قازاقستاندا ۇيالى بايلانىس الدەقاشان قاراپايىم بايلانىس قۇرالى بولۋدان قالدى. بۇگىندە ءموبيلدى ينتەرنەت پەن تەلەكوممۋنيكاتسيا ونلاين تولەمدەردەن باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە، ەلەكتروندى ساۋداعا، بيزنەس پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا دەيىنگى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. وسىعان بايلانىستى بايلانىس نارىعى دا قارقىندى ءوسىپ كەلەدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، 2026 جىلدىڭ قاڭتار–شىلدە ايلارىندا كورسەتىلگەن بايلانىس قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى 913 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش جىلىنا 884,5 ملرد تەڭگە بولسا، 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا نارىق كولەمى شامامەن 1,5 ترلن تەڭگەگە جەتكەن.
سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىلەر
مەن باق-تا قازاقستاندا ءتورتىنشى ءموبيلدى وپەراتور پايدا بولۋى مۇمكىن دەگەن اڭگىمە جيىلەي ءتۇستى. اسىرەسە الماتىداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ توبەسىنە ورناتىلعان بەلگىسىز بايلانىس جابدىعى تۋرالى ۆيدەو بۇل تالقىلاۋدى كۇشەيتتى. وسىدان كەيىن «قازاقستانعا تاعى ءبىر وپەراتور كەرەك پە؟» دەگەن سۇراق قايتادان كۇن تارتىبىنە شىقتى. الايدا بۇل ماسەلەنى تەك «وپەراتور كوپ بولسا، باسەكە كۇشەيەدى» دەگەن قاراپايىم كوزقاراسپەن قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز.
قازاقستانداعى نارىق قانداي؟
قازىر ەلىمىزدە ءۇش ينفراقۇرىلىمدىق وپەراتور جۇمىس ىستەيدى:
* «كسەلل» اق (Kcell جانە activ);
* «كار-تەل» جشس (Beeline جانە izi);
* «موبايل تەلەكوم-سەرۆيس» جشس (Tele2 جانە Altel).
2025 جىلى Tele2 مەن Altel وپەراتورلارىن باسقاراتىن «موبايل تەلەكوم-سەرۆيس» تولىقتاي قاتارلىق Power International Holding كومپانياسىنىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. وسىلايشا بۇگىندە قازاقستان نارىعىندا ءۇش تاۋەلسىز ينفراقۇرىلىمدىق وپەراتور ءوزارا باسەكەلەسىپ وتىر.
سوندىقتان ءتورتىنشى وپەراتوردىڭ پايدا بولۋى جاي عانا جاڭا برەندتىڭ شىعۋى ەمەس. بۇل جاڭا ۇلتتىق جەلى قۇرۋدى، جاڭا راديوجيىلىكتەر الۋدى، بازالىق ستانتسيالار ورناتۋدى، كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى جانە مىڭداعان شاقىرىم جەلىنى ۇستاپ تۇرۋدى قاجەت ەتەتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا بولماق.
بايلانىس نارىعىنا كىرۋ نەگە قىمبات؟
ۇيالى بايلانىس نارىعى كەز كەلگەن كومپانيا وڭاي كىرە الاتىن سالا ەمەس. مىسالى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن 5G جيىلىكتەرىنىڭ اۋكتسيونىندا ەكى لوتتىڭ ءوزى 156 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ساتىلدى. بۇل – تەك راديوجيىلىكتەر ءۇشىن تولەنگەن قاراجات. ال جەلىنى سالۋ، بازالىق ستانتسيالار ورناتۋ، جابدىق ساتىپ الۋ، تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە قامتۋ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن تاعى جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە قاجەت.
سوڭعى جىلدارى تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالار كولەمى دە ايتارلىقتاي ءوستى. 2023–2025 جىلدارى اقپارات جانە بايلانىس سەكتورىنا 1,2 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. بۇل الدىڭعى ءۇش جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە كوپ.
جەكەلەگەن وپەراتورلاردىڭ شىعىندارى دا سالانىڭ قانشالىقتى كاپيتالسىيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى:
* Kcell 2023 جىلدان 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا دەيىن 411,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالادى;
* «كار-تەلدىڭ» كاپيتالدىق شىعىندارى 288,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى;
* Tele2/Altel جەلىسىن دامىتۋعا 2030 جىلعا دەيىن 400 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قازاقستاننىڭ اۋماعى ۇلكەن، حالىق تىعىزدىعى سالىستىرمالى تۇردە تومەن ەكەنىن ەسكەرسەك، جاڭا وپەراتور تەك الماتى مەن استانادا ەمەس، اۋىلداردا، شالعاي وڭىرلەردە، اۆتوموبيل جانە تەمىرجول باعىتتارىندا دا ساپالى بايلانىس قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
ءتورتىنشى وپەراتور نە بەرە الادى؟
تەوريالىق تۇرعىدان العاندا جاڭا وپەراتوردىڭ كەلۋى بىرنەشە وڭ ناتيجە بەرۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن، نارىقتاعى باسەكە كۇشەيەدى. ەكىنشىدەن، تۇتىنۋشىلاردىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى ارتادى. ۇشىنشىدەن، وپەراتورلار تاريفتەر مەن قىزمەت ساپاسى بويىنشا بەلسەندىرەك باسەكەلەسۋگە ءماجبۇر بولادى.
جاڭا كومپانيا بايلانىسى ءالسىز نەمەسە مۇلدە جوق وڭىرلەردى قامتىپ، جاڭا ينۆەستيتسيا تارتىپ، 5G جەلىسىنىڭ دامۋىن جەدەلدەتسە، ونىڭ نارىققا قوساتىن قۇندىلىعى ايتارلىقتاي بولۋى مۇمكىن. دەسە دە، جاڭا وپەراتور قولدانىستاعى جەلىلەردى تولىقتىرادى ما، الدە بار ينفراقۇرىلىمدى قايتالاي ما؟
ەگەر ءتورتىنشى جەلى نەگىزىنەن قازىردىڭ وزىندە جاقسى قامتىلعان قالالاردا سالىنىپ، تەك ابونەنتتەردى ءبىر وپەراتوردان ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋمەن شەكتەلسە، وندا ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە قاتىستى سۇراقتار تۋىندايدى.
ءتورتىنشى وپەراتوردىڭ تاۋەكەلدەرى قانداي؟
حالىقارالىق تاجىريبە جاڭا وپەراتوردىڭ كەلۋى ءاردايىم وڭ ناتيجە بەرمەيتىنىن كورسەتەدى. Internet Society زەرتتەۋىنە سايكەس، 2008–2020 جىلدارى ءارتۇرلى ەلدەردە نارىققا جاڭا وپەراتور كىرگەن كەزدە قولدانىستاعى كومپانيالاردىڭ ءبىر ابونەنتتەن تۇسەتىن ورتاشا كىرىسى (ARPU) شامامەن 20%-عا تومەندەگەن.
تاريفتەردىڭ تومەندەۋى قىسقا مەرزىمدە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا تابىس پەن ينۆەستيتسيا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر وپەراتورلاردىڭ كىرىسى قىسقارسا، جەلىنى جاڭارتۋعا، 5G دامىتۋعا جانە قامتۋ اۋماعىن كەڭەيتۋگە بولىنەتىن قاراجات كولەمى دە ازايۋى ىقتيمال.
سوندىقتان باستى ماسەلە — باعالاردىڭ ارزانداۋى ەمەس، ۇزاق مەرزىمدە ساپالى ءارى تۇراقتى بايلانىستى ساقتاپ قالۋ.
الەمدىك تاجىريبە نە كورسەتەدى؟
سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن ەلدەردە ءموبيلدى نارىقتار كەرىسىنشە شوعىرلانۋ جولىنا ءتۇستى. مىسالى اقش-تا Sprint پەن T-Mobile بىرىگىپ، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ءۇش ءىرى وپەراتور قالدى، ۇلىبريتانيادا Vodafone مەن Three بىرىگۋىنە رۇقسات بەرىلدى، يسپانيا مەن رۋمىنيادا دا نارىقتاعى ينفراقۇرىلىمدىق ويىنشىلار سانى قىسقاردى.
GSMA Intelligence دەرەكتەرىنە سايكەس، ەۋروپادا ءۇش ينفراقۇرىلىمدىق وپەراتورى بار نارىقتار ءتورت وپەراتورى بار نارىقتارعا قاراعاندا ءبىر قوسىلىمعا ورتا ەسەپپەن 48%-عا كوپ ينۆەستيتسيا سالعان.
ال ءباا مەن قاتار سياقتى ەلدەردە بار بولعانى ەكى ءىرى وپەراتور جۇمىس ىستەسە دە، ءموبيلدى ينتەرنەت جىلدامدىعى بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىندا. بۇل مىسالدار وپەراتور سانى مەن بايلانىس ساپاسى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس جوق ەكەنىن كورسەتەدى.
Network sharing جانە MVNO — بالاما جول ما؟
كوپتەگەن ەلدە وپەراتورلار ينفراقۇرىلىمدى بىرلەسىپ پايدالانۋ تاجىريبەسىنە كوشىپ جاتىر. مىسالى شۆەتسيادا Tele2 مەن Telenor ورتاق جەلى ارقىلى ەل حالقىنىڭ 99,9%-ىن قامتيدى. فينليانديا مەن ۇلىبريتانيادا دا وپەراتورلار اۋىلدىق وڭىرلەردە ينفراقۇرىلىمدى بىرگە دامىتادى.
قازاقستاندا دا مۇنداي تاسىلدەر قولدانىلىپ كەلەدى. «250+» جوباسى شالعاي اۋىلداردى ينتەرنەتپەن قامتۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار الەمدە MVNO دەپ اتالاتىن ۆيرتۋالدى وپەراتورلار كەڭ تارالعان. ولار وزدەرىنىڭ جەكە جەلىسىن سالماي-اق، قولدانىستاعى وپەراتورلاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن پايدالانىپ قىزمەت كورسەتەدى. بۇل نارىقتاعى باسەكەنى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ءارى ميللياردتاعان ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتپەيدى.
قازاقستانعا ءتورتىنشى بايلانىس وپەراتورى قاجەت پە دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى وپەراتورلاردىڭ سانىندا ەمەس، ولاردىڭ ەلگە قانداي قوسىمشا قۇندىلىق اكەلەتىنىنە بايلانىستى. ەگەر جاڭا وپەراتور جاڭا ينۆەستيتسيا تارتسا، بايلانىسى ءالسىز وڭىرلەردى قامتىسا، 5G دامۋىن جەدەلدەتسە وندا ونىڭ نارىققا كەلۋى پايدالى بولۋى مۇمكىن.
ال ەگەر نەگىزگى ناتيجە تەك ابونەنتتەردى قايتا ءبولۋ مەن قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمدى قايتالاۋ بولسا، وندا مۇنداي جوبانىڭ تيىمدىلىگى كۇمان تۋدىرۋى ىقتيمال.
سوندىقتان ماسەلە «قازاقستانعا ءتورتىنشى وپەراتور كەرەك پە؟» دەگەن سۇراقتا ەمەس. نەگىزگى سۇراق — ء«تورتىنشى وپەراتور تۇتىنۋشىعا قانداي ناقتى ناتيجە بەرەدى؟» دەگەن ماسەلە. تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا باستى كورسەتكىش وپەراتورلار سانى ەمەس، بايلانىس ساپاسى، قامتۋ دەڭگەيى، ينتەرنەت جىلدامدىعى، سەرۆيستىڭ قولجەتىمدىلىگى جانە ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگى بولىپ قالا بەرەدى.
