Qazaqstanda ūialy bailanys äldeqaşan qarapaiym bailanys qūraly boludan qaldy. Bügınde mobildı internet pen telekommunikasiia onlain tölemderden bastap memlekettık qyzmetterge, elektrondy saudaǧa, biznes pen sifrlyq tehnologiialardyŋ damuyna deiıngı maŋyzdy infraqūrylymnyŋ bır bölıgıne ainaldy. Osyǧan bailanysty bailanys naryǧy da qarqyndy ösıp keledı.
Ūlttyq statistika biurosynyŋ derekterıne säikes, 2026 jyldyŋ qaŋtar–şılde ailarynda körsetılgen bailanys qyzmetterınıŋ kölemı 913 mlrd teŋgenı qūrady. Salystyru üşın aitsaq, 2020 jyly būl körsetkış jylyna 884,5 mlrd teŋge bolsa, 2025 jyldyŋ qorytyndysynda naryq kölemı şamamen 1,5 trln teŋgege jetken.
Soŋǧy uaqytta äleumettık jelıler
men BAQ-ta Qazaqstanda törtınşı mobildı operator paida boluy mümkın degen äŋgıme jiılei tüstı. Äsırese Almatydaǧy tūrǧyn üilerdıŋ bırınıŋ töbesıne ornatylǧan belgısız bailanys jabdyǧy turaly video būl talqylaudy küşeittı. Osydan keiın «Qazaqstanǧa taǧy bır operator kerek pe?» degen sūraq qaitadan kün tärtıbıne şyqty. Alaida būl mäselenı tek «operator köp bolsa, bäseke küşeiedı» degen qarapaiym közqaraspen qarastyru jetkılıksız.
Qazaqstandaǧy naryq qandai?
Qazır elımızde üş infraqūrylymdyq operator jūmys ısteidı:
* «Ksell» AQ (Kcell jäne activ);
* «KaR-Tel» JŞS (Beeline jäne izi);
* «Mobail Telekom-Servis» JŞS (Tele2 jäne Altel).
2025 jyly Tele2 men Altel operatorlaryn basqaratyn «Mobail Telekom-Servis» tolyqtai qatarlyq Power International Holding kompaniiasynyŋ menşıgıne öttı. Osylaişa bügınde Qazaqstan naryǧynda üş täuelsız infraqūrylymdyq operator özara bäsekelesıp otyr.
Sondyqtan törtınşı operatordyŋ paida boluy jai ǧana jaŋa brendtıŋ şyǧuy emes. Būl jaŋa ūlttyq jelı qūrudy, jaŋa radiojiılıkter aludy, bazalyq stansiialar ornatudy, kölık infraqūrylymyn damytudy jäne myŋdaǧan şaqyrym jelını ūstap tūrudy qajet etetın ırı investisiialyq joba bolmaq.
Bailanys naryǧyna kıru nege qymbat?
Ūialy bailanys naryǧy kez kelgen kompaniia oŋai kıre alatyn sala emes. Mysaly 2022 jyldyŋ soŋynda ötken 5G jiılıkterınıŋ auksionynda ekı lottyŋ özı 156 mlrd teŋgeden astam somaǧa satyldy. Būl – tek radiojiılıkter üşın tölengen qarajat. Al jelını salu, bazalyq stansiialar ornatu, jabdyq satyp alu, tehnikalyq qyzmet körsetu jäne qamtu aumaǧyn keŋeitu üşın taǧy jüzdegen milliard teŋge qajet.
Soŋǧy jyldary telekommunikasiia salasyndaǧy investisiialar kölemı de aitarlyqtai östı. 2023–2025 jyldary aqparat jäne bailanys sektoryna 1,2 trln teŋge investisiia salyndy. Būl aldyŋǧy üş jylmen salystyrǧanda 2,5 ese köp.
Jekelegen operatorlardyŋ şyǧyndary da salanyŋ qanşalyqty kapitalsyiymdy ekenın körsetedı:
* Kcell 2023 jyldan 2026 jyldyŋ bırınşı jartyjyldyǧyna deiın 411,8 mlrd teŋge investisiialady;
* «KaR-Teldıŋ» kapitaldyq şyǧyndary 288,6 mlrd teŋgenı qūrady;
* Tele2/Altel jelısın damytuǧa 2030 jylǧa deiın 400 mlrd teŋgeden astam investisiia saludy josparlap otyr.
Qazaqstannyŋ aumaǧy ülken, halyq tyǧyzdyǧy salystyrmaly türde tömen ekenın eskersek, jaŋa operator tek Almaty men Astanada emes, auyldarda, şalǧai öŋırlerde, avtomobil jäne temırjol baǧyttarynda da sapaly bailanys qamtamasyz etuı tiıs.
Törtınşı operator ne bere alady?
Teoriialyq tūrǧydan alǧanda jaŋa operatordyŋ keluı bırneşe oŋ nätije beruı mümkın. Bırınşıden, naryqtaǧy bäseke küşeiedı. Ekınşıden, tūtynuşylardyŋ taŋdau mümkındıgı artady. Üşınşıden, operatorlar tarifter men qyzmet sapasy boiynşa belsendırek bäsekelesuge mäjbür bolady.
Jaŋa kompaniia bailanysy älsız nemese mülde joq öŋırlerdı qamtyp, jaŋa investisiia tartyp, 5G jelısınıŋ damuyn jedeldetse, onyŋ naryqqa qosatyn qūndylyǧy aitarlyqtai boluy mümkın. Dese de, jaŋa operator qoldanystaǧy jelılerdı tolyqtyrady ma, älde bar infraqūrylymdy qaitalai ma?
Eger törtınşı jelı negızınen qazırdıŋ özınde jaqsy qamtylǧan qalalarda salynyp, tek abonentterdı bır operatordan ekınşısıne auystyrumen şektelse, onda onyŋ ekonomikalyq tiımdılıgıne qatysty sūraqtar tuyndaidy.
Törtınşı operatordyŋ täuekelderı qandai?
Halyqaralyq täjıribe jaŋa operatordyŋ keluı ärdaiym oŋ nätije bermeitının körsetedı. Internet Society zertteuıne säikes, 2008–2020 jyldary ärtürlı elderde naryqqa jaŋa operator kırgen kezde qoldanystaǧy kompaniialardyŋ bır abonentten tüsetın ortaşa kırısı (ARPU) şamamen 20%-ǧa tömendegen.
Tarifterdıŋ tömendeuı qysqa merzımde tūtynuşylar üşın tiımdı körınuı mümkın. Bıraq telekommunikasiia salasynda tabys pen investisiia tıkelei bailanysty. Eger operatorlardyŋ kırısı qysqarsa, jelını jaŋartuǧa, 5G damytuǧa jäne qamtu aumaǧyn keŋeituge bölınetın qarajat kölemı de azaiuy yqtimal.
Sondyqtan basty mäsele — baǧalardyŋ arzandauy emes, ūzaq merzımde sapaly ärı tūraqty bailanysty saqtap qalu.
Älemdık täjıribe ne körsetedı?
Soŋǧy jyldary köptegen elderde mobildı naryqtar kerısınşe şoǧyrlanu jolyna tüstı. Mysaly AQŞ-ta Sprint pen T-Mobile bırıgıp, ūlttyq deŋgeidegı üş ırı operator qaldy, Ūlybritaniiada Vodafone men Three bırıguıne rūqsat berıldı, İspaniia men Rumyniiada da naryqtaǧy infraqūrylymdyq oiynşylar sany qysqardy.
GSMA Intelligence derekterıne säikes, Europada üş infraqūrylymdyq operatory bar naryqtar tört operatory bar naryqtarǧa qaraǧanda bır qosylymǧa orta eseppen 48%-ǧa köp investisiia salǧan.
Al BAÄ men Qatar siiaqty elderde bar bolǧany ekı ırı operator jūmys ıstese de, mobildı internet jyldamdyǧy boiynşa älemdık köşbasşylar qatarynda. Būl mysaldar operator sany men bailanys sapasy arasynda tıkelei bailanys joq ekenın körsetedı.
Network sharing jäne MVNO — balama jol ma?
Köptegen elde operatorlar infraqūrylymdy bırlesıp paidalanu täjıribesıne köşıp jatyr. Mysaly Şvesiiada Tele2 men Telenor ortaq jelı arqyly el halqynyŋ 99,9%-yn qamtidy. Finliandiia men Ūlybritaniiada da operatorlar auyldyq öŋırlerde infraqūrylymdy bırge damytady.
Qazaqstanda da mūndai täsılder qoldanylyp keledı. «250+» jobasy şalǧai auyldardy internetpen qamtuǧa baǧyttalǧan.
Sonymen qatar älemde MVNO dep atalatyn virtualdy operatorlar keŋ taralǧan. Olar özderınıŋ jeke jelısın salmai-aq, qoldanystaǧy operatorlardyŋ infraqūrylymyn paidalanyp qyzmet körsetedı. Būl naryqtaǧy bäsekenı küşeituge mümkındık beredı ärı milliardtaǧan investisiiany qajet etpeidı.
Qazaqstanǧa törtınşı bailanys operatory qajet pe degen sūraqtyŋ jauaby operatorlardyŋ sanynda emes, olardyŋ elge qandai qosymşa qūndylyq äkeletınıne bailanysty. Eger jaŋa operator jaŋa investisiia tartsa, bailanysy älsız öŋırlerdı qamtysa, 5G damuyn jedeldetse onda onyŋ naryqqa keluı paidaly boluy mümkın.
Al eger negızgı nätije tek abonentterdı qaita bölu men qoldanystaǧy infraqūrylymdy qaitalau bolsa, onda mūndai jobanyŋ tiımdılıgı kümän tudyruy yqtimal.
Sondyqtan mäsele «Qazaqstanǧa törtınşı operator kerek pe?» degen sūraqta emes. Negızgı sūraq — «törtınşı operator tūtynuşyǧa qandai naqty nätije beredı?» degen mäsele. Telekommunikasiia salasynda basty körsetkış operatorlar sany emes, bailanys sapasy, qamtu deŋgeiı, internet jyldamdyǧy, servistıŋ qoljetımdılıgı jäne investisiianyŋ tiımdılıgı bolyp qala beredı.
