Soŋǧy uaqytta elımızde perzentın Otan aldyndaǧy boryşyn öteuge jıberıp, botalap qalǧan ata-ananyŋ sany kürt östı. Beibıt künde äskerdegı sarbazdardyŋ qaza tabuyna ne sebep? Äskeri jüienıŋ älsızdıgı me, älde äskeri qyzmetkerlerdıŋ bılıksızdıgı me?
25 qyrküiek Qazaqstan bükıl el bolyp qara jamyldy. Äskeri basşylardyŋ jauapsyzdyǧy 14 teŋızşınıŋ ajalyna sebep boldy. Äskerde şyǧyn köp bolǧanymen, būl – jattyǧu kezındegı orny tolmas qaza.
Biyl äskerde qaza tapqan sarbazdardyŋ sany kürt östı. Statistikalyq derekterge süiensek, biylǧy jyldyŋ bırınşı toqsan qorytyndysy boiynşa äskerde 240-qa juyq qylmystyq ıs tırkelgen. 2025–2026 jyldary äskerde şamamen 47 sarbaz qaza tapqan. Al öz-özıne qol jūmsau deregı boiynşa 2025–2026 jyldary 21 oqiǧa tırkelgen. 2025 jyly 17 jaǧdai tırkelse, biylǧy jyly däl osyndai 4 oqiǧa tırkelgen.
Al äskerge aman-sau baryp, mügedek bolyp oralǧan sarbazdar turaly resmi derekter joq. Degenmen, 2023 jyly Ūlttyq ūlannyŋ 5571 äskeri bölımınde qyzmetın öteu barysynda bas-mi jaraqatyn alyp, ūzaq uaqyt komada jatqan Erbaian Mūhtardyŋ ısı qoǧamda ülken dau tuǧyzdy. 2023–2025 jyldary halyqtan 230 million teŋgeden astam qarajat jinalyp, Türkiiada em qabyldaǧan Erbaian Mūhtar biyl 23 mausymda qaza tapty.
ÄSKERİ DÄRIGERLER «BALAŊNAN ÖZGERIS KÜTPE» DEDI
Qazırgı uaqytta Pavlodar qalasynyŋ № 5512 äskeri bölımınde qyzmet etken şymkenttık Ömırbek Sūltanmūratovtyŋ otbasy balasynyŋ jai-küiıne alaŋdap, memleketten ädıldık pen kömek sūraidy. Otandyq därıgerler sarbazǧa «meningit» diagnozyn qoiǧanymen, anasy onyŋ jai ǧana suyqtan paida bolǧanyna senbeidı. Mädina Şoqanbaeva ūly äskerde qatal soqqyǧa jyǧyldy jäne medisinalyq kömektıŋ der kezınde körsetılmedı dep sanaidy.
«Balanyŋ jaǧdaiy bırqalypty, oŋalmaǧan küide qaldy. Jüre almaidy, söilei almaidy, eşkımdı tanymaidy. Tanyǧanda «Men äkeŋmın be, şeşeŋmın be?» desem, basyn jai ǧana izeidı. Balamnyŋ jaǧdaiy auyr. Därıgerler eş närse aityp jatqan joq. Astanadaǧy äskeri därıgerler «Balaŋ osy küide jatady, balaŋnan basqa özgerıs kütpe» dep üiımızge berıp jıbergen. Sodan soŋ Özbekstanda 20 kün em aldyq, onda da därıgerler «Balaŋyz qatty soqqy alǧan, bärı bır Allanyŋ qoldarynda» dep kerı qaitardy», - deidı Ömırbektıŋ anasy.
«Memleket jaǧynan oŋaltu boiynşa kömek bergenın qalaimyz. Balam aiaqqa tūryp, «anaşym» dep menı qūşaqtaǧan kündı körgım keledı», - deidı ol.
Balasy äskerden osyndai bolyp kelgen Mädina Şoqanbaeva būl saladaǧy qazırgı jaǧdaidyŋ soraqy ekenın aitady.
«Äskerdegı soŋǧy jaǧdaidy estıp, jüregım auyrdy. Qazaqstanda nege mūndai jaǧdailar toqtamaidy? Ananyŋ jaiyn oilaityn bıreu bar ma? Äsker bolsyn, bolmasyn emes, bıraq äskerden balalarymyz aman-sau keletın memleket jaǧdai jasasyn»,- deidı äskerden jarymjan bolyp qaitqan Ömırbek Sūltanmūratovtyŋ anasy.
ÄSKERİ BÖLIMDEGI TÄRTIP QANDAI?
Äskerdegı tärtıp pen ondaǧy jüie, belgılengen tärtıptı būzǧan jaǧdaida qoldanylatyn şaralar, sarbazdardyŋ qauıpsızdıgı jaiynda tolyq bılu maqsatynda Qaraǧandy qalasyndaǧy Ūlttyq ūlannyŋ № 5451 äskeri bölımınde qyzmet etıp jürgen soldattar men bölımşe komandirlerıne jauapty vzvod serjanty Aŋsar Ǧaniūlymen tıldestık.
«Eŋ aldymen sarbazdar psihologiialyq test tapsyrady, sosyn medisinalyq tekserısten ötedı. Tapsyrylǧan tekserıs boiynşa oŋ nätije körsetken sarbaz äsker qataryna alynady», - deidı ol.
Ol äskeri ömırge üiretudıŋ şarttaryn atady.
«Sarbazdardy äskeri ömırge üiretu qataŋ tärtıp saqtalǧanda ǧana mümkın. Tärtıpke baǧynyp, äskeri ömırge üirenu üşın uaqyt pen şydamdylyq qajet», - deidı Aŋsar Ǧaniūly.
Ol tärtıp būzǧan sarbazdarǧa qoldanylatyn şaralar retın de atady.
«Eŋ bırınşı eskertu alady, kezektı tärtıp būzǧan jaǧdaida 5 kündık tärtıptık izoliatorǧa qamalady»,- degen Aŋsar Ǧaniūlynan tärtıptık izoliatordyŋ sarbazdyŋ odan arǧy qyzmetıne qalai äser etetının sūradyq.
«Sarbaz tärtıp saqtamai tärtıptık izoliatorǧa tüsken jaǧdaida, şen berılmeidı, qatardaǧy sarbaz rölınde qalady. Sonymen qatar, izoliatorda jatqan künderın tolyqtai öteidı», - degen ol oqu-jattyǧu kezınde sarbazdardy qauıpsızdık erejelerımen tanystyrudyŋ da jön-jobasyn aitty.
«Är rotada qauıpsızdık şaralary jazylǧan kıtap bolady, sarbazdar atalǧan kıtappen tanysyp, qauıpsızdık erejesın saqtaimyn dep qol qoiady. Qarumen jattyǧu jasau barysynda da sarbazdar qataŋ qadaǧalanady. Qarudyŋ oqtauly, oqtauly emes ekenı barlyq sarbazǧa aldyn ala eskertıledı», - deidı Aŋsar Ǧaniūly.
«Sarbazdardyŋ öz-özıne qol jūmsau faktılerı men sarbazdarǧa jasalatyn älımjettık turaly ne aitar edıŋız?» - degen sūraǧymyzǧa ol bylai dep jauap berdı.
– Būl jaǧdai är aimaqtaǧy oqiǧanyŋ ärtürlılıgı arqyly baǧalanady. Kımnıŋ oiynda ne bary belgısız, bügın jaqsy jürse, erteŋ özgeruı mümkın. Köp jıgıtter özderınıŋ mäselelerı jaiynda psihologpen keŋesudı jön körmeidı, sol sebeptı öz-özıne qol jūmsaudyŋ naqty sebebın bılu mümkın emes. Bızdıŋ bölımşede älımjettık, suisid jaǧdailary tırkelmegen. Basqa äskeri bölımderde oryn alǧan qaiǧyly jaǧdaidyŋ sebepterı aitylmaidy, – deidı serjant Aŋsar Ǧaniūly.
Aiaulym Şalqarqyzy
