Taiauda Bışkekte ötken EQYŪ-nyŋ Ortalyq Aziia media konferensiiasynda jurnalister, zaŋgerler, oqytuşylar men memlekettık organdardyŋ ökılderı sifrlyq däuırdıŋ basty saualyna jauap ızdedı. Jaŋalyqtar kün sanap platformalar men jasandy intellektınıŋ qatysuymen jazylyp, taraluda. Mūndai jaǧdaidv aqparatqa degen senımdı qalai saqtauǧa bolady?
Qyrǧyzstan, Qazaqstan, Täjıkstan, Türıkmenstan, Özbekstan jäne Moŋǧoliiadan kelgen 120-dan astam qatysuşy Bışkekte ötken 26-şy Ortalyq Aziia media konferensiiasyna jinaldy. EQYŪ-nyŋ BAQ bostandyǧy mäselelerı jönındegı ökılınıŋ biurosy ūiymdastyrǧan forum «Ortaq şyndyqty qalyptastyru: sifrlyq däuırdegı aqparattyŋ şynaiylyǧy, mediaetika jäne senım» taqyrybyna arnaldy. Talqylau jaŋa tehnologiialar mäselesınıŋ aiasynan asyp, älem turaly qoǧamdyq tüsınıktı qalyptastyratyn aqparat üşın adamnyŋ jauapkerşılıgıne basa nazar audaryldy.
Konferensiiany Qyrǧyzstannyŋ Syrtqy ıster ministrı Jeenbek Kulubaev, EQYŪ-nyŋ BAQ bostandyǧy mäselelerı jönındegı ökılı Iаn Braatu, Qyrǧyzstannyŋ Mädeniet, aqparat jäne jastar saiasaty ministrı Mirbek Mametaliev jäne EQYŪ-nyŋ Bışkektegı Baǧdarlamalyq keŋsesınıŋ basşysy Folker Frobart aşty.
Iаn Braatu aqparattyq ortanyŋ tübegeilı özgergenıne nazar audardy. Adamdar jaŋalyqtardy dästürlı jaŋalyqtar men gazetterden görı äleumettık jelıler, sifrlyq platformalar jäne messendjerler arqyly köbırek bıle bastady. Tehnologiialar kontenttı öndıru men taratudy jedeldetkenımen, onyŋ şyǧu tegı men şynaiylyǧyn tekserudı qiyndatady. Sondyqtan käsıbi standarttar, redaksiialyq şeşımderdıŋ aşyqtyǧy jäne jurnalisterdı sifrlyq ortada jūmys ısteuge daiarlau jai formaldyq talap emes, qoǧam senımınıŋ maŋyzdy şartyna ainalyp otyr.
Qatysuşylar baspasöz jönındegı täuelsız keŋesterdı, şaǧymdardy qarau tetıkterın jäne redaksiialardyŋ jauapkerşılıgın talqylady. Būl özın-özı retteu instituttary endı jurnalistık etikanyŋ dästürlı mäselelerımen ǧana şektelmei, jariialanymdardy algoritmdık ılgerıletu, generativtı modelderdı paidalanu, sintetikalyq kontenttı taratu jäne būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ ırı platformalar erejelerıne täueldılıgı siiaqty jaŋa syn-qaterlerge de jauap beruge tiıs.
EQYŪ-nyŋ BAQ bostandyǧy mäselelerı jönındegı ökılı biurosynyŋ ırı tehnologiialyq platformalar men jasandy intellekt däuırındegı BAQ bostandyǧy turaly nūsqaulyǧyn engızu jönındegı öŋırlık jol kartasy jeke taqyryp retınde qaraldy. Qazaqstandyq Qūqyqtyq media-ortalyqtyŋ teŋ qūryltaişysy ärı Media Qoldau zaŋ qyzmetınıŋ jetekşısı Gülmira Bırjanova jurnalister men qoǧamdyq ūiymdar kün saiyn kezdesetın qiyndyqtardy atap öttı. Olardyŋ qatarynda akkaunttardyŋ būǧattaluy, jariialanymdardyŋ öşırıluı, platformalar şeşımderınıŋ aşyq bolmauy jäne şaǧym beru räsımderınıŋ kürdelılıgı bar.
Türıkmenstan Joǧarǧy sotynyŋ ökılı Serdar Agaev būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ ornyqtylyǧyn qamtamasyz etu jäne platformalardy retteudıŋ ūlttyq täsılderın äzırleu üşın halyqaralyq täjıribenıŋ özektı ekenın atap öttı. Memlekettık qūrylymdar, redaksiialar men azamattyq qoǧam ökılderı soŋǧy bır jyldaǧy zaŋnamalyq, ekonomikalyq jäne tehnologiialyq özgerısterdı jeke-jeke emes, olardyŋ mediapliuralizmge, senımdı aqparatqa qol jetkızuge jäne auditoriia senımıne yqpaly tūrǧysynan qarastyrdy.
Konferensiianyŋ praktikalyq kün tärtıbı jurnalistık derekközderdı, derekter men kommunikasiialardy qorǧau, sondai-aq kiberqauıpterge den qoiu mäselelerın qamtydy. Äiel jurnalisterge qatysty onlain-qudalau men zorlyq-zombylyqqa erekşe nazar audaryldy. Qatysuşylar EQYŪ Ministrler keŋesınıŋ jurnalister qauıpsızdıgı turaly № 3/18 şeşımın öŋır elderınıŋ tılderıne audaru mäselesın de talqylady. Mūndai audarmanyŋ mänı tıldık jūmyspen ǧana şektelmeidı. Ol halyqaralyq mındettemelerdı redaksiialar, qūqyq qorǧauşylar jäne memlekettık organdar üşın tüsınıktırek ärı qoljetımdı etedı.
Būl baǧyttar boiynşa Täjıkstan atynan media ūiymdardyŋ basşylary, zaŋgerler jäne sifrlyq ornyqtylyq mamandary qatysty. «Homa» ükımettık emes ūiymynyŋ direktory Şahlo Akobirova ırı platformalar men jasandy intellekt yqpalyndaǧy BAQ bostandyǧyn talqylauǧa qatysty. Täjıkstan täuelsız BAQ ūlttyq qauymdastyǧynyŋ töraǧasy Nuriddin Karşiboev aqparattyq ortanyŋ zaŋnamalyq, ekonomikalyq jäne tehnologiialyq syn-qaterlerı turaly aitty. «Homa» ükımettık emes ūiymynyŋ media zaŋgerı Ranjet Iаtimov jurnalister qauıpsızdıgı jönındegı pıkırtalasqa, al täuelsız sarapşy Rustam Gulov sifrlyq qauıpsızdık boiynşa praktikumǧa qatysty.
Jasandy intellektını qoldanyp jürgen redaksiialardyŋ täjıribe almasuy konferensiianyŋ mazmūnyn arttyrdy. Türıkmenstandyq Arzuw News basylymynyŋ negızın qalauşy Azat Seitmuhammedov tört adamnan tūratyn redaksiianyŋ tıldık model kömegımen 16–17 myŋ jaŋalyqtan qūralǧan mūraǧatty aǧylşyn tılıne qalai audarǧanyn baiandady. Būdan bölek, komanda būqaralyq aqparat qūraldary men memlekettık saittardy baqylap, Telegram üşın qysqaşa şolular äzırleitın monitoring jüiesın ıske qosqan. Soǧan qaramastan, bırde-bır audarma redaktordyŋ maqūldauynsyz jariialanbaidy. Nätije sapaly bolǧan künnıŋ özınde faktılerdı, sandardy jäne esımderdı jeke tekseru qajet.
Kaktus Media direktory Dina Maslovanyŋ aituynşa, redaksiia jasandy intellektını eŋ aldymen sūhbattardy mätınge tüsıru jäne kölemdı materialdardy äleumettık jelılerge beiımdeu üşın qoldanady. Alaida qyrǧyz tılıne jasalǧan audarmalar eleulı öŋdeudı qajet etedı, al redaksiia avtomatty dybystau men keskın generasiiasyna saqtyqpen qaraidy. Maslova būǧan qosa, bırden baiqala bermeitın qauıpke nazar audardy: intellektualdyq jūmysty ünemı maşinaǧa tapsyru adamnyŋ käsıbi daǧdylaryn älsıretuı mümkın.
«Şyn mänınde, adam miy oi eŋbegıne beiım. Eger oi eŋbegın tehnologiiaǧa senıp tapsyra bersek, oilau qabıletımız älsıreuı mümkın. Oilanudan ada uaqyt jurnalisterdıŋ şyǧarmaşylyǧyn arttyrady dep oilamaimyn», - dedı Dina Maslova. Osylaişa ol tehnologiiaǧy ünemdegen uaqyt jurnalisterdıŋ şyǧarmaşylyq äleuetın avtomatty türde arttyrady degen pıkırmen kelıspeitının bıldırdı.
SDU universitetınıŋ oqytuşysy Ashat Erkımbai mūny «tiımdılık tūzaǧy» dep atady: tehnologiia uaqyt ünemdeuge uäde bergenımen, onyŋ edäuır bölıgı jasalǧan nätijenı tekseruge jūmsalady. Sonymen qatar ol paidaly qūraldardyŋ şaǧyn komandalar üşın de qoljetımdı bolatynyn körsettı. Onyŋ äzırlegen üş tıldegı öŋırlık jaŋalyqtardy baqylauǧa arnalǧan «radardyŋ» ailyq şyǧyny şamamen ekı dollardy qūraidy.
Erkımbai tıldık teŋsızdıkke nazar audardy. Modelder Ortalyq Aziia elderınıŋ memlekettık tılderın äzırge aǧylşyn jäne orys tılderıne qaraǧanda naşar tüsınedı. Demek, qateler tehnologiianyŋ jetılmegendıgınen ǧana emes, ūlttyq tılderdegı sapaly derekter kölemınıŋ jetkılıksızdıgınen tuyndauy mümkın. Sondyqtan öŋır redaksiialary jergılıktı tılderdegı mätındı erekşe mūqiiat tekseruge tiıs.
Täjıkstandyq zaŋger, sifrlyq qūqyqtar jäne sifrlyq äl-auqat jönındegı maman Hurşed Kurbonşoev uaqyt öte auditoriia bırsaryndy sintetikalyq kontentten jalyǧuy mümkın dep paiymdady. Oqyrman tıptı qysqa habarlamanyŋ özınen adamǧa tän avtordyŋ ünın, täjıribesı men jauapkerşılıgın ızdeidı. Onyŋ pıkırınşe, redaksiialar özındık qoltaŋbasyn saqtauy, al jurnalister mätınmen, vizualdy kontentpen jäne sifrlyq qūraldarmen jūmysty ūştastyratyn konvergenttı daǧdylaryn damytuy qajet.
Redaksiianyŋ jasandy intellekt jönındegı saiasaty servisterdı jai ǧana rūqsat etuge nemese tyiym saluǧa tırelmeuı kerek. Ärbır redaksiia qandai operasiialardy avtomattandyruǧa bolatynyn, qandai derekterdı syrtqy jüielerge jükteuge bolmaitynyn, sintetikalyq kontenttı qalai belgıleu kerektıgın, nätijenı kım tekseretının jäne jariialanǧan material üşın kım jauap beretının anyqtauǧa tiıs.
Universitetter men redaksiialar arasyndaǧy bailanys talqylaudyŋ taǧy bır maŋyzdy baǧyty boldy. Özbekstandyq professor ärı ekolog.uz basylymynyŋ bas redaktory Nargis Qosimova teoriia men praktika arasyndaǧy alşaqtyqty qysqartu, jurnalistık bılım berudı jaŋartu jäne oqu üderısınde jasandy intellektını qoldanudyŋ etikalyq şekaralaryn qatar talqylau qajet ekenın atap öttı. Bolaşaq jurnalist üşın servistı qoldanudy üirenu jetkılıksız. Derekterdıŋ qaidan alynǧanyn tüsınıp, yqtimal būrmalaulardy baiqai bıluı jäne materialdyŋ qalai jasalǧanyn auditoriiaǧa tüsındıre aluy kerek.
Jasandy intellektını qoldanudyŋ redaksiialyq saiasatyna arnalǧan paenldıŋ moderatory «Chekit-media» bas redaktory Asel Sooronbaeva öŋırlık būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ tehnologiialyq damudyŋ ärtürlı kezeŋınde tūrǧanyn atap öttı. Onyŋ pıkırınşe, Türıkmenstan delegasiiasynyŋ belsendırek qatysuy ortaq dialog auqymynyŋ keŋeigenın körsettı. Täjıribe almasu qūraldardyŋ artyqşylyqtaryn ǧana emes, redaksiialar qaitalamauǧa tiıs qatelerdı baiqauǧa mümkındık beredı.
Konferensiia aiasynda Qyrǧyzstan Syrtqy ıster ministrınıŋ orynbasary Qairat Tūrsynqūlov Iаn Braatumen kezdestı. Taraptar yntymaqtastyqty, Ortalyq Aziia būqaralyq aqparat qūraldary arasyndaǧy täjıribe almasudy jäne jurnalistikanyŋ käsıbi standarttaryn damytudy talqylady.
Forum qorytyndysy boiynşa qatysuşylar öŋırlık mediayntymaqtastyqtyŋ praktikalyq tetıkterın damytu, käsıbi standarttardy jetıldıru, jurnalisterdıŋ sifrlyq qauıpsızdıgın nyǧaitu jäne redaksiialarda jasandy intellektını qoldanudyŋ tüsınıktı erejelerın qalyptastyru jönınde ūsynystar aitty. Bışkektegı kezdesu tehnologiialardyŋ jaŋalyq öndıru jyldamdyǧyn şynymen arttyryp, şaǧyn komandalardyŋ mümkındıgın keŋeitetının, alaida jurnalistikanyŋ negızgı mındetterınıŋ eşqaisysyn joimaitynyn körsettı. Faktılerdı tekseru, derekközderdı qorǧau, şeşımderdı tüsındıru jäne qoǧam aldynda jauap beru mındetı būrynǧydai adamdarǧa jükteledı.
Gülmira Sūltanbaeva
EQYŪ-nyŋ BAQ bostandyǧy mäselelerı jönındegı ökılınıŋ sarapşysy
