تاياۋدا بىشكەكتە وتكەن ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەديا كونفەرەنتسياسىندا جۋرناليستەر، زاڭگەرلەر، وقىتۋشىلار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى تسيفرلىق ءداۋىردىڭ باستى ساۋالىنا جاۋاپ ىزدەدى. جاڭالىقتار كۇن ساناپ پلاتفورمالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قاتىسۋىمەن جازىلىپ، تارالۋدا. مۇنداي جاعدايدۆ اقپاراتقا دەگەن سەنىمدى قالاي ساقتاۋعا بولادى؟
قىرعىزستان، قازاقستان، تاجىكستان، تۇرىكمەنستان، وزبەكستان جانە موڭعوليادان كەلگەن 120-دان استام قاتىسۋشى بىشكەكتە وتكەن 26-شى ورتالىق ازيا مەديا كونفەرەنتسياسىنا جينالدى. ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلىنىڭ بيۋروسى ۇيىمداستىرعان فورۋم «ورتاق شىندىقتى قالىپتاستىرۋ: تسيفرلىق داۋىردەگى اقپاراتتىڭ شىنايىلىعى، مەدياەتيكا جانە سەنىم» تاقىرىبىنا ارنالدى. تالقىلاۋ جاڭا تەحنولوگيالار ماسەلەسىنىڭ اياسىنان اسىپ، الەم تۋرالى قوعامدىق تۇسىنىكتى قالىپتاستىراتىن اقپارات ءۇشىن ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى.
كونفەرەنتسيانى قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جەەنبەك كۋلۋباەۆ، ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلى يان برااتۋ، قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت، اقپارات جانە جاستار ساياساتى ءمينيسترى ميربەك مامەتاليەۆ جانە ەقىۇ-نىڭ بىشكەكتەگى باعدارلامالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى فولكەر فروبارت اشتى.
يان برااتۋ اقپاراتتىق ورتانىڭ تۇبەگەيلى وزگەرگەنىنە نازار اۋداردى. ادامدار جاڭالىقتاردى ءداستۇرلى جاڭالىقتار مەن گازەتتەردەن گورى الەۋمەتتىك جەلىلەر، تسيفرلىق پلاتفورمالار جانە مەسسەندجەرلەر ارقىلى كوبىرەك بىلە باستادى. تەحنولوگيالار كونتەنتتى ءوندىرۋ مەن تاراتۋدى جەدەلدەتكەنىمەن، ونىڭ شىعۋ تەگى مەن شىنايىلىعىن تەكسەرۋدى قيىنداتادى. سوندىقتان كاسىبي ستاندارتتار، رەداكتسيالىق شەشىمدەردىڭ اشىقتىعى جانە جۋرناليستەردى تسيفرلىق ورتادا جۇمىس ىستەۋگە دايارلاۋ جاي فورمالدىق تالاپ ەمەس، قوعام سەنىمىنىڭ ماڭىزدى شارتىنا اينالىپ وتىر.
قاتىسۋشىلار ءباسپاسوز جونىندەگى تاۋەلسىز كەڭەستەردى، شاعىمداردى قاراۋ تەتىكتەرىن جانە رەداكتسيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تالقىلادى. بۇل ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ينستيتۋتتارى ەندى جۋرناليستىك ەتيكانىڭ ءداستۇرلى ماسەلەلەرىمەن عانا شەكتەلمەي، جاريالانىمداردى الگوريتمدىك ىلگەرىلەتۋ، گەنەراتيۆتى مودەلدەردى پايدالانۋ، سينتەتيكالىق كونتەنتتى تاراتۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءىرى پلاتفورمالار ەرەجەلەرىنە تاۋەلدىلىگى سياقتى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلى بيۋروسىنىڭ ءىرى تەحنولوگيالىق پلاتفورمالار مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى باق بوستاندىعى تۋرالى نۇسقاۋلىعىن ەنگىزۋ جونىندەگى وڭىرلىك جول كارتاسى جەكە تاقىرىپ رەتىندە قارالدى. قازاقستاندىق قۇقىقتىق مەديا-ورتالىقتىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى ءارى Media Qoldau زاڭ قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى گۇلميرا ءبىرجانوۆا جۋرناليستەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار كۇن سايىن كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا اككاۋنتتاردىڭ بۇعاتتالۋى، جاريالانىمداردىڭ ءوشىرىلۋى، پلاتفورمالار شەشىمدەرىنىڭ اشىق بولماۋى جانە شاعىم بەرۋ راسىمدەرىنىڭ كۇردەلىلىگى بار.
تۇرىكمەنستان جوعارعى سوتىنىڭ وكىلى سەردار اگاەۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە پلاتفورمالاردى رەتتەۋدىڭ ۇلتتىق تاسىلدەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار، رەداكتسيالار مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى سوڭعى ءبىر جىلداعى زاڭنامالىق، ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردى جەكە-جەكە ەمەس، ولاردىڭ مەدياپليۋراليزمگە، سەنىمدى اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە جانە اۋديتوريا سەنىمىنە ىقپالى تۇرعىسىنان قاراستىردى.
كونفەرەنتسيانىڭ پراكتيكالىق كۇن ءتارتىبى جۋرناليستىك دەرەككوزدەردى، دەرەكتەر مەن كوممۋنيكاتسيالاردى قورعاۋ، سونداي-اق كيبەرقاۋىپتەرگە دەن قويۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى. ايەل جۋرناليستەرگە قاتىستى ونلاين-قۋدالاۋ مەن زورلىق-زومبىلىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قاتىسۋشىلار ەقىۇ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جۋرناليستەر قاۋىپسىزدىگى تۋرالى № 3/18 شەشىمىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن دە تالقىلادى. مۇنداي اۋدارمانىڭ ءمانى تىلدىك جۇمىسپەن عانا شەكتەلمەيدى. ول حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى رەداكتسيالار، قۇقىق قورعاۋشىلار جانە مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن تۇسىنىكتىرەك ءارى قولجەتىمدى ەتەدى.
بۇل باعىتتار بويىنشا تاجىكستان اتىنان مەديا ۇيىمداردىڭ باسشىلارى، زاڭگەرلەر جانە تسيفرلىق ورنىقتىلىق ماماندارى قاتىستى. «حوما» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى شاحلو اكوبيروۆا ءىرى پلاتفورمالار مەن جاساندى ينتەللەكت ىقپالىنداعى باق بوستاندىعىن تالقىلاۋعا قاتىستى. تاجىكستان تاۋەلسىز باق ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۋريددين كارشيبوەۆ اقپاراتتىق ورتانىڭ زاڭنامالىق، ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق سىن-قاتەرلەرى تۋرالى ايتتى. «حوما» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ مەديا زاڭگەرى رانجەت ياتيموۆ جۋرناليستەر قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى پىكىرتالاسقا، ال تاۋەلسىز ساراپشى رۋستام گۋلوۆ تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا پراكتيكۋمعا قاتىستى.
جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانىپ جۇرگەن رەداكتسيالاردىڭ تاجىريبە الماسۋى كونفەرەنتسيانىڭ مازمۇنىن ارتتىردى. تۇرىكمەنستاندىق Arzuw News باسىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ازات سەيتمۋحاممەدوۆ ءتورت ادامنان تۇراتىن رەداكتسيانىڭ تىلدىك مودەل كومەگىمەن 16–17 مىڭ جاڭالىقتان قۇرالعان مۇراعاتتى اعىلشىن تىلىنە قالاي اۋدارعانىن باياندادى. بۇدان بولەك، كوماندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن مەملەكەتتىك سايتتاردى باقىلاپ، Telegram ءۇشىن قىسقاشا شولۋلار ازىرلەيتىن مونيتورينگ جۇيەسىن ىسكە قوسقان. سوعان قاراماستان، بىردە-ءبىر اۋدارما رەداكتوردىڭ ماقۇلداۋىنسىز جاريالانبايدى. ناتيجە ساپالى بولعان كۇننىڭ وزىندە فاكتىلەردى، سانداردى جانە ەسىمدەردى جەكە تەكسەرۋ قاجەت.
Kaktus Media ديرەكتورى دينا ماسلوۆانىڭ ايتۋىنشا، رەداكتسيا جاساندى ينتەللەكتىنى ەڭ الدىمەن سۇحباتتاردى ماتىنگە ءتۇسىرۋ جانە كولەمدى ماتەريالداردى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە بەيىمدەۋ ءۇشىن قولدانادى. الايدا قىرعىز تىلىنە جاسالعان اۋدارمالار ەلەۋلى وڭدەۋدى قاجەت ەتەدى، ال رەداكتسيا اۆتوماتتى دىبىستاۋ مەن كەسكىن گەنەراتسياسىنا ساقتىقپەن قارايدى. ماسلوۆا بۇعان قوسا، بىردەن بايقالا بەرمەيتىن قاۋىپكە نازار اۋداردى: ينتەللەكتۋالدىق جۇمىستى ۇنەمى ماشيناعا تاپسىرۋ ادامنىڭ كاسىبي داعدىلارىن السىرەتۋى مۇمكىن.
«شىن مانىندە، ادام ميى وي ەڭبەگىنە بەيىم. ەگەر وي ەڭبەگىن تەحنولوگياعا سەنىپ تاپسىرا بەرسەك، ويلاۋ قابىلەتىمىز السىرەۋى مۇمكىن. ويلانۋدان ادا ۋاقىت جۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىعىن ارتتىرادى دەپ ويلامايمىن»، - دەدى دينا ماسلوۆا. وسىلايشا ول تەحنولوگياعى ۇنەمدەگەن ۋاقىت جۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن اۆتوماتتى تۇردە ارتتىرادى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىردى.
SDU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى اسحات ەركىمباي مۇنى «تيىمدىلىك تۇزاعى» دەپ اتادى: تەحنولوگيا ۋاقىت ۇنەمدەۋگە ۋادە بەرگەنىمەن، ونىڭ ەداۋىر بولىگى جاسالعان ناتيجەنى تەكسەرۋگە جۇمسالادى. سونىمەن قاتار ول پايدالى قۇرالداردىڭ شاعىن كوماندالار ءۇشىن دە قولجەتىمدى بولاتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ازىرلەگەن ءۇش تىلدەگى وڭىرلىك جاڭالىقتاردى باقىلاۋعا ارنالعان «راداردىڭ» ايلىق شىعىنى شامامەن ەكى دوللاردى قۇرايدى.
ەركىمباي تىلدىك تەڭسىزدىككە نازار اۋداردى. مودەلدەر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىن ازىرگە اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىنە قاراعاندا ناشار تۇسىنەدى. دەمەك، قاتەلەر تەحنولوگيانىڭ جەتىلمەگەندىگىنەن عانا ەمەس، ۇلتتىق تىلدەردەگى ساپالى دەرەكتەر كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءوڭىر رەداكتسيالارى جەرگىلىكتى تىلدەردەگى ءماتىندى ەرەكشە مۇقيات تەكسەرۋگە ءتيىس.
تاجىكستاندىق زاڭگەر، تسيفرلىق قۇقىقتار جانە تسيفرلىق ءال-اۋقات جونىندەگى مامان حۋرشەد كۋربونشوەۆ ۋاقىت وتە اۋديتوريا ءبىرسارىندى سينتەتيكالىق كونتەنتتەن جالىعۋى مۇمكىن دەپ پايىمدادى. وقىرمان ءتىپتى قىسقا حابارلامانىڭ وزىنەن ادامعا ءتان اۆتوردىڭ ءۇنىن، تاجىريبەسى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ىزدەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، رەداكتسيالار وزىندىك قولتاڭباسىن ساقتاۋى، ال جۋرناليستەر ماتىنمەن، ۆيزۋالدى كونتەنتپەن جانە تسيفرلىق قۇرالدارمەن جۇمىستى ۇشتاستىراتىن كونۆەرگەنتتى داعدىلارىن دامىتۋى قاجەت.
رەداكتسيانىڭ جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى ساياساتى سەرۆيستەردى جاي عانا رۇقسات ەتۋگە نەمەسە تىيىم سالۋعا تىرەلمەۋى كەرەك. ءاربىر رەداكتسيا قانداي وپەراتسيالاردى اۆتوماتتاندىرۋعا بولاتىنىن، قانداي دەرەكتەردى سىرتقى جۇيەلەرگە جۇكتەۋگە بولمايتىنىن، سينتەتيكالىق كونتەنتتى قالاي بەلگىلەۋ كەرەكتىگىن، ناتيجەنى كىم تەكسەرەتىنىن جانە جاريالانعان ماتەريال ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋعا ءتيىس.
ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن رەداكتسيالار اراسىنداعى بايلانىس تالقىلاۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى بولدى. وزبەكستاندىق پروفەسسور ءارى ekolog.uz باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى نارگيس قوسيموۆا تەوريا مەن پراكتيكا اراسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋ، جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدى جاڭارتۋ جانە وقۋ ۇدەرىسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ ەتيكالىق شەكارالارىن قاتار تالقىلاۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بولاشاق جۋرناليست ءۇشىن سەرۆيستى قولدانۋدى ۇيرەنۋ جەتكىلىكسىز. دەرەكتەردىڭ قايدان الىنعانىن ءتۇسىنىپ، ىقتيمال بۇرمالاۋلاردى بايقاي ءبىلۋى جانە ماتەريالدىڭ قالاي جاسالعانىن اۋديتورياعا تۇسىندىرە الۋى كەرەك.
جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ رەداكتسيالىق ساياساتىنا ارنالعان پاەنلدىڭ مودەراتورى «چەكيت-مەديا» باس رەداكتورى اسەل سوورونباەۆا وڭىرلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ءارتۇرلى كەزەڭىندە تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، تۇرىكمەنستان دەلەگاتسياسىنىڭ بەلسەندىرەك قاتىسۋى ورتاق ديالوگ اۋقىمىنىڭ كەڭەيگەنىن كورسەتتى. تاجىريبە الماسۋ قۇرالداردىڭ ارتىقشىلىقتارىن عانا ەمەس، رەداكتسيالار قايتالاماۋعا ءتيىس قاتەلەردى بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا قىرعىزستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات تۇرسىنقۇلوۆ يان برااتۋمەن كەزدەستى. تاراپتار ىنتىماقتاستىقتى، ورتالىق ازيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋدى جانە جۋرناليستيكانىڭ كاسىبي ستاندارتتارىن دامىتۋدى تالقىلادى.
فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار وڭىرلىك مەدياىنتىماقتاستىقتىڭ پراكتيكالىق تەتىكتەرىن دامىتۋ، كاسىبي ستاندارتتاردى جەتىلدىرۋ، جۋرناليستەردىڭ تسيفرلىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ جانە رەداكتسيالاردا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ تۇسىنىكتى ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتتى. بىشكەكتەگى كەزدەسۋ تەحنولوگيالاردىڭ جاڭالىق ءوندىرۋ جىلدامدىعىن شىنىمەن ارتتىرىپ، شاعىن كوماندالاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەتىنىن، الايدا جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ەشقايسىسىن جويمايتىنىن كورسەتتى. فاكتىلەردى تەكسەرۋ، دەرەككوزدەردى قورعاۋ، شەشىمدەردى ءتۇسىندىرۋ جانە قوعام الدىندا جاۋاپ بەرۋ مىندەتى بۇرىنعىداي ادامدارعا جۇكتەلەدى.
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلىنىڭ ساراپشىسى
