فوتو جي كومەگىمەن جاسالعان
عىلىم جولى – ۇزدىكسىز ىزدەنىس پەن تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ساپار. اسىرەسە، الەمنىڭ جەتەكشى جوو-لارىندا ءبىلىم الىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ۇلكەن ەڭبەك پەن باتىلدىقتى قاجەت ەتەدى. بۇگىندە سونداي بيىكتەردى باعىندىرىپ جۇرگەن قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ءبىرى – بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە بيولوگيا سالاسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن PhD دوكتورى جادىرا ەركەش.
جادىرا ەركەش دنق قۇرىلىمى، ەپيگەنەتيكا جانە جاسۋشالىق مەحانيزمدەر باعىتىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، قازىرگى بيولوگيا عىلىمىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەردەلەۋدە. سونىمەن قاتار ول عىلىمدى انا ءتىلى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋمەن ۇشتاستىرىپ، شەتەلدەگى قازاق بالالارىنا ارنالعان BirbalaBooks جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ءبىز عالىممەن شەتەلدە ءبىلىم الۋ جولىنداعى قيىندىقتار، نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جانە عىلىمداعى تاباندىلىق تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
- شەتەلدە ءبىلىم الىپ، عىلىممەن اينالىسۋ جولىندا قانداي قيىندىقتار كەزدەستى؟ وزگە ەلدە ءبىلىم الامىن دەگەن ارمان قايدان پايدا بولدى؟
- مەن بالا كەزىمنەن ارمانداعىش ەدىم. ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتانىڭ شەكاراسىمەن بولاشاعىمدى شەكتەگىم كەلمەدى. تەلەديداردان باسقا ەلدەردىڭ ءومىرىن كورگەندە، əلەمنىڭ باسقا تۇكپىرىندە ادامدار مۇلدە باسقاشا ءومىر سۇرەتىنىنە تاڭعالاتىنمىن. تابيعاتىمنان قىزىققۇمارمىن، سوندىقتان بالا كەزىمنەن əلەمنىڭ əر تۇكبىرىن ءوز كوزىممەن كورگىم كەلدى.
مەكتەپكە 5 جاسىمدا باردىم، ال اعىلشىن تىلىنە دەگەن العاشقى سانالى قادامىمدى 9 سىنىپتا جاسادىم. اناما اعىلشىن ءتىلىن جاقسىلاپ ۇيرەنگىم كەلەتىنىن ايتىپ، كۋرسقا باردىم. 11 سىنىپقا قاراي اعىلشىن ءتىلىم جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. ول كەزدە بۇل ۇلكەن جوسپاردىڭ بولىگى ەكەنىن ويلاعان جوقپىن. ال قازىر ارتقا قاراسام، سول كىشكەنتاي قادامدار كەلەسى جولىمدى اشىپ بەرگەن ەكەن.
حالىقارالىق عىلىمعا دەگەن كəسىبي قۇشتارلىق ۋنيۆەرسيتەتتە وياندى. ستۋدەنت كەزىمدە UCLA-دا (University of California at Los Angeles) جازعى عىلىمي پراكتيكادان ءوتتىم. بۇل تəجىريبە حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتاسىندا جۇمىس ىستەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى كۇشەيتىپ، دوكتورانتۋراعا دايىندالۋىما ۇلكەن سەرپىن بەردى.
نەگىزى عىلىم مەن عالىمنىڭ تابيعاتى əرقاشان حالىقارالىق بولعان. سايرامدا تۋعان قوجا احمەت ياسساۋي ءبىلىم ىزدەپ بۇحاراعا بارىپ، ءجۇسىپ ءحامادانيدىڭ شəكىرتى بولدى. ماريا كيۋري پولشادا تۋىپ، فرانتسيادا ەڭبەك ەتتى، ەينشتەين گەرمانيادا تۋىپ، شۆەيتساريا مەن اقش-تا جۇمىس ىستەدى. عىلىمدا ەلدەن گورى ورتاق ماقسات ماڭىزدىراق. ول – تابيعات زاڭدىلىقتارىن ءتۇسىنۋ جəنە ادامزاتقا وزەكتى مəسەلەلەردى شەشۋ. سوندىقتان زەرتتەۋىڭە ەڭ قولايلى ورتا قاي جەردە بولسا، سول جاققا جول تارتاسىڭ. عالىم بولعىڭ كەلسە، حالىقارالىق ورتاعا شىعۋ – ماماندىقتىڭ تابيعي جالعاسى.
بۇل جولدا قيىندىق بولمادى دەپ ايتا المايمىن. دوكتورانتۋرانى بۇرىن تəجىريبەم بولماعان سالادا – حروماتين بيوحيمياسى زەرتحاناسىندا باستادىم. تەورياسى دا، زەرتحانالىق əدىستەرى دە مەن ءۇشىن جاڭا ەدى. زەرتحانانىڭ اپتالىق جيىندارى مەن ماقالا تالقىلاۋلارىندا اينالامداعىلاردىڭ ءبəرى مەنەن اقىلدى كورىنەتىن، كەيدە ەشتەڭە تۇسىنبەي وتىراتىنمىن. «مەن بۇل جەرگە لايىقپىن با؟» دەگەن كۇمəن دا بولدى. سوندىقتان ۇيگە كەلگەن سوڭ، جيىندا ايتىلعاننىڭ ءبəرىن تۇسىنگەنشە وقيتىنمىن.
دوكتورانتۋرانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سىناعى – ءوز جوباڭدى ءوزىڭ ويلاپ تابۋ. جۇزدەگەن ماقالانى وقىپ، ءبىر-بىرىنە قايشى نəتيجەلەردى سالىستىرىپ، ءوز قورىتىندىڭدى جاساپ، ونى باسقا عالىمداردىڭ الدىندا قورعاۋىڭ كەرەك. بۇل ماعان سىني ويلاۋدى، بەلگىسىزدىكتەن قورىقپاۋدى جəنە بىلمەيتىنىڭدى تەز ۇيرەنۋدى ۇيرەتتى.
PhD-دى اياقتاعان سوڭ پوستدوك بولىپ، كريو-ەلەكتروندىق ميكروسكوپيانى وسى سالانىڭ ەڭ مىقتى زەرتحانالارىنىڭ بىرىندە ۇيرەنگىم كەلدى. گەرمانيا مەن شۆەيتسارياداعى مۇمكىندىكتەردى دە قاراستىردىم، ال جولىم مەنى بەركليگە الىپ كەلدى.
پوستدوكتورانتۋرالىق عىلىمي جۇمىسىم دا مەن ءۇشىن مۇلدە جاڭا سالا ەدى – سترۋكتۋرالىق بيولوگيا، كريو-ەلەكتروندىق ميكروسكوپ لابوراتورياسى. «ەندى مامان بولدىم» دەپ وتىرعاندا، باسقا ەلگە كوشىپ، نولدەن باستاۋعا تۋرا كەلدى. دوكتورانتۋرادا التى جىل جەتىلدىرگەن əدىستەرىمنىڭ بۇل جۇمىسقا تىكەلەي قاتىسى بولمادى. دوكتورلىق دəرەجەدەن كەيىن ءبəرىن قايتا باستاۋ – ادامنىڭ ەگوسىنا دا ۇلكەن سىناق. ونىڭ ۇستىنە بۇل سəت مەنىڭ العاش رەت انا بولعان كەزەڭىممەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇيقىسىز تۇندەر مەن تəجىريبەگە تولى كۇندەر ءəلى ەسىمدە.
بىراق قازىر بۇل كەزەڭ مەنى ادام رەتىندە شىڭداعانىن تۇسىنەمىن. ەڭ ۇلكەن ساباعىم: دəل قازىر كوپ نəرسەنى بىلمەۋىم مۇمكىن، بىراق قىسقا مەرزىمدە كەز كەلگەن سالانى ۇيرەنە الاتىن قابىلەتىمە سەنىمدىمىن. وسى جولدان وتپەسەم، بەيىمدەلۋ قابىلەتىم مۇلدە باسقاشا بولار ما ەدى، كىم ءبىلسىن.
- دنق قۇرىلىمى مەن ەپيگەنەتيكانى زەرتتەۋگە قالاي كەلدىڭىز؟ قىزىعۋشىلىعىڭىزدىڭ ويانۋىنا كىم تۇرتكى بولدى؟
- شىنىمدى ايتسام، دوكتورانتۋراعا دەيىن ەپيگەنەتيكامەن اينالىسپاعان ەدىم. سوندىقتان مۇلدە جاڭا باعىتتى تاڭداۋ مەن ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دəرەجەدە قاۋىپتى دە بولدى. بىراق مەنى دəل وسى بەلگىسىزدىك قىزىقتىردى، تاۋەكەلگە بەل بۋدىم.
گەنەتيكانى ءبىز كوبىنە ء«بəرى دنق-دا الدىن الا جازىلعان»، ياعني دەتەرمەنيستىك دەپ ۇيرەنەمىز. بىراق əر كلەتكامىزدىڭ يادروسىندا شامامەن ەكى مەتر دنق بار، ال دەنەمىزدەگى بارلىق جاسۋشادا دنق بىردەي. سوندا جۇيكە جاسۋشاسى نەگە تەرى جاسۋشاسىنا ۇقسامايدى؟ سەبەبى əر كلەتكا ءبىر «كىتاپتىڭ» ءəرتۇرلى بەتتەرىن وقيدى. قاي بەتتى اشىپ، قايسىسىن جاباتىنىن ەپيگەنەتيكا شەشەدى.
ماعان وسىنىڭ مولەكۋلالىق مەحانيزمى قاتتى قىزىق بولدى. قورشاعان ورتا مەن جاسۋشانىڭ ىشكى سيگنالدارى دنق-نىڭ جازۋىن وزگەرتپەي-اق، ونىڭ قالاي وقىلاتىنىنا قالاي əسەر ەتەدى؟ بۇل پروتسەستىڭ باستى رەتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى – حروماتين: دنق-نىڭ پروتەينگە ورالعان كۇيى. دنق ورالۋى تىعىز بولسا، گەن «جابىق» قالادى، ال بوساسا، گەن «اشىلادى». سوندىقتان مەنى بەلگىلى ءبىر ادام ەمەس، وسى سۇراقتىڭ ءوزى باۋراپ الدى.
- الداعى 10–20 جىلدا گەنەتيكا مەن ەپيگەنەتيكا سالاسىندا قانداي سەرپىلىستەر بولۋى مۇمكىن؟
- الداعى ونجىلدىقتاردىڭ باستى وزگەرىسى – گەننىڭ ءوزىن «جوندەۋدەن» گورى، ونىڭ جۇمىسىن دəل باسقارا بىلۋدە بولادى دەپ ويلايمىن. گەنومدى ۇلكەن رەتسەپتتەر كىتابىنا تەڭەسەك، ەپيگەنەتيكا سول كىتاپتىڭ قاي بەتىن اشىپ، قايسىسىن جاباتىنىن شەشەدى. ەندى عالىمدار سول كىتاپ «بەتتەرىن» دنق-نى قيىپ-جاپسىرماي-اق اشىپ-جاباتىن قۇرالدار جاساپ جاتىر. مۇنى ەپيگەنەتيكالىق رەداكتسيالاۋ دەيمىز. بۇل گەندەردى جاي قوسىپ-ءوشىرۋ عانا ەمەس، ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتىپ نەمەسە əلسىرەتىپ، دəل رەتتەۋ. بۇل باعىت العاشقى كلينيكالىق سىناقتارعا جەتتى. اۋرۋ تۋدىراتىن گەننىڭ بەلسەندىلىگىن باسىپ، كەرەك گەندى قايتا قوسۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق əزىرگە ونىڭ قاۋىپسىزدىگى، دəلدىگى جəنە əسەرى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى زەرتتەلىپ جاتىر.
ەكىنشى وزگەرىس – ءبىز دەنەنى جەكە جاسۋشا دəلدىگىمەن كورە باستادىق. بۇرىن مىڭداعان جاسۋشانى بىردەن تالداپ، تەك ولاردىڭ ورتاشا كورسەتكىشىن كورەتىنبىز. بۇل سىنىپتىڭ ورتاشا باعاسىن ءبىلىپ، əر وقۋشىنىڭ باعاسىن كورمەگەنمەن بىردەي. ال قازىر ءəربىر جاسۋشانىڭ گەنى مەن ەپيگەنومىنداعى ايىرماشىلىقتى جەكە-جەكە وقي الامىز. جاساندى ينتەللەكت وسى ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋدى ودان ءəرى جىلدامداتادى.
سوندىقتان الداعى جيىرما جىلدا گەنەتيكا، ەپيگەنەتيكا جəنە جاساندى ينتەللەكت بۇرىنعىدان دا تىعىز بايلانىسادى دەپ ويلايمىن. بىراق مەن ءۇشىن ەڭ قىزىق سۇراق – «گەندى وزگەرتە الامىز با؟» ەمەس، «جاسۋشانىڭ باعدارلاماسىن قانشالىقتى دəل جəنە قاۋىپسىز باسقارا الامىز؟» بولدى.
- ادام قارتايۋىن باياۋلاتۋ نەمەسە جاسۋشالاردى جاسارتۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەر قانشالىقتى پەرسپەكتيۆالى؟
- بۇل – وتە پەرسپەكتيۆالى باعىت، بىراق مۇندا عىلىمدى فانتاستيكادان اجىراتۋ ماڭىزدى. وقيعا 2006 جىلى باستالدى. كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىندە شينيا ياماناكا تىشقاننىڭ تەرى جاسۋشاسىنا نەبəرى ءتورت گەندى (transcription factors) قوستى. بىرنەشە اپتادان سوڭ تەرى جاسۋشاسى ءوزىنىڭ تەرى ەكەنىن «ۇمىتىپ»، كەز كەلگەن كلەتكاعا اينالا الاتىن، ەمبريون جاسۋشاسىنا ۇقساس كۇيگە ورالدى. بۇل جاڭالىق ءۇشىن ياماناكا 2012 جىلى نوبەل سىيلىعىن الدى. استارىندا ۇلكەن وي جاتىر: جاسۋشانىڭ «جادى» ونىڭ ءومىر بويعى تاعدىرى ەمەس، ەپيگەنەتيكالىق əدىسپەن جاسۋشانىڭ ماماندىعىن وزگەرتۋگە بولادى.
وسى تەحنولوگيانىڭ نەگىزىندە تىشقاندارمەن جاسالعان ەكسپەريمەنتتەردەن ءبىراز قىزىقتى نəتيجەلەر بار: تەز قارتاياتىن تىشقانداردىڭ ءومىرى ۇزاردى، ال كورۋ نەرۆىسى زاقىمدالعان تىشقانداردا كورۋ قابىلەتى جاقساردى. بىراق «جاقىندا جاسارتاتىن تابلەتكا شىعادى» دەۋگە ءəلى ەرتە. جاسۋشانى تىم ۇزاق نەمەسە تىم قاتتى قايتا باعدارلاساڭىز، ول ىسىك (راك) قاۋپىن ارتتىرادى. جəنە مۇنداعى «جاسارتۋ» – پاسپورتتاعى جاستى كەمىتۋ ەمەس، جاسۋشا ىشىندەگى مولەكۋلالىق بەلگىلەردى قالپىنا كەلتىرۋ. سوندىقتان قازىرگى باستى سۇراق – جاسۋشانى جاسارتۋ عانا ەمەس، ونى قاۋىپسىز جاسارتۋ.
مەنىڭشە، بۇل سالانىڭ ناقتى ۋəدەسى – مəڭگى جاستىق ەمەس. ول – قارتايۋمەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ باستالۋىن كەشىكتىرىپ، ادامنىڭ ساۋ ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىن ۇزارتۋ.
- نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ سىزگە نە ۇيرەتتى؟
- بەركليدە نوبەل لاۋرەاتتارىمەن ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءجۇرىپ، ولاردىڭ سەمينارلارىنا قاتىسىپ، عىلىمي تالقىلاۋلاردا ءبىر ۇستەلدە وتىرۋ – ءوز الدىنا ۇلكەن مەكتەپ.
ءبىرىنشى ساباق: ادامداردى الىستان يدەالداندىرۋ وڭاي، ال جاقىننان ولار دا ءبىز سياقتى قاتەلەسەتىن كəدىمگى ادام ەكەنىن كورەسىڭ. بىراق ولاردىڭ ورتاق قاسيەتى بار: ءوز يدەياسىنا، ىسىنە تاباندىلىق جəنە جوعارى ساپالى عىلىمعا قاتاڭ تالاپ.
ەكىنشى ساباق: ماراپاتقا كوزقاراسىمدى وزگەرتتى. بەركليدە نوبەل سىيلىعىن الماعان، بىراق دەڭگەيى əلەمدەگى ەڭ جوعارىلاردىڭ قاتارىنداعى عالىمدار وتە كوپ. نوبەل – ماڭىزدى ماراپات، بىراق ول ءبىر سالادا ءۇش ادامنان اسپايتىن توپقا بەرىلەدى جəنە ءجيى جاڭالىقتان ونداعان جىل وتكەن سوڭ تابىستالادى. ال عىلىم – ۇجىمدىق ەڭبەك. مىسالى، دنق قۇرىلىمىن اشۋدا روزاليند فرانكليننىڭ رەنتگەن سۋرەتتەرى شەشۋشى ءرول اتقاردى، بىراق 1962 جىلعى نوبەل سىيلىعىن ول المادى، ويتكەنى ول 1958 جىلى قايتىس بولادى.
سوندىقتان مەنىڭ ءتۇيىنىم مىناۋ: كەمەلدىككە ۇمتىلۋ كەرەك، ال ماراپاتتىڭ ءوزىن ماقسات ەتپەۋ كەرەك. «نوبەل لاۋرەاتى» بولۋ مەن «ەڭ مىقتى عالىم» بولۋ – ءبىر نəرسە ەمەس.
- BirbalaBooks جوباسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. نەگىزگى ماقساتى قانداي؟
- BirbalaBooks مەنىڭ جەكە تəجىريبەمنەن تۋدى. مەن قازىر امەريكادا تۋىلعان قازاق بالانى تəربيەلەپ جاتىرمىن، سوندىقتان “مەنىڭ بالام قانداي ادام بولىپ وسەدى؟” دەگەن سۇراق مازا بەرمەيدى. مەنىڭشە، ءتىل – جاي سوزدەر جيىنتىعى ەمەس، ول – دۇنيەنى كورۋ ءتəسىلى. ەكى مəدەنيەتتىڭ اراسىندا وسكەن بالالار ءوز تامىرىنان ءۇزىلىپ قالسا، ەسەيگەندە «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇراققا ءجيى تاپ بولادى. بالا ءتىلىن جوعالتسا، ول تەك ءسوزدى ەمەس، ءوزىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتادى. سوندىقتان Birbala Books – ەڭ الدىمەن بالالارعا بولمىسىن ساقتاۋعا كومەكتەسەتىن جوبا.
بالا تəربيەسىندە كىتاپتىڭ ورنى وتە اۋقىمدى ەكەنى بەلگىلى، ال شەتەلدە بالاما قازاقشا ساپالى كىتاپ ىزدەگەندە، تاڭداۋ وتە از ەكەنىن كوردىم. تاپقاننىڭ ءوزىن شەتەلگە جەتكىزۋ – بولەك مəسەلە. سوندا «نەگە ءوزىم جازباسقا؟» دەگەن وي كەلدى.
عالىم رەتىندە مەن كىتاپتاردى زەرتتەۋگە سۇيەنىپ جاسادىم. بالانىڭ ءتىلدى قالاي مەڭگەرەتىنى، سۋرەتتىڭ تانىمعا əسەرى، ەموتسيالىق وي-ءورىستى دامىتۋ، قازاقي قۇندىلىقتار، قوس ءتىلدى فورماتتىڭ ارتىقشىلىقتارى – ءبəرى ەسكەرىلگەن. Əسىرەسە 5 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان ساپالى، زاماناۋي قازاقشا كىتاپ جەتىسپەيتىن.
قازىر بىزدە ءۇش كىتاپ بار، ولار Amazon ارقىلى əلەمنىڭ 12 ەلىندە قولجەتىمدى بولعاندىقتان، بۇگىنگى كۇنى ەۆروپا مەن اقش-تاعى ءبۇلدىرشىن وقىرماندارىمىز ءوسىپ جاتىر. Əر كىتاپتىڭ اۋديوكىتابى بار، ونى birbala.com سايتىنان كەز كەلگەن ەلدەن تەگىن تىڭداۋعا بولادى. كىتاپتار قازاقشا-اعىلشىنشا قوس ءتىلدى بولعاندىقتان،
قازاقستانداعى بالالارعا دا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن. كەلەشەكتە قازاقستاندا ۇيلەسىمدى باسپا ءۇيى تابىلسا، كىتاپتارىمىزدى ەل نارىعىنا دا شىعارامىن دەگەن ويىم بار. ماقساتىم – شەتەلدەگى قازاق بالالارىنا عانا ەمەس، جالپى قازاق تىلىندەگى ساپالى جəنە زاماناۋي بالالار əدەبيەتىن كوبەيتۋگە ۇلەسىمدى قوسۋ.
- ال ءسىزدى كۇن سايىن العا جەتەلەيتىن باستى موتيۆاتسيا نە؟
- شىنىمدى ايتسام، مەن موتيۆاتسياعا اسا سەنبەيمىن. ول اۋا رايى سياقتى: بۇگىن بار، ەرتەڭ جوق. ال زەرتحانادا تəجىريبەلەردىڭ كوبى ءبىرىنشى رەت شىقپايدى، سوندىقتان موتيۆاتسيانى كۇتسەم، ەشتەڭە بىتىرمەس ەدىم. مەنى العا جەتەلەيتىن – ديستسيپلينا پەن تۇراقتىلىق: كۇن سايىن از دا بولسا العا جىلجۋ. كەيدە جۇمىس ىستەگىڭ كەلمەيدى، شارشايسىڭ، نəتيجە بىردەن كورىنبەيدى. بىراق سونداي كۇندەرى دە وزىڭە قويعان مىندەتتى ورىنداۋ ماڭىزدى. ومىرىمدەگى كوپ نəتيجە ءبىر كۇندىك ۇلكەن سەكىرىستەن ەمەس، جىلدار بويى جينالعان كىشكەنتاي قادامداردان قۇرالدى. توعىزىنشى سىنىپتاعى اعىلشىن كۋرسى دا، دوكتورانتۋرا دا، BirbalaBooks تا سولاي باستالدى. سوندىقتان وزىمە «موتيۆاتسيام بار ما؟» دەپ ەمەس، «بۇگىن نە ىستەي الامىن؟» دەپ سۇرايمىن.
- اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!
ديانا اسان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
