قازاقستان اۆياتسياسىن دامىتۋ، قازاق اۋە جولدارىن قۇرۋ، اۆياپاركتى جاڭارتۋ، مامان تاپشىلىعىن شەشۋ، جانار-جاعارماي ماسەلە سياقتى بىرقاتار تۇيتكىلدەر وتە وزەكتى بولىپ تۇر.
وسىعان وراي جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ نەمەرەسى، «قىزىل-جار» حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ديرەكتورى مىندەتىن اتقارۋشى، اۆياتسيالىق ساراپشى ابىل كەكىلباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قازاقستان ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ اياق الىسى قالاي دەپ ويلايسىز؟
– اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋدى تولىق قولدايمىز. مەملەكەت باسشىسى جوعارى دەڭگەيدە تاپسىرما بەردى. ەندى ونى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر. ونى ۋاقىتىندا ورىنداپ، ساپالى اتقارۋ وتە ماڭىزدى.
مىسال رەتىندە ايتايىن. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن باياناۋىلدا اۋەجاي اشىلعان. قازىر ونىڭ جۇمىسى قانشالىقتى ىستەپ تۇر؟ ول جاعىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان تاپسىرما بەرىلگەن سوڭ، ونى جان-جاقتى ويلاستىرسا ەكەن.
قاراجاتتى بار اۋەجايلارعا سالعان ءجون. پاۆلودار قالاسىنداعى اۋەجايدى 2 جىلدان بەرى بىتپەي تۇر. ال شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىندەگى اۋەجايلارعا قاراجات تا مول، جۇمىستارى دا جالعاسىپ جاتىر. بالقاشتا دا اۋەجاي اشىلىپتى.
مۇنداي يگى ىستەر تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسۋدا. سوندىقتان وسى سالاسىنىڭ جاۋاپتىلارى بەلسەنىپ ارەكەتكە كىرىسۋى كەرەك. تاپسىرما بەرگەندە عانا ىستەپ، ال باسقا ۋاقىتتا قول قۋسىرىپ وتىرا بەرسەك، سالا دامىمايدى.
وڭىرلەردەگى اۋەجايلاردى دەڭگەيى ءماز ەمەس-ءتى. اۆياحابتاردى دامىتۋ – وتە وزەكتى. كەندىرلى، زايسان، كاتونقاراعاي اۋەجايلارىنىڭ ارقايسىسىنا 50-60 ملن دوللار قارجى ءبولىنىپ سالىنىپ جاتىر. وعان ۇشاتىن ۇشاق، ينجەنەرلىك ماماندار بار ما؟ مىنە وسىنداي قوردالانعان سۇراق كوپ. ول جاقتارعا Air Astana اۋە كومپانياسىنىڭ – Airbus, Scat اۋە كومپانياسىنىڭ – Boeing ۇشاقتارى ۇشىپ قونا المايدى. ول جەرلەرگە Qazaq Air اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشاقتارى عانا ۇشىپ-قونا الادى.
بىلتىر ەلگە شەتەلدەن 7 ۇشاق ساتىپ الۋ كەرەك ەدىك، بىراق الا الماي قالدىق. مۇنىڭ سىرتىندا ءار تاراپقا باراتىن باعىت، كوپتەگەن جولاۋشىلار سانى تۇر. بىزدىڭشە بەرىلگەن تاپسىرمانى جۇيەلى ۇيلەستىرگەن ابزال.
– ەلدە مامان تاپشىلىعى بار ما؟
– الماتىدا ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسى مامان دايارلاۋدا. اقتوبەدە ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى اسكەري ۇشقىشتاردى دايىندايدى. سونداي-اق، اۆياتسيا سالاسىندا 20 شاقتى وقۋ ورتالىعى بار. ايتكەنمەن، مامان تاپشىلىعى بايقالادى. اۆياكومپانيالارمەن ۇشىپ جۇرسەڭىز، شەتەلدىك ۇشقىشتار ۇلەسى ءالى دە باسىم ەكەنىن بايقاعان بولارسىز. دەمەك، مامان تاپشىلىعى تۇبەگەيلى شەشىلمەدى. قازىرگى تاڭدا ۇشاقتاردىڭ سانى دا، باعىتتارى دا، جولاۋشىلار قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى. ءالى دە مامانداردى دايىنداۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قولعا الىنباي كەلەدى.
ءبىزدىڭ ەلدە اۆياتسيالىق مەكەمەلەردى باسقارىپ جۇرگەن مامانداردىڭ ءوزى زەينەتكە شىقتى. سول سەبەپتى اۆياتسيا اكىمشىلىگىن باسقارىپ وتىرعان شەتەلدىڭ ادامى بولىپ تۇر. وتاندىق اۆيا كومپانيانى دا شەتەلدىكتەر باسقارىپ ءجۇر. بۇل اۆياتسيا ماماندارىمىز جوقتىعىنان ەمەس، ايتەۋىر شەتەلدىكتەرگە باسقارىپ قويۋ ۇردىسكە اينالىپ كەتكەن سياقتى. بۇل ۇلكەن سۇراق نەگىزى؟!
شەتەل ينۆەستورلارى اۋەجايلاردى ساتىپ الدى، ءوزىنىڭ اقشاسىن قۇيىپ سالىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان قاراعاندا دامىتىپ جاتىر عوي دەپ ويلايسىز. ال ەكىنشى قىرىنان قاراساق، اۆياتسيا سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ دامىتۋعا وزىمىزدە سونشالىقتى ماماندار راسىمەن جەتپەيدى مە، دەپ تاڭىرقايسىز؟!
Air Astana اۋە كومپانياسى 25 جىلدان بەرى ۇشىپ ءجۇر. بىراق وسىنشاما جىل ىشىندە ءوزىمىزدىڭ مامان دايارلانباعانى جانىمىزعا قاتتى تيەدى. ءيا، باستاپقى جىلدارى اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن شەتەل ماماندارى كەرەك بولعان شىعار. سودان بەرى ءوز-وزىمىزگە سەنىممەن قارايتىن كەز جەتتى عوي. قازاق حالقى «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس، ساتىپ الماي قۇل بولماس» دەپ بەكەر ايتپاعان. تۇسىنگەن ادامعا وسىدان ارتىق ءتامسىل جوق.
ۋاقىتشا شەتەل كادرلارىنا مۇقتاج بوپ تۇرساق، كەڭەسشى، كونسۋلتانت رەتىندە ىسكە قوسايىق. بىراق اۆياتسيا سالاسىن شەتەلدىكتەرگە بيلەتكىزىپ قويعان دۇرىس ەمەس-ءتى. قازاقتىڭ ازاماتتارى اۆياتسيا سالاسىن باسقارمايىنشا، اۆياتسيانىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. ۇلتشىل دەپ ايتسا دا، بۇل – اقيقات!
ءبىزدىڭ ماماندار وتاندىق اۆياتسيادان كۇدەرىن ۇزە باستادى. ءبارى باسىن شەتەلگە بۇرىپ جاتىر. ورتالىق ازيا، شىعىس ازيا، اقش، ەۋروپا ەلدەرىنە دەيىن ماماندارىمىز كەتىپ جاتىر. تۇڭعىش ايەل كومانديرىمىز، ماقتانىشىمىز توتى ءامىروۆا شەتەلدە جۇمىس ىستەيدى. QazaqAir كومپانياسىن باسقارعان ەركىن ناۋرىزباەۆ ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز ەدى. ول دا قىرعىزستانعا جۇمىس ىستەۋگە كەتىپ قالدى. ەركىن باۋىرىمىز – قىرعىزدىڭ Asman Airlines-ءتىڭ شەف-پيلوتى. ونى Qazaq Air كومپانياسىن ۆەتنامعا ساتار الدىندا قىزمەتىنەن الىپ تاستادى.
كەزىندە قازاقستاندى شەتەلدەگى قارا تىزىمنەن شىعارعان، ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى تالعات قاسەنوۆ، قازىر وزبەكستان جۇك تاسىمالداۋ اۆيا كومپانيالارىنىڭ بىرىندە تەحنيكالىق ديرەكتور بولىپ ىستەيدى.
الىس-جاقىن ەلدەر شەتەلدىككە اۆياتسيا سالاسىن باسقارۋعا بيلىكتى بەرە قويمايدى. ولار وزدەرىنىڭ ادامىن باسقارتىپ، شەتەلدىكتى اتقوسشى رەتىندە عانا قارايدى. ال ءبىز شەتەل دەسە اۋىزىمىزدى ايعا بىلەم الەكپىز. بۇل ءبىز بىلەتىن، اۆياتسيانى باسقارعان جاندار. ال ءبىز بىلمەيتىن ماماندارىمىز الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرگەنىن كىم ءبىلسىن؟!
ءوزىم دە شەتەلگە كەتىپ قالايىن دەسەم، بۇلاردىڭ ءوزى كەتىپ قالىپتى دەپ كۇستانالايدى عوي. ەلىمىزدەگى ەڭ كىشكەنتاي اۋەجايدى قالپىنا كەلتىرەيىن دەپ، قازىرگى جۇمىسىمدى اتقارىپ وتىرمىن. بىراق تولىق تاعايىنداماسا دا، ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋدامىز. بار ماقسات – ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ. ال وتباسىن باعۋ ءۇشىن، بالا-شاعاسىنا جاقسى تۇرمىس جاساۋ ءۇشىن بىزدكىلەر وسىلايشا شەتەلدە جۇمىس ىستەپ ءجۇر.
– قازاق اۋە جولدارىنىڭ قۇرىلماۋىنا نە سەبەپ؟
– ەڭ باستى سەبەبى پاتريوتيزم جەتىسپەيدى. ءوز-وزىمىزگە سەنىم بىلدىرمەيمىز. شەتەل كەلىپ قۇرىپ بەرمەيدى عوي. «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى قىزمەتىن امەريكالىق مامان مايكل دەنيەلگە باسقارتىپ قويدى. ول باياعىدا جاسى كەلىپ زەينەتكە شىققان زەينەتكەر. وعان دەيىن ءبىر جىل ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدەن ەشكىمدى تاپپاعانعا ۇقسايدى. «قاڭتار وقيعاسى» كەزىندە بۇعان دەيىنگى شەتەلدىك باسشىسى شەتەلگە كەتىپ قايتپاي قالدى. سىرت جاقتان كەلگەندەر ەشنارسە جاۋاپ بەرمەيدى، باسقارادى، كەتەدى، سۇراۋى جوق.
ءبىز ءوز ماماندارىمىزعا سەنبەيمىز نەمەسە كورە المايمىز-اۋ. ايتپەسە، قازاقستاندا بىلىكتى، ىسكەر، پاتريوت كادر جەتكىلىكتى.
وسىلاي ءوزىمىزدى ءوزىمىز كوتەرمەسەك، قازاق اۋە جولدارىن قۇرۋ قيىنعا سوعادى.
– اۋەجايلاردىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ساتۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– بىزدە ۇلكەن پروبلەما بار. شەتەل دەسە بىلىكتى دەپ، ايداي كورەمىز. بار جاعدايدى جاساپ بەرەمىز. ال قازاق ينۆەستيتسيا سالامىن دەسە، قول-اياعىن ماتاپ، بايلاپ تاستايمىز. ماسەلەنكي، تۇركىستان حالىقارالىق اۋەجايىن ءوزىمىزدىڭ اياققا تۇرعان، بيزنەسمەندەر الۋعا ىنتالى. قاراعاندى اۋەجايى دا سولاي.
كەشە عانا ەلوردا اۋەجايىن شەتەلدىكتەرگە ساتىپ جىبەرە جازدادىق. قايتا شەتەل ينۆەستورلارى وزدەرى باس تارتتى. الماتى حالىقارالىق اۋەجايى تۇرىكتەردىڭ قولىندا.
بۇل ارادا دا ءوز-وزىمىزگە سەنىم جوعالدى. ايتپەسە، نەبىر قالتالى ءارى ىسكەر قازاقتىڭ بيزنەسمەندەرى بارشىلىق قوي. ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەگەن ويدامىن.
جالپى، ايماقتارداعى اۋەجايلاردىڭ سەرۆيستىك قىزمەتىن جاقسارتىپ، جاعدايلارىن تۇزەۋ كەرەك.
– ءبىز جۇك تاسىمالى تۇرعىسىنان اۆياحابقا اينالا الامىز با؟
– پاندەميا كەزىندە، ەلوردادا اۋەجايىندا ىستەدىك. سوندا اۋەجاي جابىلدى. جولاۋشىلار ۇشاقتارى توقتاتىلعان دا ەدى. سول شاقتاردا 3 مىڭنان استام قىزمەتكەرلەردى جۇك تاسىمالداۋ ارقىلى ۇستاپ قالدىق. مەديتسينالىق ءدارى-دارمەكتەر، قۇرالدار، بەت پەردەلەر تاسىمالداندى. ءسويتىپ، جۇك تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن كوردىك. وسىلايشا سۇرانىسى بار سالا ەكەنىن ۇقتىق. ەڭ ءبىر اتتەگەن-اي دەيتىن تۇسى دا سەزىلدى. مۇناي قورى مول دەيمىز، بىراق اۆياتسيا سالاسىنا جانارماي جەتىسپەيدى ەكەن. ءبارى قالپىنا كەلگەندە جانار-جاعارماي تاپشىلىعى بايقالا ءتۇستى. سايكەسىنشە، جانار-جانارماي باعاسى قىمباتتاپ كەتتى. مۇنى سەزگەن اۆياكومپانيالار ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋەجايلاردان كەتە باستادى.
سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا وزبەكستان مۇناي وڭدەمەيدى. وزبەك ەلى جۇك تاسىمالداۋدان ءىرى جوبالاردى قولعا الدى. 7-8 اۆياكومپانيالارمەن جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى كوپتەگەن جۇك تاسىمالدايتىن اۆياكومپانيالار وزبەكستان ارقىلى وتەدى. قازاقستانداعى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى كوبىنە كوپ Air Astana ساياساتىمەن كەتىپ، سولارعا جانار-جاعارماي بەرەتىن بولدى. ال جۇك تاسىمالدايتىن ۇشاقتارعا رەسەيدەن جانار-جاعارماي تاسىمالدايمىز. ءسويتىپ شەتەل جانارمايىنا تاۋەلدى بولىپ قالدىق.
– گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى قازاقستان اۋە كەڭىستىگى ارقىلى كوپتەگەن كومپانيالار ۇشا باستاپتى. بۇدان ەل بيۋدجەتىنە تابىس اكەلۋگە بولا ما؟
– وسى ماسەلەنى باياعىدان ايتىپ كەلەمىز. بۇگىندە ءبىزدىڭ اۆياتسيالىق ينفراقۇرىلىمدىق جاعداي ولاردىڭ سۇرانىسىنا كەلمەي تۇر. قازىرگى استانا حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ۇشىپ-قونۋ جولىعى دا بۇل سۇرانىستى قامتاماسىز ەتپەيدى. الماتى حالىقارالىق اۋەجايى جاڭالانعانمەن جۇك تاسىمالداۋعا ينفراقۇرىلىمى شەكتەۋلى. ونىڭ ۇستىنە قالانىڭ ىشىندە قالىپ قالعان، جەر جەتپەيدى. ال سۋ جاڭا تۇركىستان حالىقارالىق اۋەجايىندا جانارماي جاعى شەشىلمەگەن. وعان 500 شاقىرىمداعى تارازدان جۇك كولىكتەرىمەن جانار-جاعارماي تاسىپ ءجۇر. سول سەبەپتى دە جانارماي قۇنى قىمباتقا تۇسەدى. اقتوبە اۋەجايىن دامىتۋدى قاراستىرايىن دەسە، كورشىلەس رەسەي دروندارى ءتيىپ كەتۋى قاۋپى بار. سوندىقتان شەتەل اۋە كومپانيالارى ول جاققا بارۋعا باتپايدى. اقتاۋ اۋەجايى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇستىمەن ۇشىپ ءوتىپ باكۋگە ت.ب. جاقتارعا بارايىن دەسە تاعى دا جانارماي قىمبات. قاسىندا ءتيىپ تۇرعان اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان الدىرايىن دەسە نە ىشكى نارىققا، نە حالىقارالىق باعىتتارعا، جۇك تاسىمالداۋعا جەتپەي دال. سونىڭ ۇشىندە رەسەي فەدەراتسياسىنان جانارماي يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. ونىڭ ۇستىنە سول باياعى ينفراقۇرىلىم جاعى كوڭىل كونشىتپەيدى.
تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالدىرعان ءجون. بىراق بۇل جانارماي تاپشىلىعىن 2-3 جىلدان سوڭ عانا شەشۋگە سەپتەسەدى. نەگىزى جانارماي ماسەلەلەرىن بۇرىن شەشىپ قويۋ كەرەك ەدى.
– وتاندىق ۇشاق قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن قولعا الۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
– شىنداپ كىرىسسەك، ۇشاق قۇراستىرۋعا بولادى. بىراق بۇل – كۇردەلى پروتسەسس. ۇشاق قۇراستىرۋ زاۋىتى نەگىزگىنەن 70-تەن استام ەلدەردەن بولشەكتەر الادى.
ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز بار. ايتكەنمەن، كادر تاپشىلىعى اڭعارىلادى. قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىق اۆياتسيانى جۇيەلى ساياساتى بولعان ءجون. ازىرگە ول جوق بوپ تۇر. ۇشاق قۇراستىرۋ، اۋەجايلاردى دامىتۋ، جولاۋشىلار قاتىناسى، جۇك تاسىمالداۋ سياقتى ىستەردىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەۋ كەرەك. دالىرەك ايتقاندا، قازاقستان ازاماتتىق اۆياتسياسىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ قاجەت.
تيتان-ماگني زاۋىتىنىڭ شىعارعان ونىمدەرى، شەتەلدەگى ۇشاق قۇراستىرۋ زاۋىتتارى پايدالانۋدا. قازاقستاندا ۇشاق قۇراستىرۋ ءىسى، الگى ايتقان ۇلتتىق باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالسا ەكەن. دەسە دە، وسى سالاداعى قارجىنى ۇشاق قۇراستىرۋ ىسىنە قۇيىپ تاستاپ، باسقا سالانى توقىراتىپ المايىق. جالپى، ۇشاق قۇراستىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار، شيكىزات قورى جەتكىلىكتى.
– ۇشاقتار نەگە ءجيى كەشىگىپ ۇشادى؟
– بۇل جەردە بىرنەشە شەكتەۋلەر بار. ناقتىراق ايتقاندا، اۋەجايلاردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا بايلانىستى شەكتەۋلەر، ۇشاقتار سانىنىڭ جەتپەۋى، ينجەنەرلەردىڭ ازدىعى سىندى پرولەمالار كەزدەسەدى. ءاربىر شاعىن تۇيتكىلدەر الپاۋىت ۇشاقتاردىڭ ۋاقىتىلى ۇشپاۋىنا اسەر ەتەدى. ماسەلەن، قىزىلوردا اۋەجايى جاپ-جاڭا، ينفراقۇرىلىمى دا جاقسى. دەيتۇرعانمەن ۇشاق تەحنيكالىق اقاۋعا بايلانىستى جوندەۋدى قاجەت ەتىپ تۇرىپ قالۋى مۇمكىن. ال اۆياكومپانيانىڭ ونى اۋىستىراتىن باسقا ۇشاعى جوق بولمايتىن كەزدەر كەزدەسەدى. وسىنداي كىلتيپانداردان ۇشاقتار ۇشۋ ۋاقىتىنان كەشەۋىلدەتەدى.
– ەلدىڭ اۆياپاركى قانشالىقتى جاڭاردى؟
– كەيىنگى جىلدارى ەلدىڭ اۆياتسيالىق پاركىن جاڭارتۋ قولعا الىندى. Scat اۋە كومپانياسىنىڭ جاڭا Boing ۇشاقتارىن الىپ جاتىر. ەسكىلەرىن قولدانىستان شىعاردى. ۇشاقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى «انتونوۆ-24» ءالى پايدالانىلادى. ونىڭ ورنىنا جاڭادان ۇشاقتار كەلگەن بويدا اۋىستىرىلادى. بىلۋىمشە، الداعى ۋاقىتتا اۆياپاركتى جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. Qazaq Air ۇشاقتارىنىڭ ورتاشا جاسى – 6,5 جىل. Air Astana ۇشاقتارىنىڭ ورتاشا جاسى 5 جىلدى توڭىرەكتەيدى. Fly Arystan ۇشاقتارىنىڭ ورتاشا جاسى – 8-9 جىل. بۇلاردىڭ ارقايسىسى جاڭارتۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى.
بىلتىر ەلگە 7 جاڭا ۇشاقتى شەتەلدەن ساتىپ الىپ كەلۋ كەرەك ەدى، بىراق ازىرگە كەشىگىپ جاتىر. The Boeing Company 4 ۇشاقتىڭ ورنىنا 2 ۇشاق قانا بەردى. بۇل دا ءبىزدىڭ اۆياپاركتىڭ جاسىنا اسەر ەتىپ وتىر. الەمگە تانىمال Boing, Airbus ۇشاق زاۋىتتارى مەجەلەنگەن جۇمىستارىن جاساپ ۇلگەرە الماي جاتىر. كەيبىر ۇشاقتاردىڭ بولشەكتەرى دۇنيەجۇزىندەگى 100 جۋىق ەلدەن الىنادى. ءبىر زاۋىت دۇرىس جۇمىس ىستەمەي قالسا، ۇشاق قۇراستىرۋ ءىسىن تەجەيدى. يران-اقش، يزرايل، سونداي-اق رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جاعدايعا بايلانىستى، گەوساياسات تۇراقسىزدىققا ۇشىراۋدا. بۇل ءسوز جوق، ۇشاق قۇراستىرۋ وندىرىسىنە دە كەرى اسەرىن بەرەدى. بىراق بىزدەگى ۇشاق جاڭارتۋ ءىسى كەيىنگى 4-5 جىلدا ءتاۋىر كورسەتكىشتەرگە جەتتى.
– ءبىزدىڭ ەلدە نەگە ۇشاق بيلەتتەرى قىمبات؟
– بۇل – كۇردەلى پروبلەما... ىشكى نارىققا شەتەل اۆياكومپانيالارى كىرمەي تۇر. قازاقستان ىشىندە ۇشۋعا تەك قانا ءوزىمىزدىڭ اۆياكومپانيالار ۇشۋعا مۇمكىندىك بار. بۇلار 20 جىلدان بەرى ۇشىپ ءجۇر. بىزدىكىلەر قاي باعىتقا، قاي ۋاقىتتا، قانشا ادام ۇشاتىن جاقسى ءبىلىپ العان. قۇزىرەتتى ورگاندار بيلەت باعاسىن رەتتەمەيدى عوي. ءبىزدىڭ نارىقتا باسەكەلەستىك ارتپاي، بيلەتتىڭ قۇنى تومەندەمەيدى. Air Astana 3/2 باعىتتى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ اۆياكومپانيالارعا ۇلكەن باسەكەگە تۇسەتىن سەرىكتەس كەرەك.
بۇرىن وتاندىق اۆياكومپانيالاردى اياققا تۇرۋ ءۇشىن شەتەلدىك اۆياكومپانيالاردى كىرگىزبەگەن ەدى. ۇشاق بيلەتتەرى حالىققا قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن ارنايى قاداعالاپ، سونداي-اق ت.ب. امالدارىن قاراستىرسا، باعا رەتتەلەدى.
– اۋە باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
– ءبىزدىڭ كەيبىر تانىستارىمىز شەتەلگە ۇشۋ ءۇشىن كورشى ەلدەرگە كولىكپەن اتتانادى. دالىرەك قىرعىزستان، وزبەكستان ارقىلى ۇشۋ ءتيىمدى ەكەن. ءبىر جاعىنان ول جاقتاردا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە ۇشۋعا باعىتتارى كوپ.
مىسالعا ءبىر باعىتتا ۇشاتىن ادامدار سانى شامامەن العاندا 1 مىڭ ورىن بولسا، ءبىزدىڭ اۆياكومپانيالار 800 عانا ورىن بەرىپ وتىرادى. ءاربىر باعىتقا 15-20% جەتىسپەۋشىلىكتى قولدان جاسايدى. ەگەر اپتاسىنا 1,5 مىڭ ورىن بەلگىلەپ بەرسە، ۇستىندەگى 500 ورىن تولا ما، تولماي ما ول جاعى بەلگىسىز بولىپ قالادى عوي. سوندىقتان بىزدىكىلەر ارتىق تاۋەكەلگە بارماي، 100 % سەنىمدىلىكپەن ۇشادى، بولدى. اسىرەسە، جاز مەزگىلىندە ۇشاتىندار كوپ بولعاندىقتان قىمبات باعا قويادى. تۇركياعا، اراب امىرلىكتەرىنە كوپ ۇشادى. ال ىشكى نارىققا، الماتى مەن ورال اراسىنا ۇشۋ از. بۇل اۆياكومپانيالارعا ءتيىمسىز.
تۋريستىك كومپانيالار 4-6 اي ارالىعىندا ۇشاقتىڭ ورىندارىن ساتىپ الادى. ەگەر تۋريستىك اگەنتتىكتەرگە جۇگىنسەڭىز، بەلگىلى ءبىر اۆياكومپانيالاردىڭ ۇشاعىن بەلگىلەپ قويادى. سولايشا، تۋريست باراتىن باعىتتاردى 60-70 %-ىن ساتىپ بەرەدى. ال اۆياكومپانيانىڭ قاي باعىتقا، قانداي بيلەت ساتامىن دەپ باس قاتىرىپ جاتپايدى. ال ىشكى نارىقتا تاۋەكەلدەر كوپ، اۋا رايى، ساياسي جاعداي، ءتۇرلى-ءتۇرلى جاعداياتتار بولۋى مۇمكىن. ال تۋريستىك باعىتتاردا ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر تولىپ جاتىر. جۇرت ء«تيىمدى تۋر» ساتىپ السا بولدى، قالاعان جاعىنا ۇشا بەرەدى.
– ءسىز حالىق جازۋشىسى، قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ نەمەرەسى ەكەندىگىڭىزدەن حاباردارمىز. بۇل سالاعا كەلۋىڭىزگە اتاڭىز اسەر ەتتى مە؟
– ءبىز ءابىش اتامىزدىڭ اناسى، ۇلكەن اجەمىزدىڭ قولىندا تاربيەلەندىك. ۇلكەن اجەمىز ورىسشا جاقسى تۇسىنگەنمەن ۇرپاقتارىمەن تەك قازاقشا تىلدەسەتىن. ءتىلىم قازاقشا شىقتى. مەكتەپتى ورىسشا، كەيىن شەتەلدە اعىلشىنشا وقىدىم. بىراق سول اجەمىز ۇنەمى ۇيدە قازاق ءتىلىن ۇمىتپاسىن دەپ بالالارى، نەمەرەلەرىمەن قازاقشا سويلەسەتىن.
شەتەلگە وقۋعا دايىندالىپ ءجۇردىم. سوندا ءابىش اتامىز «شەتەلگە بارارسىڭ، ەكونوميست نەمەسە زاڭگەر وقۋىنا تۇسەرسىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرىن بىتىرەرسىڭ، بىراق ەلدە تەحنيكالىق كانىگى ماماننىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر»، دەپ مەڭزەگەن ەدى. سونداي-اق مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى قازبا بايلىق قورى مولدىعىن، ونى وڭدەۋ سالاسىنا، شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىپ، ەلگە پايدا اكەلۋ سياقتى بىرقاتار ويلار دا ايتقان بولاتىن. ال قاتارلاستارىم بولسا، سانگە اينالعان مۇناي مەن گاز، ءىت جاعىن تاڭداپ جاتتى.
اتام ومەنى كىشكەنتاي بالا كۇنىمنەن وزىمەن بىرگە ەرتىپ ءجۇردى. ۇشاق كابيناسىن، ۇشقىشتاردىڭ قالاي ۇشقانىن قاراپ وتىراتىنمىن. الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە دە اپاردى. تىكۇشاقپەن ۇشاتىن بولسا دا، مەن باسقا قالادا بولسام دا، شاقىرتىپ الاتىن.
سوندا مەنىڭ اۆياتسيا سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىمدى سەزگەن، كورگەن شىعار. سانكت-پەتەربۋرگكە بارعاندا ارنايى ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار، شەتەلدەردەگى اۆياتسيالىق مۋزەيلەرگە الىپ باراتىن. نيۋ-يوركتەگى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي، ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق اۆياتسيا جانە كوسموناۆتيكا مۋزەيى، NASA سياقتى بۇكىلالەمگە ايگىلى ورتالىقتاردى ارالايتىن ەدىك. بايقوڭىرعا دا باراتىنبىز. ۇيدە ءبىر ەستەلىك سۋرەت بار. 1994 جىلى، يليۋشين يل-96 ۇشاعى زەرتحانالىق جۇمىستار جاساپ جۇرگەن كەزدە، اتام ارنايى اپارىپ ءىشىن كورسەتتى. سوندا ۇشاقتىڭ العاش سىناقتاردان ءوتىپ جۇرگەن كەزدەرى ەكەن. ادامنىڭ ورنىنا توپىراق تولتىرىلعان قاپشىقتار قويىپتى. سودان كەرەمەت اسەر الدىم. ءسويتىپ، ءوزىمىزدىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسىن ءتامامدادىم. «قازاەروناۆيگاتسيا» مەكەمەسىنە جۇمىسقا ورنالاستىم. وندا ديسپەتچەرلىكتەن باستاپ، باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى دەيىن جۇمىس ىستەدىم. اراسىندا ەكىنشى جوعارى ءبىلىم الدىم. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزدە، حالىقارالىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ جاس ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. پرەزيدەنتتىڭ كادر رەزەرۆى، بۇۇ جۇيەسىندە باياعىدان بار. حالىقارالىق اۆياتسيا اكادەمياسى دا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جۇيەسىندەگى اگەنتتىك بولعان سوڭ، تالانتتىلارعا وسىنداي مۇمكىندىكتى بەرەدى ەكەن. وسىلايشا 1-2 ماماندى 2 جىلعا جۇمىسقا الادى. سوعان ءوتتىم... بىرتە-بىرتە داعدىلانىپ الدىق.
اتامىز ۇنەمى وقۋ، ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. ۇيدە دە ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن شۇعىلداندى. شەتەلدىك كىتاپتاردىڭ دەرەك كوزدەرىن ايتىپ، ءتىپتى ەلشىلەرمەن بايلانىسىپ قۇندى كىتاپتار، دەرەكتەر الۋعا قۇشتار ەدى. ماعان دا ايتىپ قۇندى كىتاپتار الدىرعان كەزدەرى بولدى. ءوزى تۇتىنعان زاتتارىن ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى مۇراجايعا دا وتكىزگەنبىز.
اتام اناسىن، جانۇياسىن بارىنشا جاقسى كورەتىن. ءبىز دە الىپ تۇلعانىڭ ۇرپاعى بولعانىمىزدى ماقتانىش كورەمىز. سونداي-اق بۇل – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. ول كىسى مەنىڭ اۆياتسيا سالاسىنا بارعانىما، قىزمەت ىستەي باستاعانىما قۋانىپتى. دارا ءھام اڭىز تۇلعا دەپ ەدىك. ۇلتىن سونداي قاتتى قادىرلەيتىن، وركەندەتۋگە بار سانالى عۇمىرىن ارناعان تۇلعا ەدى.
وسىلايشا ءومىر جولىندا، اتامنىڭ اقىلىمەن اۆياتسيا مامانى اتانىپ، قىزمەت اتقارىپ كەلەمىز.
