مۇحتار ماعاۋين ءوزىنىڭ 2012 جىلعى ماقالاسىندا ۆالەري ميحايلوۆتىڭ اشارشىلىق تۋرالى جازعان ەڭبەگى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعانىن ايتادى. ول ميحايلوۆتىڭ كىتابىن «قاسىرەت جىلدارىنىڭ ءبىرشاما تولىق تاريحى» دەپ باعالايدى.
قازاق دالاسىنداعى اشارشىلىق تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى جازۋشى ۆالەري ميحايلوۆتىڭ تاياۋدا ءى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ماراپاتتالعانى بەلگىلى. ول 7 قىركۇيەكتە 80 جاسقا تولدى. «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» دەرەكتى پوۆەسى (1990, 1996), بىرقاتار وچەركتەر جيناعى، «پريامايا رەچ» (1983), «ۆەست» (1994), «نەمەرتسايۋششي سۆەت» (1996), «وگرادا» (1999), «موليتۆەننىي دىم» (2003), «كولىبەلنايا يز-پود نەبەس» ، «مولچۋن-تراۆا»، «زولوتايا درەموتا» (2005), «پىلتسا»، «گودوۆايا سۆەچا» (2006), «رۋسسكي حاوس» (2007), «پاسليون»، «تىسياچەلەتيە درۋگوە»، «ۋگول سەردتسا» (2008) ولەڭدەر جيناعى جارىق كورگەن.
اشارشىلىق تۋرالى كىتابى «عالامات جۇت شەجىرەسى»، «ۇلى جۇت جازبالارى» دەگەن دەگەن اتپەن قازاق تىلىنە اۋدارىلعان. 15 شاقتى مارتە قايتارا باسىلىپ شىقتى. تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا جازىلعان بۇل كىتاپ مەملەكەتتىك سىيلىققا دا ۇسىنىلىپ وتپەي قالعان ەكەن. بۇل تۋرالى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين « كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىققا دا ۇسىنىلعان ەدى – عۇزىرلى جيىرما بىردەڭە كىسىدەن بەس-التى-اق داۋىس جاقتاپ شىقتى; بۇل دا سوناۋ الاپات جىلداردىڭ زاردابى - الىس پەن جاقىندى ايىرا المايتىن، تەك ءبىر ساتتىك پايداسىن عانا ويلايتىن كورسوقىرلىق، بۋىنىمىزدى بويلاپ، قانىمىزعا سىڭگەن تەكسىزدىكتىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى»،- دەپ جازدى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ اباي سايتىندا 2012 جىلى جاريالانعان «عالامات اپات شىندىعى» جازباسىنان ىقشامداپ، ۆالەري ميحايلوۆتىڭ وسى ەڭبەگى تۋرالى ايتىلعان تۇسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
زۇلىمدىق يمپەرياسى تىراپاي اسىپ قۇلاعان جىلى دۇنيە عاجايىپ ەدى. سول جىل عانا ەمەس، سوعان جالعاس تاعى ءبىر-ەكى جىل. كوڭىل قانداي، ءۇمىت پەن تىلەك قانداي، ماقسات-مۇرات قانداي. بىراق الاكەۋىم كەزەڭدە ايرىقشا ەپتىلىك تانىتىپ، وكىمەتتى باسىپ قالعان بيلەۋشى تاپ - بۇرىنعى كوممۋنيستىك نومەنكلاتۋرانىڭ نيەتى دە، جوسپارى دا باسقاشا بولىپ شىقتى. ولار ءوز بەتىنشە - قارپىپ قالۋ، قامتىپ قالۋ باعدارىنداعى جانتالاس ۇستىندە، ءبىز ءوز بەتىمىزشە - ءتاتتى قيال، ورىندالماس ارمان جەتەگىندە، ارەكەتسىزدىك ەمەس، قاربالاس جۇمىس استىندا. زيالى قاۋىم، ونىڭ ىشىندە جازارماندار تارابىنان جاڭا تاقىرىپتى، جاڭا ەمەس، ەسكى، بىراق تيىم سالىنعان، جابىق جاتقان، سان-سالالى ماسەلەلەردى ايقىنداپ، كومەسكىنىڭ بەتىن اشۋعا جاپپاي ۇمتىلىس باستالدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ءبىر وزەكتى، قىزىعى جوق، تەك دەرت-قايعىسى عانا بار وزگەشە جەلى - قازاق اشارشىلىعى بولاتىن. اۋەلى ارقيلى ولەڭدەر جازىلدى، ءبىردى-ەكىلى حيكايات دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ ءبارى - كەيىن دە، ءتىپتى، ءجۇز جىلدان سوڭ دا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن نارسەلەر. ەڭ باستىسى - اشارشىلىقتىڭ شىنايى تاريحىن قالىپتاۋ بولاتىن. وسى ورايدا، تالاپكەر ىزدەنۋشىلەر تارابىنان جەكەلەگەن ماقالالار جازىلدى، ءبىردى-ەكىلى ارحيۆ دەرەكتەرى ماعلۇم بولدى. ماسەلەن، جەر اۋدارىلعان وقىمىستى پروفەسسوردىڭ بويجەتكەن قىزى تاتيانا نەۆادوۆسكايا جان تۇرشىگەرلىك دەرەكتەر جانە ناقتى فوتو-ايعاق قالدىرعان ەكەن، ءارحيۆشى عالىم مارات حاساناەۆ جارىققا شىعاردى. ايتكەنمەن، اتاۋلى تاقىرىپ مۇلدە يگەرىلمەي جاتقان. بىزدەگى تاريح عىلىمىنىڭ ءورىس-قاۋمەتى بەلگىلى. دارەجەلى وقىمىستىمىز تىنتىنەكتەپ، ىرعاتىلىپ، سۇيرەتىلىپ، اقىرى شالاعاي ءبىر ماقالا جازىپ بىتكەنشە قانشاما زامان. سانى مەن ساپاسىن ايتپاي-اق قويايىق. جەتپىس جىل بويى تەك نۇسقاۋمەن عانا جۇرگەن، ال 1951 جىلعى زوبالاڭنان سوڭ مۇلدە جوققا سايعان مۇگەدەك، جارىمجان عىلىمنان نە كۇتۋگە بولادى. قازاق اشارشىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن، بار سۇمدىعى اشىلماعان، شالعاي تاقىرىپ كۇيىندە قالۋى زاڭدى. جان-جاقتى، تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى ءۇشىن پارتيالىق جاڭا قاۋلى كەرەك ەكەن. ونىمەن دە دۇنيە تۇزەلمەسى انىق، تاريحشى عالىمداردىڭ جاس، الۋەتتى، جاڭا ءبىر تولقىنى كەرەك ەكەن. قايتكەندە، قالعان جۇرت كەشە عانا كولحوز قۇرىلىسى مەن كاسىپوداق تاريحىن زەرتتەگەن وقىمىستىلارىمىز قاشان جازادى، نەمەنە جاسايدى دەپ كۇتىپ وتىرمايتىن ەدى. ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكالىق ادەبي «جۇلدىز» جۋرنالى، سول تۇستاعى «قايتا قۇرۋ» جانە «جاريالىلىق» ۇرانىن پايدالانىپ، 1989 جىلدىڭ ءبىرىنشى سانىنان باستاپ، قازاق اشارشىلىعى تاقىرىبىنا ايرىقشا بەت بۇردى. كوركەم شىعارمالارمەن قاتار، كوزكورگەن ەستەلىكتەرگە كەڭىنەن جول اشىلىپتى. 1932 جىلى ەس بىلگەن، جەتى جاسار بالانىڭ ءوزى بۇل كەزدە الپىستى ورتالاعانىن ايتساق، الدەنەدەي اڭگىمە شىعۋى مۇمكىن كىسىلەردىڭ سانى شەكتەۋلى ەكەنى تۇسىنىكتى، كوپ ۇزاماي-اق بۇلاردىڭ بارلىعى دا ءوتىپ كەتەرىن ويلاساق، مەيلىنشە اسىعۋ قاجەت ەدى. اقىرى، 1989-1994 جىلدار ورايىندا «جۇلدىز» جۋرنالى قاسىرەتتى «سارى كىتاپ» ايدارىمەن، مۇمكىن بولعان، ارنايى جۇكتەلگەن، سوعان جالعاس ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇسكەن قانشاما ەستەلىك جاريالادى، جيناقتاپ، قايىرا باستىرسا، ەكى تومعا تارتار ەدى. بۇل كەزدە «جۇلدىز» عانا ەمەس، قازاق ءتىلدى باسقا دا باسىلىمدار شاما-شارقىنشا، ۇزىك-ۇزىك ەستەلىكتەرگە ورىن بەرگەن. تاسقا باسىلعان جازۋ ەشقاشان وشپەيدى دەسەك، ەرتەلى-كەش بۇل جازبالاردىڭ بارلىعى دا قايتا تەرىلىپ، قاسىرەت كىتابىنىڭ قاتارىن تولتىرۋعا ءتيىس.
مىنە، وسى كەزدە، ەشكىم كۇتپەگەن، وزگەشە ءبىر ەڭبەك دۇنيەگە كەلىپتى. 1993 جىلى. «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» دەپ اتالادى. ياعني «عالامات جۇت شەجىرەسى». ورىس تىلىندە. اۆتورى - قازاق ەمەس، ورىس. كادىمگى، سارى ورىس، تازا ورىستىڭ ءوزى. قازاقستاندىق زيالى، اقىن ءارى جازۋشى ۆالەري ميحايلوۆ. يگى جاقسى ادامزاتقا ورتاق دەگەن وسى. ۆالەرا باۋىرىمنىڭ ماعان، جەكەلەي ءبىر اڭگىمە ۇستىندە، اعىنان جارىلىپ ايتقانى بار ەدى: «سەن قازاقتىڭ ۇلتشىلىسىڭ، مەن ورىستىڭ ۇلتشىلىمىن، - ەكەۋمىزدىكى دە دۇرىس!» - دەگەن. شىن ۇلتشىل - ءوز ۇلتىن سۇيەتىن، سونىمەن قاتار باسقا جۇرتتى سىيلايتىن ادام. ءوز حالقىن قالتقىسىز جاقسى كورگەن تۇلعا بۇكىل ادامزاتتى قۇرمەت تۇتپاق. «جاقسىدا جاتتىق جوق»، - دەگەن باياعى قازاق.
«عالامات جۇت شەجىرەسى» - قازاق اشارشىلىعىنا ارنالعان ەڭ العاشقى جانە بۇگىندە بىردەن-ءبىر دەرەكتى ەڭبەك. ۆ.ميحايلوۆ بۇل كىتابىن جاڭا ماعلۇمات، تىڭ تولعامدارمەن ۇستەمەلەپ، 1996 جىلى قايىرا باستىردى. وسى قالپىندا، قاسىرەت جىلدارىنىڭ ءبىرشاما تولىق تاريحى دەپ ايتار ەدىم. بۇگىندە 1932-1933 جىلدارعى اشارشىلىق تاقىرىبىنا ارنالعان ەڭ سۇبەلى، ەڭ ەلەۋلى شىعارما. تاريحي قۇجاتتار، ارحيۆ دەرەكتەرى العا تارتىلادى. سونىمەن قاتار، وسى اۋىر جاعدايدى ءوز باسىنان وتكەرگەن، تىكەلەي كۋا بولعان قانشاما جاننىڭ ناقتى ەستەلىكتەرى بار. اۆتوردىڭ ءوزى جۇزدەسكەن، اۋىزبا-اۋىز سويلەسكەن كىسىلەرى. نەگىزىنەن ۇلت زيالىلارى، بەلگىلى قالامگەرلەر. كەيىنگىلەرمەن قاتار، سول زامانداعى كۋالىكتەر دە كورىنىس تاپقان. باسقا ۇلت وكىلدەرى، ەڭ الدىمەن ورىس زيالىلارىنىڭ جان ايقايى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۆالەري ميحايلوۆ «عالامات جۇت شەجىرەسى» كىتابىندا 1932-1933 جىلدارعى قازاق اشارشىلىعى تاقىرىبىن ەركىن يگەرىپ، شىنايى تاڭباعا ءتۇسىرىپتى.
بىراق ەشبىر قازاق جازباعان بۇل ەرەكشە كىتاپ ءوز ورتامىزدا قالاي باعالاندى دەسەك - جەكەلەگەن زيالىلاردىڭ ءىلتيپاتىنان اسپاپتى. تەك «جۇلدىز» جۋرنالىندا عانا بىرەر تاراۋى اۋدارىلىپ باسىلدى جانە تۇتاس كىتاپ تۋراسىندا ۇناسىمدى پىكىر ايتىلدى. كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىققا دا ۇسىنىلعان ەدى – عۇزىرلى جيىرما بىردەڭە كىسىدەن بەس-التى-اق داۋىس جاقتاپ شىقتى; بۇل دا سوناۋ الاپات جىلداردىڭ زاردابى - الىس پەن جاقىندى ايىرا المايتىن، تەك ءبىر ساتتىك پايداسىن عانا ويلايتىن كورسوقىرلىق، بۋىنىمىزدى بويلاپ، قانىمىزعا سىڭگەن تەكسىزدىكتىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى. ءسوزىڭدى سويلەپ وتىرعان مارعاسقانى سىيلاماساڭ، قۇنىڭ بەلگىلى بولدى، سەنى ەشكىم دە سىيلاماق ەمەس. الايدا، ايتتىق – ۆالەري ميحايلوۆ ولمەس، وشپەس ەڭبەك جاسادى جانە بۇل تاقىرىپتا، باياعى روبەرت كونكۆەستتىڭ «ۇلكەن تەررور» كىتابىنداعى تيەسىلى تاراۋدى ايتپاساق، ءبىرىنشى بولدى. ۆالەري ميحايلوۆتىڭ قولىنان شىققان اشارشىلىق شەجىرەسىن تولقىماي وقۋ مۇمكىن ەمەس.
