Foto Jİ kömegımen jasalǧan
Ǧylym joly – üzdıksız ızdenıs pen tabandylyqty talap etetın kürdelı sapar. Äsırese, älemnıŋ jetekşı JOO-larynda bılım alyp, halyqaralyq deŋgeide zertteu jürgızu ülken eŋbek pen batyldyqty qajet etedı. Bügınde sondai biıkterdı baǧyndyryp jürgen qazaqstandyq ǧalymdardyŋ bırı – Berklidegı Kaliforniia universitetınde biologiia salasy boiynşa ǧylymi zertteuler jürgızıp jürgen PhD doktory Jadyra Erkeş.
Jadyra Erkeş DNQ qūrylymy, epigenetika jäne jasuşalyq mehanizmder baǧytynda zertteu jürgızıp, qazırgı biologiia ǧylymynyŋ eŋ özektı mäselelerın zerdeleude. Sonymen qatar ol ǧylymdy ana tılı men ūlttyq qūndylyqtardy därıpteumen ūştastyryp, şeteldegı qazaq balalaryna arnalǧan BirbalaBooks jobasyn jüzege asyryp keledı. Bız ǧalymmen şetelde bılım alu jolyndaǧy qiyndyqtar, Nobel syilyǧy laureattarymen jūmys ısteu täjıribesı jäne ǧylymdaǧy tabandylyq turaly äŋgımelestık.
- Şetelde bılım alyp, ǧylymmen ainalysu jolynda qandai qiyndyqtar kezdestı? Özge elde bılım alamyn degen arman qaidan paida boldy?
- Men bala kezımnen armandaǧyş edım. Özım ömır sürıp jatqan ortanyŋ şekarasymen bolaşaǧymdy şektegım kelmedı. Teledidardan basqa elderdıŋ ömırın körgende, əlemnıŋ basqa tükpırınde adamdar mülde basqaşa ömır süretınıne taŋǧalatynmyn. Tabiǧatymnan qyzyqqūmarmyn, sondyqtan bala kezımnen əlemnıŋ ər tükbırın öz közımmen körgım keldı.
Mektepke 5 jasymda bardym, al aǧylşyn tılıne degen alǧaşqy sanaly qadamymdy 9 synypta jasadym. Anama aǧylşyn tılın jaqsylap üirengım keletının aityp, kursqa bardym. 11 synypqa qarai aǧylşyn tılım joǧary deŋgeige jettı. Ol kezde būl ülken jospardyŋ bölıgı ekenın oilaǧan joqpyn. Al qazır artqa qarasam, sol kışkentai qadamdar kelesı jolymdy aşyp bergen eken.
Halyqaralyq ǧylymǧa degen kəsıbi qūştarlyq universitette oiandy. Student kezımde UCLA-da (University of California at Los Angeles) jazǧy ǧylymi praktikadan öttım. Būl təjıribe halyqaralyq zertteu ortasynda jūmys ısteuge degen qyzyǧuşylyǧymdy küşeitıp, doktoranturaǧa daiyndaluyma ülken serpın berdı.
Negızı ǧylym men ǧalymnyŋ tabiǧaty ərqaşan halyqaralyq bolǧan. Sairamda tuǧan Qoja Ahmet Iаssaui bılım ızdep Būharaǧa baryp, Jüsıp Hamadanidıŋ şəkırtı boldy. Mariia Kiuri Polşada tuyp, Fransiiada eŋbek ettı, Einştein Germaniiada tuyp, Şveisariia men AQŞ-ta jūmys ıstedı. Ǧylymda elden görı ortaq maqsat maŋyzdyraq. Ol – tabiǧat zaŋdylyqtaryn tüsınu jəne adamzatqa özektı məselelerdı şeşu. Sondyqtan zertteuıŋe eŋ qolaily orta qai jerde bolsa, sol jaqqa jol tartasyŋ. Ǧalym bolǧyŋ kelse, halyqaralyq ortaǧa şyǧu – mamandyqtyŋ tabiǧi jalǧasy.
Būl jolda qiyndyq bolmady dep aita almaimyn. Doktoranturany būryn təjıribem bolmaǧan salada – hromatin biohimiiasy zerthanasynda bastadym. Teoriiasy da, zerthanalyq ədısterı de men üşın jaŋa edı. Zerthananyŋ aptalyq jiyndary men maqala talqylaularynda ainalamdaǧylardyŋ bərı menen aqyldy körınetın, keide eşteŋe tüsınbei otyratynmyn. «Men būl jerge laiyqpyn ba?» degen kümən da boldy. Sondyqtan üige kelgen soŋ, jiynda aitylǧannyŋ bərın tüsıngenşe oqitynmyn.
Doktoranturanyŋ taǧy bır ülken synaǧy – öz jobaŋdy özıŋ oilap tabu. Jüzdegen maqalany oqyp, bır-bırıne qaişy nətijelerdı salystyryp, öz qorytyndyŋdy jasap, ony basqa ǧalymdardyŋ aldynda qorǧauyŋ kerek. Būl maǧan syni oilaudy, belgısızdıkten qoryqpaudy jəne bılmeitınıŋdı tez üirenudı üirettı.
PhD-dy aiaqtaǧan soŋ postdok bolyp, krio-elektrondyq mikroskopiiany osy salanyŋ eŋ myqty zerthanalarynyŋ bırınde üirengım keldı. Germaniia men Şveisariiadaǧy mümkındıkterdı de qarastyrdym, al jolym menı Berklige alyp keldı.
Postdoktoranturalyq ǧylymi jūmysym da men üşın mülde jaŋa sala edı – strukturalyq biologiia, krio-elektrondyq mikroskop laboratoriiasy. «Endı maman boldym» dep otyrǧanda, basqa elge köşıp, nölden bastauǧa tura keldı. Doktoranturada alty jyl jetıldırgen ədısterımnıŋ būl jūmysqa tıkelei qatysy bolmady. Doktorlyq dərejeden keiın bərın qaita bastau – adamnyŋ egosyna da ülken synaq. Onyŋ üstıne būl sət menıŋ alǧaş ret ana bolǧan kezeŋımmen tūspa-tūs keldı. Ūiqysyz tünder men təjıribege toly künder əlı esımde.
Bıraq qazır būl kezeŋ menı adam retınde şyŋdaǧanyn tüsınemın. Eŋ ülken sabaǧym: dəl qazır köp nərsenı bılmeuım mümkın, bıraq qysqa merzımde kez kelgen salany üirene alatyn qabıletıme senımdımın. Osy joldan ötpesem, beiımdelu qabıletım mülde basqaşa bolar ma edı, kım bılsın.
- DNQ qūrylymy men epigenetikany zertteuge qalai keldıŋız? Qyzyǧuşylyǧyŋyzdyŋ oianuyna kım türtkı boldy?
- Şynymdy aitsam, doktoranturaǧa deiın epigenetikamen ainalyspaǧan edım. Sondyqtan mülde jaŋa baǧytty taŋdau men üşın belgılı bır dərejede qauıptı de boldy. Bıraq menı dəl osy belgısızdık qyzyqtyrdy, täuekelge bel budym.
Genetikany bız köbıne «bərı DNQ-da aldyn ala jazylǧan», iaǧni determenistık dep üirenemız. Bıraq ər kletkamyzdyŋ iadrosynda şamamen ekı metr DNQ bar, al denemızdegı barlyq jasuşada DNQ bırdei. Sonda jüike jasuşasy nege terı jasuşasyna ūqsamaidy? Sebebı ər kletka bır «kıtaptyŋ» ərtürlı betterın oqidy. Qai bettı aşyp, qaisysyn jabatynyn epigenetika şeşedı.
Maǧan osynyŋ molekulalyq mehanizmı qatty qyzyq boldy. Qorşaǧan orta men jasuşanyŋ ışkı signaldary DNQ-nyŋ jazuyn özgertpei-aq, onyŋ qalai oqylatynyna qalai əser etedı? Būl prosestıŋ basty retteuşılerınıŋ bırı – hromatin: DNQ-nyŋ proteinge oralǧan küiı. DNQ oraluy tyǧyz bolsa, gen «jabyq» qalady, al bosasa, gen «aşylady». Sondyqtan menı belgılı bır adam emes, osy sūraqtyŋ özı baurap aldy.
- Aldaǧy 10–20 jylda genetika men epigenetika salasynda qandai serpılıster boluy mümkın?
- Aldaǧy onjyldyqtardyŋ basty özgerısı – gennıŋ özın «jöndeuden» görı, onyŋ jūmysyn dəl basqara bılude bolady dep oilaimyn. Genomdy ülken reseptter kıtabyna teŋesek, epigenetika sol kıtaptyŋ qai betın aşyp, qaisysyn jabatynyn şeşedı. Endı ǧalymdar sol kıtap «betterın» DNQ-ny qiyp-japsyrmai-aq aşyp-jabatyn qūraldar jasap jatyr. Mūny epigenetikalyq redaksiialau deimız. Būl genderdı jai qosyp-öşıru ǧana emes, olardyŋ belsendılıgın küşeitıp nemese əlsıretıp, dəl retteu. Būl baǧyt alǧaşqy klinikalyq synaqtarǧa jettı. Auru tudyratyn gennıŋ belsendılıgın basyp, kerek gendı qaita qosuǧa mümkındık bar. Bıraq əzırge onyŋ qauıpsızdıgı, dəldıgı jəne əserı qanşa uaqytqa sozylatyny zerttelıp jatyr.
Ekınşı özgerıs – bız denenı jeke jasuşa dəldıgımen köre bastadyq. Būryn myŋdaǧan jasuşany bırden taldap, tek olardyŋ ortaşa körsetkışın köretınbız. Būl synyptyŋ ortaşa baǧasyn bılıp, ər oquşynyŋ baǧasyn körmegenmen bırdei. Al qazır ərbır jasuşanyŋ genı men epigenomyndaǧy aiyrmaşylyqty jeke-jeke oqi alamyz. Jasandy intellekt osy ülken derekterdı taldaudy odan ərı jyldamdatady.
Sondyqtan aldaǧy jiyrma jylda genetika, epigenetika jəne jasandy intellekt būrynǧydan da tyǧyz bailanysady dep oilaimyn. Bıraq men üşın eŋ qyzyq sūraq – «gendı özgerte alamyz ba?» emes, «jasuşanyŋ baǧdarlamasyn qanşalyqty dəl jəne qauıpsız basqara alamyz?» boldy.
- Adam qartaiuyn baiaulatu nemese jasuşalardy jasartu baǧytyndaǧy zertteuler qanşalyqty perspektivaly?
- Būl – öte perspektivaly baǧyt, bıraq mūnda ǧylymdy fantastikadan ajyratu maŋyzdy. Oqiǧa 2006 jyly bastaldy. Kioto universitetınde Şinia Iаmanaka tyşqannyŋ terı jasuşasyna nebərı tört gendı (transcription factors) qosty. Bırneşe aptadan soŋ terı jasuşasy özınıŋ terı ekenın «ūmytyp», kez kelgen kletkaǧa ainala alatyn, embrion jasuşasyna ūqsas küige oraldy. Būl jaŋalyq üşın Iаmanaka 2012 jyly Nobel syilyǧyn aldy. Astarynda ülken oi jatyr: jasuşanyŋ «jady» onyŋ ömır boiǧy taǧdyry emes, epigenetikalyq ədıspen jasuşanyŋ mamandyǧyn özgertuge bolady.
Osy tehnologiianyŋ negızınde tyşqandarmen jasalǧan eksperimentterden bıraz qyzyqty nətijeler bar: tez qartaiatyn tyşqandardyŋ ömırı ūzardy, al köru nervısı zaqymdalǧan tyşqandarda köru qabıletı jaqsardy. Bıraq «jaqynda jasartatyn tabletka şyǧady» deuge əlı erte. Jasuşany tym ūzaq nemese tym qatty qaita baǧdarlasaŋyz, ol ısık (rak) qaupın arttyrady. Jəne mūndaǧy «jasartu» – pasporttaǧy jasty kemıtu emes, jasuşa ışındegı molekulalyq belgılerdı qalpyna keltıru. Sondyqtan qazırgı basty sūraq – jasuşany jasartu ǧana emes, ony qauıpsız jasartu.
Menıŋşe, būl salanyŋ naqty uədesı – məŋgı jastyq emes. Ol – qartaiumen bailanysty aurulardyŋ bastaluyn keşıktırıp, adamnyŋ sau ömır süru kezeŋın ūzartu.
- Nobel syilyǧynyŋ laureattarymen bırge jūmys ısteu sızge ne üirettı?
- Berklide Nobel laureattarymen bır universitette jürıp, olardyŋ seminarlaryna qatysyp, ǧylymi talqylaularda bır üstelde otyru – öz aldyna ülken mektep.
Bırınşı sabaq: adamdardy alystan idealdandyru oŋai, al jaqynnan olar da bız siiaqty qatelesetın kədımgı adam ekenın köresıŋ. Bıraq olardyŋ ortaq qasietı bar: öz ideiasyna, ısıne tabandylyq jəne joǧary sapaly ǧylymǧa qataŋ talap.
Ekınşı sabaq: marapatqa közqarasymdy özgerttı. Berklide Nobel syilyǧyn almaǧan, bıraq deŋgeiı əlemdegı eŋ joǧarylardyŋ qataryndaǧy ǧalymdar öte köp. Nobel – maŋyzdy marapat, bıraq ol bır salada üş adamnan aspaityn topqa berıledı jəne jiı jaŋalyqtan ondaǧan jyl ötken soŋ tabystalady. Al ǧylym – ūjymdyq eŋbek. Mysaly, DNQ qūrylymyn aşuda Rozalind Franklinnıŋ rentgen suretterı şeşuşı röl atqardy, bıraq 1962 jylǧy Nobel syilyǧyn ol almady, öitkenı ol 1958 jyly qaitys bolady.
Sondyqtan menıŋ tüiınım mynau: kemeldıkke ūmtylu kerek, al marapattyŋ özın maqsat etpeu kerek. «Nobel laureaty» bolu men «eŋ myqty ǧalym» bolu – bır nərse emes.
- BirbalaBooks jobasy turaly aita ketseŋız. Negızgı maqsaty qandai?
- BirbalaBooks menıŋ jeke təjıribemnen tudy. Men qazır Amerikada tuylǧan qazaq balany tərbielep jatyrmyn, sondyqtan “menıŋ balam qandai adam bolyp ösedı?” degen sūraq maza bermeidı. Menıŋşe, tıl – jai sözder jiyntyǧy emes, ol – dünienı köru təsılı. Ekı mədeniettıŋ arasynda ösken balalar öz tamyrynan üzılıp qalsa, eseigende «men kımmın?» degen sūraqqa jiı tap bolady. Bala tılın joǧaltsa, ol tek sözdı emes, özınıŋ bır bölıgın joǧaltady. Sondyqtan Birbala Books – eŋ aldymen balalarǧa bolmysyn saqtauǧa kömektesetın joba.
Bala tərbiesınde kıtaptyŋ orny öte auqymdy ekenı belgılı, al şetelde balama qazaqşa sapaly kıtap ızdegende, taŋdau öte az ekenın kördım. Tapqannyŋ özın şetelge jetkızu – bölek məsele. Sonda «nege özım jazbasqa?» degen oi keldı.
Ǧalym retınde men kıtaptardy zertteuge süienıp jasadym. Balanyŋ tıldı qalai meŋgeretını, surettıŋ tanymǧa əserı, emosiialyq oi-örıstı damytu, qazaqi qūndylyqtar, qos tıldı formattyŋ artyqşylyqtary – bərı eskerılgen. Əsırese 5 jasqa deiıngı balalarǧa arnalǧan sapaly, zamanaui qazaqşa kıtap jetıspeitın.
Qazır bızde üş kıtap bar, olar Amazon arqyly əlemnıŋ 12 elınde qoljetımdı bolǧandyqtan, bügıngı künı Evropa men AQŞ-taǧy büldırşın oqyrmandarymyz ösıp jatyr. Ər kıtaptyŋ audiokıtaby bar, ony birbala.com saitynan kez kelgen elden tegın tyŋdauǧa bolady. Kıtaptar qazaqşa-aǧylşynşa qos tıldı bolǧandyqtan,
Qazaqstandaǧy balalarǧa da aǧylşyn tılın üirenuge kömektesedı dep oilaimyn. Keleşekte Qazaqstanda üilesımdı baspa üiı tabylsa, kıtaptarymyzdy el naryǧyna da şyǧaramyn degen oiym bar. Maqsatym – şeteldegı qazaq balalaryna ǧana emes, jalpy qazaq tılındegı sapaly jəne zamanaui balalar ədebietın köbeituge ülesımdı qosu.
- Al sızdı kün saiyn alǧa jeteleitın basty motivasiia ne?
- Şynymdy aitsam, men motivasiiaǧa asa senbeimın. Ol aua raiy siiaqty: bügın bar, erteŋ joq. Al zerthanada təjıribelerdıŋ köbı bırınşı ret şyqpaidy, sondyqtan motivasiiany kütsem, eşteŋe bıtırmes edım. Menı alǧa jeteleitın – dissiplina pen tūraqtylyq: kün saiyn az da bolsa alǧa jylju. Keide jūmys ıstegıŋ kelmeidı, şarşaisyŋ, nətije bırden körınbeidı. Bıraq sondai künderı de özıŋe qoiǧan mındettı oryndau maŋyzdy. Ömırımdegı köp nətije bır kündık ülken sekırısten emes, jyldar boiy jinalǧan kışkentai qadamdardan qūraldy. Toǧyzynşy synyptaǧy aǧylşyn kursy da, doktorantura da, BirbalaBooks ta solai bastaldy. Sondyqtan özıme «motivasiiam bar ma?» dep emes, «bügın ne ıstei alamyn?» dep sūraimyn.
- Äŋgımeŋızge köp raqmet!
Diana Asan
«Adyrna» ūlttyq portaly
