öndırısınıŋ tiımdılıgın arttyruǧa mümkındık berıp otyr.
Su mädenietı – ortaq jauapkerşılık
Sarapşylardyŋ pıkırınşe, su tapşylyǧy mäselesın şeşu tek tehnologiialar men infraqūrylymǧa bailanysty emes. Su resurstaryn ūtymdy paidalanu mädenietın qalyptastyru da maŋyzdy baǧyttardyŋ bırı.
– Qazaqstandaǧy su resurstarynyŋ şamamen 56%-y el aumaǧynda qalyptasady. Al jer üstı sularynyŋ 44%-y transşekaralyq özender arqyly keledı. Būl – Resei, Qytai, Özbekstan, Qyrǧyzstan jäne ışınara Täjıkstan. Sondyqtan su diplomatiiasyn damytu jäne resurstardy ūtymdy paidalanu maŋyzdy, – deidı «Su resurstarynyŋ aqparattyq-taldau ortalyǧy» KEAQ basqarma töraǧasy Qairatǧali Hairulla.
Onyŋ aituynşa, Su resurstary jäne irrigasiia ministrlıgı qūrylǧannan berı jūmys üş negızgı baǧyt boiynşa jürgızılıp keledı. Olar – transşekaralyq sulardy tiımdı bölu, su ünemdeu tehnologiialaryn engızu jäne suǧa ūqypty qarau mädenietın qalyptastyru.
Resmi mälımetter boiynşa, elımızdegı sudyŋ şamamen 60%-y auyl şaruaşylyǧynda paidalanylady. Önerkäsıptıŋ ülesı – 30%, al tūrmystyq tūtynu kölemı 10%-dy qūraidy. Soǧan qaramastan kündelıktı ömırdegı su tūtynu mädenietı de jalpy su ünemdeu saiasatynyŋ maŋyzdy bölıgı sanalady.
– Su ünemdeu mädenietı ärbır adamnan bastalady. Aldymen otbasynda, ata-ananyŋ ülgısı arqyly, keiın mektepte qalyptasady. Osyǧan bailanysty ötken jyldan berı Astana men öŋırlerdegı bılım beru ūiymdarynda ekosaǧattar tūraqty ötkızılıp keledı. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev atap ötkendei, su – strategiialyq resurs. Sondyqtan suǧa ūqypty qarau mädenietıne erekşe nazar audaru qajet, – deidı Qairatǧali Hairulla.
Mamandardyŋ aituynşa, su qauıpsızdıgın qamtamasyz etu tek memlekettık organdardyŋ emes, bükıl qoǧamnyŋ ortaq mındetı. Sondyqtan infraqūrylymdy jaŋǧyrtu, zamanaui tehnologiialardy engızu jäne su ünemdeu mädenietın qalyptastyru qatar jüruı tiıs.
Aiǧanym Mūstapaeva
