ۋادە ساياساتىنان – زاڭ ساياساتىنا. قۇرىلتايدان قوعامنىڭ كۇتەرى نە؟

ەلدەگى تىركەلگەن ساياسي پارتيالار قۇرىلتايداعى ورىندار ءۇشىن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بەلسەندى كەزەڭىن وتكەردى. پارتيالاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارى جاريالاندى، كانديداتتار ءتىزىمى بەكىتىلدى، ۇلتتىق تەلەدەباتتارعا دا ءارتۇرلى باعا بەرىلۋدە. جاڭا پارلامەنتتىڭ موينىنا جاڭا مىندەت جۇكتەلمەك. ايتىلعان ماقسات پەن قالىپتاسقان جاعداي نەنى كورسەتىپ وتىر، الدا نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟

قابىلدانعان اتا زاڭ پارلامەنتتىڭ ءرولىن جاڭاشا ءتۇسىنۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار وزگەردى، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر قايتا ءبولىندى، پارلامەنتاريزمنىڭ جاڭا ۇلگىسى قالىپتاستى. الايدا پارلامەنتتىڭ ءرولىن تۇسىنۋدە بۇرىنعى كوزقاراستار ءالى دە ساقتالىپ وتىر.

پارلامەنت ۇراننان ەمەس، زاڭنان باستالادى

بۇگىندە پارتيالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءرولىن قانشالىقتى تۇسىنەتىنى جانە قوعامعا قانشالىقتى ناقتى ءارى جۇزەگە اساتىن كۇن ءتارتىبىن ۇسىنا الاتىنى ماڭىزدى.

قازاقستاندىق پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندەگى پارلامەنتتىك پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىمەن سالىستىرساق، باستى ايىرماشىلىق ۋادەلەردىڭ كوپ نەمەسە از بولۋىندا ەمەس. دامىعان ەلدەردە پارلامەنتتىك پارتيالار ءوز باعدارلامالارىن، ادەتتە، ءۇش نەگىزگى سۇراقتىڭ اينالاسىنا قۇرادى: قانداي زاڭدار وزگەرتىلەدى، ونى ىسكە اسىرۋعا قارجى قايدان الىنادى، قانداي ناقتى ناتيجەگە جانە قانداي مەرزىمدە قول جەتكىزىلەدى؟

وسىنداي جۇيەلىلىك – پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسقان مادەنيەتىنىڭ بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى.
مىسالى، فينليانديا، شۆەتسيا جانە گەرمانيا پارلامەنتتەرىنىڭ تاجىريبەسى قازىرگى پارتيالىق باعدارلامالاردىڭ ەڭ الدىمەن زاڭ شىعارۋ كۇن تارتىبىنە نەگىزدەلەتىنىن كورسەتەدى. فينليانديا پارلامەنتى زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا جىل سايىن باعا بەرەدى. ال پارتيالاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارى قوعام الدىنا قويىلاتىن ماقساتتارمەن عانا شەكتەلمەي، ناقتى زاڭنامالىق وزگەرىستەردى دە قامتيدى.

گەرمانيا بۋندەستاگى زاڭداردىڭ تيىمدىلىگىنە تۇراقتى تۇردە باعا بەرىپ وتىرادى. زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندە زاڭ جوبالارىنىڭ ىقتيمال اسەرىن الدىن الا باعالاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
شۆەتسيانىڭ پارلامەنتتىك تاجىريبەسىندە زاڭ قابىلداۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سوڭى ەمەس، باستاماسى رەتىندە قارالادى. زاڭداردىڭ سالدارىن باعالاۋ، ولاردىڭ ورىندالۋىن پارلامەنتتىك باقىلاۋ جانە قولدانىستاعى زاڭداردىڭ تيىمدىلىگىن تۇراقتى تالداۋ ماڭىزدى ورىن الادى.

قازاقستاندىق پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىندا بۇل ماسەلە سونشالىقتى انىق ەمەس. اتاپ ايتقاندا، ءۇشىنشى ەلەمەنت كەيبىر باعدارلامالاردا كەزدەسەدى، ءبىرىنشىسى ءىشىنارا قامتىلعان، ال ەكىنشىسى كوپ جاعدايدا مۇلدەم كورسەتىلمەگەن نەمەسە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اشىلماعان.

ءارتۇرلى ۇران – ءبىر ينستيتۋتسيونالدىق ماسەلە

پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىن تالداۋ قىزىقتى ءبىر زاڭدىلىقتى كورسەتەدى. ماتىندەردىڭ ءستيلى مەن ساياسي ۇستانىمدارى ءارتۇرلى بولعانىمەن، باعدارلامالار ءبىر-بىرىنە ۇقساس لوگيكامەن قۇرىلعان جانە وندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر دە كوپ جاعدايدا بىردەي. بۇل سايلاۋالدى باسەكەدەن دە تەرەڭىرەك جاتقان ماسەلەنى كورسەتەدى.

باستى ماسەلە ۇسىنىستاردىڭ قانشالىقتى تارتىمدى ەكەنىندە نەمەسە جاقسى يدەيالاردىڭ جوقتىعىندا ەمەس. بىزدىڭشە، ماسەلە – پارلامەنتاريزمنىڭ جاڭا ۇلگىسىنىڭ ءمانىن تولىق تۇسىنۋدە.
مىسالى، كوپتەگەن پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىندا بولاشاق قۇرىلتايعا ءىس جۇزىندە ۇكىمەتتىڭ مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. زاڭ شىعارۋ باستامالارىنىڭ، بيۋدجەتكە پارلامەنتتىك باقىلاۋدىڭ، قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋدىڭ جانە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورنىنا تۇرعىن ءۇي سالۋ، جۇمىس ورىندارىن اشۋ، جالاقىنى كوتەرۋ، ەكونوميكانى دامىتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سياقتى ۋادەلەر الدىڭعى ورىنعا شىعادى.

الايدا بۇل باعىتتاردىڭ نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىگى اتقارۋشى بيلىككە تيەسىلى. پارلامەنت ەڭ الدىمەن زاڭ شىعارۋ جانە پارلامەنتتىك باقىلاۋ ارقىلى ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس. ​ايتپەسە، پارلامەنتاريزمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءمانىن دۇرىس تۇسىنبەۋ ماسەلەسى تۋىنداۋى مۇمكىن.

ۋادە مەن زاڭنىڭ اراسىندا. باعدارلامادا نە جەتىسپەيدى؟

پارتيالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باعدارلامالارىندا العا قويىلعان ماقساتتارعا قانداي زاڭنامالىق جولمەن قول جەتكىزىلەتىنى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كورسەتىلمەگەن.

كوتەرىلگەن ماسەلە مەن كۇتىلەتىن ناتيجەنىڭ اراسىندا ماڭىزدى ءبىر بۋىن – ناقتى زاڭنامالىق باستاما جەتىسپەيدى.

كوپ جاعدايدا باعدارلامالاردا مىنا سۇراقتارعا جاۋاپ جوق: زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن نە بولادى، قانداي تاۋەكەلدەر مەن سالدار تۋىنداۋى مۇمكىن؟ ال مۇنداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ – پارلامەنتاريزمنىڭ جەتىلۋىنىڭ ماڭىزدى بەلگىسى.

سونىمەن بىرگە زاڭنامالىق باستامالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ اشىق كورسەتىلمەۋى دە جۇيەلى پروبلەما بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، كەز كەلگەن زاڭنامالىق باستاما كەم دەگەندە بەس سۇراققا جاۋاپ بەرۋى كەرەك: قانشا قاراجات قاجەت; قارجىنى كىم بەرەدى; قاي مەرزىمدە ىسكە اسىرىلادى; كىم جاۋاپ بەرەدى; قانداي زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت؟

بۇل سۇراقتار پارتيا باعدارلامالارىندا تولىق كورسەتىلمەگەن.

جەتىلگەن پارلامەنتتىك باعدارلامالاردىڭ ەرەكشەلىگى – كەز كەلگەن ساندىق كورسەتكىشتە ەمەس، زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورسەتەتىن ولشەمدەردە. بۇل زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. مىسالى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باستى ماقسات رەيتينگتەگى كورسەتكىشتى جاي عانا كوتەرۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر سانعا جەتۋ ەمەس، ءبىلىم ساپاسىن ناقتى جاقسارتۋ بولۋى كەرەك.
كوپتەگەن باعدارلامالار ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ەكونوميكاعا، كاسىپكەرلىككە، بيۋدجەتكە، وڭىرلەرگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن تۇسىندىرمەيدى. ساياسي پارتيالاردىڭ كوپشىلىگى بۇعان دەيىن دە پارلامەنتتىك جۇمىسقا قاتىسقانىن ەسكەرسەك، قوعام تاراپىنان بۇرىن ۇسىنىلعان باستامالاردىڭ ناتيجەسىن تالداۋعا دەگەن سۇرانىس زاڭدى تۇردە تۋىندايدى.

باعدارلامالاردا قولدانىستاعى زاڭداردىڭ ساپاسىنا باعا بەرۋ دە جەتكىلىكسىز. پارتيالار جاڭا زاڭدار قابىلداۋعا ۋادە بەرەدى. بىراق قانداي زاڭدار ناشار جۇمىس ىستەپ تۇر، قايسىسىن جويۋ نەمەسە قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ماسەلەلەرگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيدى.

زاڭنامالىق جۇكتەمەنى باعالاۋ دا ماڭىزدى. سەبەبى ءاربىر جاڭا زاڭ ازاماتتار مەن بيزنەسكە جاڭا مىندەتتەر، شىعىندار مەن راسىمدەر اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان جاڭا رەتتەۋدىڭ قانشا شىعىنعا تۇسەتىنىن الدىن الا ەسەپتەۋ قاجەت.

سوڭىندا، باعدارلامالاردا زاڭنامالىق ساراپتاما ماسەلەسى دە جەتكىلىكتى قامتىلماعان. مىسالى، كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك تاجىريبەسىندە Regulatory Impact Assessment, Post Legislative Scrutiny, Cost-Benefit Analysis سياقتى قۇرالدار قولدانىلادى. ياعني زاڭنىڭ ىقپالىن الدىن الا باعالاۋ، ونىڭ ورىندالۋىن كەيىن تەكسەرۋ جانە شىعىنى مەن پايداسىن سالىستىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى.

پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىندا وسىنداي جۇيەلى تاسىلدەردىڭ بولۋى قازىرگى الەمدىك ۇردىستەر مەن ستاندارتتارعا جاقىنداي تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.

قوعام نە كۇتەدى؟ پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى نە بەرەدى؟

پارتيا باعدارلامالارىنىڭ ماسەلەسى ۋادەلەردىڭ مازمۇنىندا عانا ەمەس. نەگىزگى ماسەلە – ساياسي پارتيانىڭ پارلامەنتتەگى كونستيتۋتسيالىق ميسسياسىن قانشالىقتى تۇسىنەتىندە. باعدارلامالاردىڭ بارلىعىنا دەرلىك ورتاق ءبىر ەرەكشەلىك بار.

ولار كوبىنە «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. بىراق «پارلامەنت ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە مۇنى قالاي جۇزەگە اسىرا الادى؟» دەگەن سۇراققا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى. نەگىزگى قايشىلىق تا وسىندا. پارتيا باعدارلاماسى پروبلەمالاردىڭ جاي عانا تىزىمىنەن ەمەس، زاڭنامالىق باسىمدىقتاردان جانە قوعامنىڭ بولاشاقتاعى كۇتۋىن باعالاۋدان باستالۋى ءتيىس.
باعدارلامالاردا شامادان تىس ۇلكەن ماقساتتار قويۋ ءۇردىسى باسىم.

مىسالى، ميلليون جۇمىس ورنىن اشۋ، ازىق-تۇلىك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى تولىق قامتاماسىز ەتۋ، جاساندى ينتەللەكت بويىنشا 5 ميلليون ادامدى وقىتۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ جانە تاعى باسقا.
تەوريالىق تۇرعىدان مۇنداي اۋقىمدى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە بولادى. بىراق ول ءۇشىن ءبىر مەزگىلدە كوپتەگەن جاعداي ورىندالۋى كەرەك: تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم، ۇلكەن ينۆەستيتسيالار، ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ، الەمدىك داعدارىستار مەن سانكتسيالاردىڭ بولماۋى جانە جوعارى اتقارۋشىلىق ءتارتىپ قاجەت.

بۇل جەردە پارتيالار وزدەرىنىڭ ناتيجەگە جەتۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اتقارۋشى بيلىككە ىسىرىپ، نەگىزگى نازاردى تاعى دا اتقارۋشى بيلىكتىڭ مىندەتتەرىنە اۋىستىرىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.

باعدارلامالار جالپى ينستيتۋتسيونالدىق كەمشىلىكتەردەن بولەك، يدەولوگيالىق باعىتتارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. بىراق بۇل جەردە دە ءبىر سۇراق تۋىندايدى: يدەولوگيا ناقتى زاڭنامالىق كۇن تارتىبىنە قانشالىقتى اينالىپ وتىر؟

يدەولوگيادان – زاڭ جوباسىنا
پارتيا باعدارلامالارىندا يدەولوگيا بار. بىراق ول ناقتى زاڭنامالىق باستامالار ارقىلى جانە بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن قالاي قورعايتىنى ارقىلى تولىق اشىلماعان.

بىزدىڭشە، شارتتى تۇردە پارتيالاردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپ – يدەولوگيالىق پارتيالار. ەكىنشى توپ – فۋنكتسيونالدىق پارتيالار. ءۇشىنشى توپ – سالالىق پارتيالار.
جالپى العاندا، پارتيا باعدارلامالارىندا وپتيميستىك جانە كوبىنە دەكلاراتسيالىق سيپاتتاعى ريتوريكا باسىم.

الايدا يدەولوگيالىق ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان، پارتيالاردىڭ كوپشىلىگى ءبىر ماسەلەگە تاپ بولىپ وتىر. ولاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىنەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. بىراق وسى ماقساتتارعا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى زاڭنامالىق باستامالار كورسەتىلمەيدى.

قۇرىلتاي ۇكىمەت ەمەس. كىم نە ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى؟

سايلاۋ ناۋقانى – پارتيالاردىڭ داۋىس ءۇشىن كۇرەسى عانا ەمەس. بۇل – ساياسي جۇيەنىڭ جەتىلۋىنە جانە بولاشاق زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە بەرىلەتىن باعا.

سايلاۋشى پارتيالاردى ولاردىڭ ناقتى پارلامەنتتىك جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا باعالايدى. ادىلدىك ءۇشىن ايتۋ كەرەك، بارلىق پارتيا دەرلىك وڭ قۇندىلىقتاردى العا تارتادى: دامۋ، ءال-اۋقات، بىرلىك، كۇشتى ەكونوميكا، ادامعا قامقورلىق. بىراق قۇندىلىقتار – باعىت. ول ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى ەمەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالىق مۇنداي ۇرانداردى كوپ ەستىدى. بىراق ادامدار تۇرمىس دەڭگەيى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ ناقتى وسكەنىن ءالى دە جەتكىلىكتى سەزىنىپ وتىرعان جوق.

پارتيالىق باعدارلامالاردىڭ ءالسىز تۇسى – مەملەكەتتىڭ بيۋدجەت مۇمكىندىگىنە تاۋەلدى ناتيجەلەرگە ۋادە بەرۋگە باسىمدىق بەرىلۋى. ال ساياسي پارتيانىڭ پارلامەنتتەگى ءوز ميسسياسى باعدارلامالاردا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اشىلماعان.

قوعامنىڭ كۇتۋى دەپۋتاتتاردىڭ ناقتى وكىلەتتىگىنەن اسىپ كەتسە، بۇل قاۋىپتى جاعدايعا اكەلۋى مۇمكىن. مىسالى، سايلاۋدان كەيىن حالىق باعانىڭ تومەندەۋىن، جالاقىنىڭ ءوسۋىن، جاڭا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋىن، جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىن، قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇيدى كۇتە باستايدى. الايدا دەپۋتاتتار بۇل شارالاردى تىكەلەي جۇزەگە اسىرا المايدى. ناتيجەسىندە قوعامنىڭ كۇتۋى مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ناقتى مۇمكىندىگى اراسىندا الشاقتىق پايدا بولادى.

بۇل جاعداي قوعامدىق سەنىمنىڭ تومەندەۋىنە جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.

مۇنداي جاعدايدا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق، تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ ءوسۋى، ينفلياتسيا، وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك، قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ايىرماشىلىق، ساياسي ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ تومەندىگى سياقتى ماسەلەلەر ەرەكشە سەزىمتال بولۋى مۇمكىن. بۇل سالدار مىندەتتى تۇردە بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. بىراق قوعامدىق تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان ەڭ سەزىمتال باعىتتار ءدال وسىلار.
سونىمەن قاتار پارلامەنت تەك زاڭ قابىلدايتىن عانا ورگان ەمەس، سونىمەن بىرگە زاڭداردىڭ تيىمدىلىگىن باعالايتىن دا ينستيتۋت بولۋى ءتيىس. سوندىقتان قولدانىستاعى زاڭداردىڭ تيىمدىلىگىن تۇراقتى تۇردە باعالاپ وتىرۋ قاجەت. مۇنداي ءتاسىل پارتيا باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

نەگە ۋادەلەر قايتالانادى؟ ماسەلە قاشان شەشىلەدى؟

بۇل – ءىس جۇزىندە تالقىلانا بەرمەيتىن وتە كۇردەلى ماسەلە. قازاقستانداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ءالى دە دامۋ ۇستىندە، ال ينستيتۋتسيونالدىق مادەنيەت قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر. جيناقتالعان تاجىريبەگە قاراماستان، جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەل زاڭ شىعارۋ مادەنيەتىن، پارلامەنتتىك راسىمدەردى جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن ودان ءارى دامىتۋدى قاجەت ەتەدى.

بىراق قالىپتاسقان ينستيتۋتسيونالدىق مودەل وبەكتيۆتى تۇردە پارلامەنتتىڭ دەربەس ساياسي ءرول اتقارۋىنا بۇرىن شەكتەۋلى مۇمكىندىك بەردى.

بىرىنشىدەن، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ساياسي جۇيە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ اينالاسىندا قالىپتاستى. كوپتەگەن ماڭىزدى باستامالار جوعارىدان كەلىپ وتىردى. ادەتتە ۇكىمەت بەلگىلەنگەن باعىتتارعا سايكەس زاڭ جوباسىن ازىرلەدى، ال پارلامەنت دايىن جوبالاردى قابىلدادى. بۇل دەربەس زاڭ شىعارۋ باستاماسىنىڭ دامۋىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەدى.

ەكىنشىدەن، كوپتەگەن پارتيالاردىڭ پارلامەنتتىك قىزمەتتە ايتارلىقتاي تاجىريبەسى بار. بىراق بۇگىنگى تاڭدا پارتيالاردىڭ كوبى ونداعان جىل بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان سول ماسەلەلەردى قايتا كوتەرىپ وتىر جانە ولاردى شەشۋگە ۋادە بەرەدى. وسىعان بايلانىستى زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: ەگەر پارتيالار بۇرىن دا پارلامەنتتىك قىزمەتكە قاتىسسا، ولاردىڭ سول ۇسىنىستارى نەگە بۇعان دەيىن ىسكە اسپادى؟

ۇشىنشىدەن، ينستيتۋتسيونالدىق ينەرتسيا، قازىرگى زامانعى زاڭ شىعارۋ جانە ينستيتۋتسيونالدىق مادەنيەتتىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماۋى، سونداي-اق تەز وزگەرىپ جاتقان الەم جاعدايىندا جاڭا تاسىلدەردىڭ باياۋ قالىپتاسۋى پارلامەنتتىك پارتيالاردىڭ جەتىلۋىنە اسەر ەتتى.

تورتىنشىدەن، پارتيا باعدارلامالارى كوبىنە قالاعان ناتيجەلەرگە نەگىزدەلەدى. ال سول ناتيجەگە جەتكىزەتىن ناقتى زاڭنامالىق تەتىكتەر ەكىنشى قاتاردا قالىپ قويادى.

بەسىنشىدەن، قازاقستاندا زاڭ قابىلداۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. دامىعان ەلدەردە، ادەتتە، الدىمەن زاڭ قابىلدانىپ، ونى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى قاراجات بولىنەدى. قازاقستاندا كوبىنە كەرىسىنشە جاعداي كەزدەسەدى: بيۋدجەتتە ناقتى كولەمدە قاراجات قاراستىرىلادى دا، سول قارجى كولەمىنە قاراي زاڭنامالىق شەشىمدەر قابىلدانادى. ال قاراجات ءاردايىم جەتكىلىكتى بولا بەرمەيدى. سوندىقتان كوپتەگەن جاريالانعان ۋادەلەر زاڭ جۇزىندە تولىق جۇزەگە اسپاي قالادى.

قۇرىلتاي جاۋاپكەرشىلىكتەن باستالادى

ساياسي باعدارلاما – قوعام الدىنداعى جاريا مىندەتتەمە. ونىڭ ساپاسى ۇسىنىلعان شەشىمدەردىڭ قانشالىقتى شىنايى ەكەنىنە جانە پارتيانىڭ سول مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ساياسي جاۋاپكەرشىلىك الۋعا دايىن بولۋىنا بايلانىستى. پارتيا مۇنى نەعۇرلىم ناقتى تۇسىنسە، ونىڭ ۋادەلەرى قوعام تاراپىنان سايلاۋالدى ريتوريكا ەمەس، ناقتى مىندەتتەمە رەتىندە قابىلدانۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ساياسي باعدارلاما – ساياسي مادەنيەتتىڭ ايناسى.

سايلاۋ ناۋقانىن ۇگىت-ناسيحاتتىڭ تارتىمدىلىعىمەن، كونتسەرتتەردىڭ، مارافونداردىڭ، سپورتتىق جارىستاردىڭ نەمەسە جاپپاي ءىس-شارالاردىڭ سانىمەن ولشەۋگە بولمايدى. ناعىز سەنىم حالىقپەن مازمۇندى ديالوگتان، ونىڭ سۇراقتارىن تىڭداۋدان، پروبلەمالاردى اشىق تالقىلاۋعا دايىن بولۋدان قالىپتاسادى.

مىقتى پارلامەنت قۇقىققا، جاۋاپكەرشىلىككە جانە كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن باعدارلامالاردان باستالادى. قازاقستانعا ساياسي جاعدايعا ەمەس، قۇقىققا باسىمدىق بەرەتىن، داڭعازا ۋادەدەن گورى جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى قوياتىن، پارتيالىق مۇددەدەن بۇرىن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەسىن ويلايتىن دەپۋتاتتار قاجەت. ءدال وسىنداي دەپۋتاتتار قۇرىلتايدى قازاقستاننىڭ ادىلەتتىلىگىن، تۇراقتىلىعىن جانە دامۋىن نىعايتاتىن بەدەلدى ينستيتۋتقا اينالدىرا الادى.

قورىتىندى بىرەۋ: قازىرگى سايلاۋ – ۋادە ساياساتىن زاڭ ساپاسى مەن ناقتى جاۋاپكەرشىلىك ساياساتىنا اۋىستىرۋدىڭ مۇمكىندىگى.

ەدىل مامىتبەكوۆ