Mūhtar Maǧauin özınıŋ 2012 jylǧy maqalasynda Valerii Mihailovtyŋ Aşarşylyq turaly jazǧan eŋbegı memlekettık syilyqqa ūsynylǧanyn aitady. Ol Mihailovtyŋ kıtabyn «qasıret jyldarynyŋ bırşama tolyq tarihy» dep baǧalaidy.
Qazaq dalasyndaǧy Aşarşylyq turaly kıtaptyŋ avtory jazuşy Valerii Mihailovtyŋ taiauda I därejelı «Barys» ordenımen marapattalǧany belgılı. Ol 7 qyrküiekte 80 jasqa toldy. «Hronika velikogo djuta» derektı povesı (1990, 1996), bırqatar ocherkter jinaǧy, «Priamaia rech» (1983), «Vest» (1994), «Nemersaiuşii svet» (1996), «Ograda» (1999), «Molitvennyi dym» (2003), «Kolybelnaia iz-pod nebes» , «Molchun-trava», «Zolotaia dremota» (2005), «Pylsa», «Godovaia svecha» (2006), «Russkii haos» (2007), «Paslion», «Tysiacheletie drugoe», «Ugol serdsa» (2008) öleŋder jinaǧy jaryq körgen.
Aşarşylyq turaly kıtaby «Ǧalamat jūt şejıresı», «Ūly jūt jazbalary» degen degen atpen qazaq tılıne audarylǧan. 15 şaqty märte qaitara basylyp şyqty. Täuelsızdık qarsaŋynda jazylǧan būl kıtap memlekettık syilyqqa da ūsynylyp ötpei qalǧan eken. Būl turaly jazuşy Mūhtar Maǧauin « Kezınde Memlekettık syilyqqa da ūsynylǧan edı – ǧūzyrly jiyrma bırdeŋe kısıden bes-alty-aq dauys jaqtap şyqty; būl da sonau alapat jyldardyŋ zardaby - alys pen jaqyndy aiyra almaityn, tek bır sättık paidasyn ǧana oilaityn körsoqyrlyq, buynymyzdy boilap, qanymyzǧa sıŋgen teksızdıktıŋ naqty bır körınısı»,- dep jazdy. Mūhtar Maǧauinnıŋ Abai saitynda 2012 jyly jariialanǧan «Ǧalamat apat şyndyǧy» jazbasynan yqşamdap, Valerii Mihailovtyŋ osy eŋbegı turaly aitylǧan tūsyn nazarlaryŋyzǧa ūsynamyz.
Zūlymdyq imperiiasy tyrapai asyp qūlaǧan jyly dünie ǧajaiyp edı. Sol jyl ǧana emes, soǧan jalǧas taǧy bır-ekı jyl. Köŋıl qandai, ümıt pen tılek qandai, maqsat-mūrat qandai. Bıraq alakeuım kezeŋde airyqşa eptılık tanytyp, ökımettı basyp qalǧan bileuşı tap - būrynǧy kommunistık nomenklaturanyŋ nietı de, jospary da basqaşa bolyp şyqty. Olar öz betınşe - qarpyp qalu, qamtyp qalu baǧdaryndaǧy jantalas üstınde, bız öz betımızşe - tättı qiial, oryndalmas arman jetegınde, äreketsızdık emes, qarbalas jūmys astynda. Ziialy qauym, onyŋ ışınde jazarmandar tarabynan jaŋa taqyrypty, jaŋa emes, eskı, bıraq tiym salynǧan, jabyq jatqan, san-salaly mäselelerdı aiqyndap, kömeskınıŋ betın aşuǧa jappai ūmtylys bastaldy. Sonyŋ ışınde eŋ bır özektı, qyzyǧy joq, tek dert-qaiǧysy ǧana bar özgeşe jelı - Qazaq Aşarşylyǧy bolatyn. Äuelı ärqily öleŋder jazyldy, bırdı-ekılı hikaiat düniege keldı. Mūnyŋ bärı - keiın de, tıptı, jüz jyldan soŋ da jüzege asuy mümkın närseler. Eŋ bastysy - Aşarşylyqtyŋ şynaiy tarihyn qalyptau bolatyn. Osy oraida, talapker ızdenuşıler tarabynan jekelegen maqalalar jazyldy, bırdı-ekılı arhiv derekterı maǧlūm boldy. Mäselen, jer audarylǧan oqymysty professordyŋ boijetken qyzy Tatiana Nevadovskaia jan türşıgerlık derekter jäne naqty foto-aiǧaq qaldyrǧan eken, arhivşı ǧalym Marat Hasanaev jaryqqa şyǧardy. Äitkenmen, atauly taqyryp mülde igerılmei jatqan. Bızdegı tarih ǧylymynyŋ örıs-qaumetı belgılı. Därejelı oqymystymyz tıntınektep, yrǧatylyp, süiretılıp, aqyry şalaǧai bır maqala jazyp bıtkenşe qanşama zaman. Sany men sapasyn aitpai-aq qoiaiyq. Jetpıs jyl boiy tek nūsqaumen ǧana jürgen, al 1951 jylǧy zobalaŋnan soŋ mülde joqqa saiǧan mügedek, jarymjan ǧylymnan ne kütuge bolady. Qazaq Aşarşylyǧy künı bügınge deiın tolyq zerttelmegen, bar sūmdyǧy aşylmaǧan, şalǧai taqyryp küiınde qaluy zaŋdy. Jan-jaqty, tübegeilı zertteluı üşın partiialyq jaŋa qauly kerek eken. Onymen de dünie tüzelmesı anyq, tarihşy ǧalymdardyŋ jas, äluettı, jaŋa bır tolqyny kerek eken. Qaitkende, qalǧan jūrt keşe ǧana kolhoz qūrylysy men käsıpodaq tarihyn zerttegen oqymystylarymyz qaşan jazady, nemene jasaidy dep kütıp otyrmaityn edı. Eŋ aldymen respublikalyq ädebi «Jūldyz» jurnaly, sol tūstaǧy «qaita qūru» jäne «jariialylyq» ūranyn paidalanyp, 1989 jyldyŋ bırınşı sanynan bastap, Qazaq Aşarşylyǧy taqyrybyna airyqşa bet būrdy. Körkem şyǧarmalarmen qatar, közkörgen estelıkterge keŋınen jol aşylypty. 1932 jyly es bılgen, jetı jasar balanyŋ özı būl kezde alpysty ortalaǧanyn aitsaq, äldenedei äŋgıme şyǧuy mümkın kısılerdıŋ sany şekteulı ekenı tüsınıktı, köp ūzamai-aq būlardyŋ barlyǧy da ötıp keterın oilasaq, meilınşe asyǧu qajet edı. Aqyry, 1989-1994 jyldar oraiynda «Jūldyz» jurnaly qasırettı «Sary kıtap» aidarymen, mümkın bolǧan, arnaiy jüktelgen, soǧan jalǧas öz aiaǧymen kelıp tüsken qanşama estelık jariialady, jinaqtap, qaiyra bastyrsa, ekı tomǧa tartar edı. Būl kezde «Jūldyz» ǧana emes, qazaq tıldı basqa da basylymdar şama-şarqynşa, üzık-üzık estelıkterge oryn bergen. Tasqa basylǧan jazu eşqaşan öşpeidı desek, ertelı-keş būl jazbalardyŋ barlyǧy da qaita terılıp, qasıret kıtabynyŋ qataryn toltyruǧa tiıs.
Mıne, osy kezde, eşkım kütpegen, özgeşe bır eŋbek düniege kelıptı. 1993 jyly. «Hronika velikogo djuta» dep atalady. Iаǧni «Ǧalamat jūt şejıresı». Orys tılınde. Avtory - qazaq emes, orys. Kädımgı, sary orys, taza orystyŋ özı. Qazaqstandyq ziialy, aqyn ärı jazuşy Valerii Mihailov. İgı jaqsy adamzatqa ortaq degen osy. Valera bauyrymnyŋ maǧan, jekelei bır äŋgıme üstınde, aǧynan jarylyp aitqany bar edı: «Sen qazaqtyŋ ūltşylysyŋ, men orystyŋ ūltşylymyn, - ekeumızdıkı de dūrys!» - degen. Şyn ūltşyl - öz ūltyn süietın, sonymen qatar basqa jūrtty syilaityn adam. Öz halqyn qaltqysyz jaqsy körgen tūlǧa bükıl adamzatty qūrmet tūtpaq. «Jaqsyda jattyq joq», - degen baiaǧy qazaq.
«Ǧalamat jūt şejıresı» - Qazaq Aşarşylyǧyna arnalǧan eŋ alǧaşqy jäne bügınde bırden-bır derektı eŋbek. V.Mihailov būl kıtabyn jaŋa maǧlūmat, tyŋ tolǧamdarmen üstemelep, 1996 jyly qaiyra bastyrdy. Osy qalpynda, qasıret jyldarynyŋ bırşama tolyq tarihy dep aitar edım. Bügınde 1932-1933 jyldarǧy Aşarşylyq taqyrybyna arnalǧan eŋ sübelı, eŋ eleulı şyǧarma. Tarihi qūjattar, arhiv derekterı alǧa tartylady. Sonymen qatar, osy auyr jaǧdaidy öz basynan ötkergen, tıkelei kuä bolǧan qanşama jannyŋ naqty estelıkterı bar. Avtordyŋ özı jüzdesken, auyzba-auyz söilesken kısılerı. Negızınen ūlt ziialylary, belgılı qalamgerler. Keiıngılermen qatar, sol zamandaǧy kuälıkter de körınıs tapqan. Basqa ūlt ökılderı, eŋ aldymen orys ziialylarynyŋ jan aiqaiy. Bır sözben aitqanda, Valerii Mihailov «Ǧalamat jūt şejıresı» kıtabynda 1932-1933 jyldarǧy Qazaq Aşarşylyǧy taqyrybyn erkın igerıp, şynaiy taŋbaǧa tüsırıptı.
Bıraq eşbır qazaq jazbaǧan būl erekşe kıtap öz ortamyzda qalai baǧalandy desek - jekelegen ziialylardyŋ ıltipatynan aspapty. Tek «Jūldyz» jurnalynda ǧana bırer tarauy audarylyp basyldy jäne tūtas kıtap turasynda ūnasymdy pıkır aityldy. Kezınde Memlekettık syilyqqa da ūsynylǧan edı – ǧūzyrly jiyrma bırdeŋe kısıden bes-alty-aq dauys jaqtap şyqty; būl da sonau alapat jyldardyŋ zardaby - alys pen jaqyndy aiyra almaityn, tek bır sättık paidasyn ǧana oilaityn körsoqyrlyq, buynymyzdy boilap, qanymyzǧa sıŋgen teksızdıktıŋ naqty bır körınısı. Sözıŋdı söilep otyrǧan marǧasqany syilamasaŋ, qūnyŋ belgılı boldy, senı eşkım de syilamaq emes. Alaida, aittyq – Valerii Mihailov ölmes, öşpes eŋbek jasady jäne būl taqyrypta, baiaǧy Robert Konkvesttıŋ «Ülken terror» kıtabyndaǧy tiesılı taraudy aitpasaq, bırınşı boldy. Valerii Mihailovtyŋ qolynan şyqqan Aşarşylyq şejıresın tolqymai oqu mümkın emes.
