Eldegı tırkelgen saiasi partiialar Qūryltaidaǧy oryndar üşın sailau nauqanynyŋ belsendı kezeŋın ötkerdı. Partiialardyŋ sailaualdy baǧdarlamalary jariialandy, kandidattar tızımı bekıtıldı, ūlttyq teledebattarǧa da ärtürlı baǧa berılude. Jaŋa Parlamenttıŋ moinyna jaŋa mındet jüktelmek. Aitylǧan maqsat pen qalyptasqan jaǧdai nenı körsetıp otyr, alda nenı eskeru kerek?
Qabyldanǧan Ata zaŋ Parlamenttıŋ rölın jaŋaşa tüsınudı talap etedı. Memlekettık instituttar özgerdı, bilık tarmaqtary arasyndaǧy ökılettıkter qaita bölındı, parlamentarizmnıŋ jaŋa ülgısı qalyptasty. Alaida Parlamenttıŋ rölın tüsınude būrynǧy közqarastar älı de saqtalyp otyr.
Parlament ūrannan emes, zaŋnan bastalady
Bügınde partiialardyŋ konstitusiialyq rölın qanşalyqty tüsınetını jäne qoǧamǧa qanşalyqty naqty ärı jüzege asatyn kün tärtıbın ūsyna alatyny maŋyzdy.
Qazaqstandyq partiialardyŋ baǧdarlamalaryn Ekonomikalyq yntymaqtastyq pen damu ūiymy (EYDŪ) elderındegı parlamenttık partiialardyŋ baǧdarlamalarymen salystyrsaq, basty aiyrmaşylyq uädelerdıŋ köp nemese az boluynda emes. Damyǧan elderde parlamenttık partiialar öz baǧdarlamalaryn, ädette, üş negızgı sūraqtyŋ ainalasyna qūrady: qandai zaŋdar özgertıledı, ony ıske asyruǧa qarjy qaidan alynady, qandai naqty nätijege jäne qandai merzımde qol jetkızıledı?
Osyndai jüielılık – parlamentarizmnıŋ qalyptasqan mädenietınıŋ belgılerınıŋ bırı.
Mysaly, Finliandiia, Şvesiia jäne Germaniia parlamentterınıŋ täjıribesı qazırgı partiialyq baǧdarlamalardyŋ eŋ aldymen zaŋ şyǧaru kün tärtıbıne negızdeletının körsetedı. Finliandiia Parlamentı zaŋdardyŋ oryndaluyna jyl saiyn baǧa beredı. Al partiialardyŋ sailaualdy baǧdarlamalary qoǧam aldyna qoiylatyn maqsattarmen ǧana şektelmei, naqty zaŋnamalyq özgerısterdı de qamtidy.
Germaniia Bundestagy zaŋdardyŋ tiımdılıgıne tūraqty türde baǧa berıp otyrady. Zaŋ şyǧaru prosesınde zaŋ jobalarynyŋ yqtimal äserın aldyn ala baǧalauǧa erekşe köŋıl bölınedı.
Şvesiianyŋ parlamenttık täjıribesınde zaŋ qabyldau memlekettık saiasattyŋ soŋy emes, bastamasy retınde qaralady. Zaŋdardyŋ saldaryn baǧalau, olardyŋ oryndaluyn parlamenttık baqylau jäne qoldanystaǧy zaŋdardyŋ tiımdılıgın tūraqty taldau maŋyzdy oryn alady.
Qazaqstandyq partiialardyŋ baǧdarlamalarynda būl mäsele sonşalyqty anyq emes. Atap aitqanda, üşınşı element keibır baǧdarlamalarda kezdesedı, bırınşısı ışınara qamtylǧan, al ekınşısı köp jaǧdaida müldem körsetılmegen nemese jetkılıktı deŋgeide aşylmaǧan.
Ärtürlı ūran – bır institusionaldyq mäsele
Partiialardyŋ baǧdarlamalaryn taldau qyzyqty bır zaŋdylyqty körsetedı. Mätınderdıŋ stilı men saiasi ūstanymdary ärtürlı bolǧanymen, baǧdarlamalar bır-bırıne ūqsas logikamen qūrylǧan jäne onda köterıletın mäseleler de köp jaǧdaida bırdei. Būl sailaualdy bäsekeden de tereŋırek jatqan mäselenı körsetedı.
Basty mäsele ūsynystardyŋ qanşalyqty tartymdy ekenınde nemese jaqsy ideialardyŋ joqtyǧynda emes. Bızdıŋşe, mäsele – parlamentarizmnıŋ jaŋa ülgısınıŋ mänın tolyq tüsınude.
Mysaly, köptegen partiialardyŋ baǧdarlamalarynda bolaşaq Qūryltaiǧa ıs jüzınde Ükımettıŋ mındetterı jüktelgen. Zaŋ şyǧaru bastamalarynyŋ, biudjetke parlamenttık baqylaudyŋ, qūqyqtyq retteudı jetıldırudıŋ jäne memleket pen qoǧam arasyndaǧy tepe-teŋdıktı qamtamasyz etudıŋ ornyna tūrǧyn üi salu, jūmys oryndaryn aşu, jalaqyny köteru, ekonomikany damytu, densaulyq saqtau men bılım berudı jaŋǧyrtu, infraqūrylymdy damytu siiaqty uädeler aldyŋǧy orynǧa şyǧady.
Alaida būl baǧyttardyŋ negızgı jauapkerşılıgı atqaruşy bilıkke tiesılı. Parlament eŋ aldymen zaŋ şyǧaru jäne parlamenttık baqylau arqyly naqty nätijege qol jetkızuge yqpal etuı tiıs. Äitpese, parlamentarizmnıŋ institusionaldyq mänın dūrys tüsınbeu mäselesı tuyndauy mümkın.
Uäde men zaŋnyŋ arasynda. Baǧdarlamada ne jetıspeidı?
Partiialardyŋ köpşılıgınıŋ baǧdarlamalarynda alǧa qoiylǧan maqsattarǧa qandai zaŋnamalyq jolmen qol jetkızıletını jetkılıktı deŋgeide körsetılmegen.
Köterılgen mäsele men kütıletın nätijenıŋ arasynda maŋyzdy bır buyn – naqty zaŋnamalyq bastama jetıspeidı.
Köp jaǧdaida baǧdarlamalarda myna sūraqtarǧa jauap joq: zaŋ qabyldanǧannan keiın ne bolady, qandai täuekelder men saldar tuyndauy mümkın? Al mūndai sūraqtarǧa jauap beru – parlamentarizmnıŋ jetıluınıŋ maŋyzdy belgısı.
Sonymen bırge zaŋnamalyq bastamalardy qarjylandyru mäselesınıŋ aşyq körsetılmeuı de jüielı problema bolyp otyr. Bızdıŋ oiymyzşa, kez kelgen zaŋnamalyq bastama kem degende bes sūraqqa jauap beruı kerek: qanşa qarajat qajet; qarjyny kım beredı; qai merzımde ıske asyrylady; kım jauap beredı; qandai zaŋǧa özgerıs engızu qajet?
Būl sūraqtar partiia baǧdarlamalarynda tolyq körsetılmegen.
Jetılgen parlamenttık baǧdarlamalardyŋ erekşelıgı – kez kelgen sandyq körsetkışte emes, zaŋ şyǧaru jūmysynyŋ naqty nätijesın körsetetın ölşemderde. Būl zaŋnamanyŋ tiımdılıgın baǧalauǧa mümkındık beredı jäne halyqaralyq täjıribege säikes keledı. Mysaly, bılım beru salasynda basty maqsat reitingtegı körsetkıştı jai ǧana köteru nemese belgılı bır sanǧa jetu emes, bılım sapasyn naqty jaqsartu boluy kerek.
Köptegen baǧdarlamalar ūsynylyp otyrǧan zaŋnamalyq özgerısterdıŋ ekonomikaǧa, käsıpkerlıkke, biudjetke, öŋırlerge jäne azamattardyŋ qūqyqtaryna qalai äser etetının tüsındırmeidı. Saiasi partiialardyŋ köpşılıgı būǧan deiın de parlamenttık jūmysqa qatysqanyn eskersek, qoǧam tarapynan būryn ūsynylǧan bastamalardyŋ nätijesın taldauǧa degen sūranys zaŋdy türde tuyndaidy.
Baǧdarlamalarda qoldanystaǧy zaŋdardyŋ sapasyna baǧa beru de jetkılıksız. Partiialar jaŋa zaŋdar qabyldauǧa uäde beredı. Bıraq qandai zaŋdar naşar jūmys ıstep tūr, qaisysyn joiu nemese qaita qarau qajet degen mäselelerge jetkılıktı köŋıl bölınbeidı.
Zaŋnamalyq jüktemenı baǧalau da maŋyzdy. Sebebı ärbır jaŋa zaŋ azamattar men bizneske jaŋa mındetter, şyǧyndar men räsımder äkeluı mümkın. Sondyqtan jaŋa retteudıŋ qanşa şyǧynǧa tüsetının aldyn ala esepteu qajet.
Soŋynda, baǧdarlamalarda zaŋnamalyq saraptama mäselesı de jetkılıktı qamtylmaǧan. Mysaly, köptegen damyǧan elderdıŋ parlamenttık täjıribesınde Regulatory Impact Assessment, Post Legislative Scrutiny, Cost-Benefit Analysis siiaqty qūraldar qoldanylady. Iаǧni zaŋnyŋ yqpalyn aldyn ala baǧalau, onyŋ oryndaluyn keiın tekseru jäne şyǧyny men paidasyn salystyru jüzege asyrylady.
Partiialardyŋ baǧdarlamalarynda osyndai jüielı täsılderdıŋ boluy qazırgı älemdık ürdıster men standarttarǧa jaqyndai tüsuge mümkındık berer edı.
Qoǧam ne kütedı? Parlamenttıŋ ökılettıgı ne beredı?
Partiia baǧdarlamalarynyŋ mäselesı uädelerdıŋ mazmūnynda ǧana emes. Negızgı mäsele – saiasi partiianyŋ Parlamenttegı konstitusiialyq missiiasyn qanşalyqty tüsınetınde. Baǧdarlamalardyŋ barlyǧyna derlık ortaq bır erekşelık bar.
Olar köbıne «ne ısteu kerek?» degen sūraqqa jauap beredı. Bıraq «Parlament özınıŋ konstitusiialyq ökılettıgı şeŋberınde mūny qalai jüzege asyra alady?» degen sūraqqa tolyq jauap bere almaidy. Negızgı qaişylyq ta osynda. Partiia baǧdarlamasy problemalardyŋ jai ǧana tızımınen emes, zaŋnamalyq basymdyqtardan jäne qoǧamnyŋ bolaşaqtaǧy kütuın baǧalaudan bastaluy tiıs.
Baǧdarlamalarda şamadan tys ülken maqsattar qoiu ürdısı basym.
Mysaly, million jūmys ornyn aşu, azyq-tülık pen energetikalyq qauıpsızdıktı tolyq qamtamasyz etu, jasandy intellekt boiynşa 5 million adamdy oqytu, memlekettık basqaru jüiesın tübegeilı özgertu jäne taǧy basqa.
Teoriialyq tūrǧydan mūndai auqymdy maqsattarǧa qol jetkızuge bolady. Bıraq ol üşın bır mezgılde köptegen jaǧdai oryndaluy kerek: tūraqty ekonomikalyq ösım, ülken investisiialar, tiımdı memlekettık basqaru, älemdık daǧdarystar men sanksiialardyŋ bolmauy jäne joǧary atqaruşylyq tärtıp qajet.
Būl jerde partiialar özderınıŋ nätijege jetudegı jauapkerşılıgın belgılı bır deŋgeide atqaruşy bilıkke ysyryp, negızgı nazardy taǧy da atqaruşy bilıktıŋ mındetterıne auystyryp otyrǧanyn köruge bolady.
Baǧdarlamalar jalpy institusionaldyq kemşılıkterden bölek, ideologiialyq baǧyttarymen de erekşelenedı. Bıraq būl jerde de bır sūraq tuyndaidy: ideologiia naqty zaŋnamalyq kün tärtıbıne qanşalyqty ainalyp otyr?
İdeologiiadan – zaŋ jobasyna
Partiia baǧdarlamalarynda ideologiia bar. Bıraq ol naqty zaŋnamalyq bastamalar arqyly jäne belgılı bır äleumettık toptardyŋ müddesın qalai qorǧaityny arqyly tolyq aşylmaǧan.
Bızdıŋşe, şartty türde partiialardy üş topqa böluge bolady. Bırınşı top – ideologiialyq partiialar. Ekınşı top – funksionaldyq partiialar. Üşınşı top – salalyq partiialar.
Jalpy alǧanda, partiia baǧdarlamalarynda optimistık jäne köbıne deklarasiialyq sipattaǧy ritorika basym.
Alaida ideologiialyq aiyrmaşylyqtarǧa qaramastan, partiialardyŋ köpşılıgı bır mäselege tap bolyp otyr. Olardyŋ ūsynystary negızınen äleumettık-ekonomikalyq mındetterdı şeşuge baǧyttalǧan. Bıraq osy maqsattarǧa jetuge mümkındık beretın naqty zaŋnamalyq bastamalar körsetılmeidı.
Qūryltai Ükımet emes. Kım ne üşın jauap beredı?
Sailau nauqany – partiialardyŋ dauys üşın küresı ǧana emes. Būl – saiasi jüienıŋ jetıluıne jäne bolaşaq zaŋ şyǧaruşylardyŋ käsıbi deŋgeiıne berıletın baǧa.
Sailauşy partiialardy olardyŋ naqty parlamenttık jūmysynyŋ nätijesı boiynşa baǧalaidy. Ädıldık üşın aitu kerek, barlyq partiia derlık oŋ qūndylyqtardy alǧa tartady: damu, äl-auqat, bırlık, küştı ekonomika, adamǧa qamqorlyq. Bıraq qūndylyqtar – baǧyt. Ol naqty ıs-qimyl jospary emes. Täuelsızdık jyldarynda halyq mūndai ūrandardy köp estıdı. Bıraq adamdar tūrmys deŋgeiı men äl-auqatynyŋ naqty öskenın älı de jetkılıktı sezınıp otyrǧan joq.
Partiialyq baǧdarlamalardyŋ älsız tūsy – memlekettıŋ biudjet mümkındıgıne täueldı nätijelerge uäde beruge basymdyq berıluı. Al saiasi partiianyŋ Parlamenttegı öz missiiasy baǧdarlamalarda jetkılıktı deŋgeide aşylmaǧan.
Qoǧamnyŋ kütuı deputattardyŋ naqty ökılettıgınen asyp ketse, būl qauıptı jaǧdaiǧa äkeluı mümkın. Mysaly, sailaudan keiın halyq baǧanyŋ tömendeuın, jalaqynyŋ ösuın, jaŋa käsıporyndardyŋ aşyluyn, jūmys oryndarynyŋ köbeiuın, qoljetımdı tūrǧyn üidı küte bastaidy. Alaida deputattar būl şaralardy tıkelei jüzege asyra almaidy. Nätijesınde qoǧamnyŋ kütuı men memlekettık instituttardyŋ naqty mümkındıgı arasynda alşaqtyq paida bolady.
Būl jaǧdai qoǧamdyq senımnıŋ tömendeuıne jäne äleumettık şielenıstıŋ küşeiuıne äkeluı mümkın.
Mūndai jaǧdaida jastar arasyndaǧy jūmyssyzdyq, tūrǧyn üi qūnynyŋ ösuı, infliasiia, öŋırler arasyndaǧy teŋsızdık, qala men auyl arasyndaǧy aiyrmaşylyq, saiasi instituttarǧa degen senımnıŋ tömendıgı siiaqty mäseleler erekşe sezımtal boluy mümkın. Būl saldar mındettı türde bolady degen söz emes. Bıraq qoǧamdyq tūraqtylyq tūrǧysynan eŋ sezımtal baǧyttar däl osylar.
Sonymen qatar Parlament tek zaŋ qabyldaityn ǧana organ emes, sonymen bırge zaŋdardyŋ tiımdılıgın baǧalaityn da institut boluy tiıs. Sondyqtan qoldanystaǧy zaŋdardyŋ tiımdılıgın tūraqty türde baǧalap otyru qajet. Mūndai täsıl partiia baǧdarlamalarynyŋ sapasyn institusionaldyq deŋgeide baǧalauǧa mümkındık beredı.
Nege uädeler qaitalanady? Mäsele qaşan şeşıledı?
Būl – ıs jüzınde talqylana bermeitın öte kürdelı mäsele. Qazaqstandaǧy parlamentarizm instituty älı de damu üstınde, al institusionaldyq mädeniet qalyptasu kezeŋınen ötıp jatyr. Jinaqtalǧan täjıribege qaramastan, jaŋa konstitusiialyq model zaŋ şyǧaru mädenietın, parlamenttık räsımderdı jäne saiasi jauapkerşılık tetıkterın odan ärı damytudy qajet etedı.
Bıraq qalyptasqan institusionaldyq model obektivtı türde Parlamenttıŋ derbes saiasi röl atqaruyna būryn şekteulı mümkındık berdı.
Bırınşıden, Qazaqstan täuelsızdık alǧannan keiın saiasi jüie prezidenttık instituttyŋ ainalasynda qalyptasty. Köptegen maŋyzdy bastamalar joǧarydan kelıp otyrdy. Ädette Ükımet belgılengen baǧyttarǧa säikes zaŋ jobasyn äzırledı, al Parlament daiyn jobalardy qabyldady. Būl derbes zaŋ şyǧaru bastamasynyŋ damuyn belgılı bır deŋgeide şektedı.
Ekınşıden, köptegen partiialardyŋ parlamenttık qyzmette aitarlyqtai täjıribesı bar. Bıraq bügıngı taŋda partiialardyŋ köbı ondaǧan jyl boiy aitylyp kele jatqan sol mäselelerdı qaita köterıp otyr jäne olardy şeşuge uäde beredı. Osyǧan bailanysty zaŋdy sūraq tuyndaidy: eger partiialar būryn da parlamenttık qyzmetke qatyssa, olardyŋ sol ūsynystary nege būǧan deiın ıske aspady?
Üşınşıden, institusionaldyq inersiia, qazırgı zamanǧy zaŋ şyǧaru jäne institusionaldyq mädeniettıŋ jetkılıktı deŋgeide damymauy, sondai-aq tez özgerıp jatqan älem jaǧdaiynda jaŋa täsılderdıŋ baiau qalyptasuy parlamenttık partiialardyŋ jetıluıne äser ettı.
Törtınşıden, partiia baǧdarlamalary köbıne qalaǧan nätijelerge negızdeledı. Al sol nätijege jetkızetın naqty zaŋnamalyq tetıkter ekınşı qatarda qalyp qoiady.
Besınşıden, Qazaqstanda zaŋ qabyldaudyŋ özındık erekşelıgı bar. Damyǧan elderde, ädette, aldymen zaŋ qabyldanyp, ony ıske asyruǧa qajettı qarajat bölınedı. Qazaqstanda köbıne kerısınşe jaǧdai kezdesedı: biudjette naqty kölemde qarajat qarastyrylady da, sol qarjy kölemıne qarai zaŋnamalyq şeşımder qabyldanady. Al qarajat ärdaiym jetkılıktı bola bermeidı. Sondyqtan köptegen jariialanǧan uädeler zaŋ jüzınde tolyq jüzege aspai qalady.
Qūryltai jauapkerşılıkten bastalady
Saiasi baǧdarlama – qoǧam aldyndaǧy jariia mındetteme. Onyŋ sapasy ūsynylǧan şeşımderdıŋ qanşalyqty şynaiy ekenıne jäne partiianyŋ sol mındetterdı oryndau üşın saiasi jauapkerşılık aluǧa daiyn boluyna bailanysty. Partiia mūny neǧūrlym naqty tüsınse, onyŋ uädelerı qoǧam tarapynan sailaualdy ritorika emes, naqty mındetteme retınde qabyldanu mümkındıgı soǧūrlym joǧary bolady. Osy tūrǧydan alǧanda, saiasi baǧdarlama – saiasi mädeniettıŋ ainasy.
Sailau nauqanyn ügıt-nasihattyŋ tartymdylyǧymen, konsertterdıŋ, marafondardyŋ, sporttyq jarystardyŋ nemese jappai ıs-şaralardyŋ sanymen ölşeuge bolmaidy. Naǧyz senım halyqpen mazmūndy dialogtan, onyŋ sūraqtaryn tyŋdaudan, problemalardy aşyq talqylauǧa daiyn boludan qalyptasady.
Myqty Parlament qūqyqqa, jauapkerşılıkke jäne Konstitusiiany qūrmetteuge negızdelgen baǧdarlamalardan bastalady. Qazaqstanǧa saiasi jaǧdaiǧa emes, qūqyqqa basymdyq beretın, daŋǧaza uädeden görı jauapkerşılıktı joǧary qoiatyn, partiialyq müddeden būryn memleket pen qoǧamnyŋ müddesın oilaityn deputattar qajet. Däl osyndai deputattar Qūryltaidy Qazaqstannyŋ ädılettılıgın, tūraqtylyǧyn jäne damuyn nyǧaitatyn bedeldı institutqa ainaldyra alady.
Qorytyndy bıreu: qazırgı sailau – uäde saiasatyn zaŋ sapasy men naqty jauapkerşılık saiasatyna auystyrudyŋ mümkındıgı.
Edıl Mamytbekov
