Demografiialyq saiasatty qaita baptau qajet

Eldegı halyq sanynyŋ ösımı memlekettıŋ damuyna äser ete me, nemese damu ösımge yqpal jasai ma? Qolǧa alynǧan şaralardyŋ ūtymdy-ūtymsyz tūstary qandai? Alda ne ıstemek kerek?

2006-2008 jyldary el ükımetıne tuudy yntalandyru şaralary boiynşa ūsynystardy äzırleuge qatysyp, Soltüstık Qazaqstan oblysy üşın 2010-2014 jyldarǧa arnalǧan «Ūrpaq Qory – Fond pokolenii» atty tuudy yntalandyru aimaqtyq baǧdarlamasyn äzırlegen Farhad Quanǧanovtyŋ maqalasynda osy turaly aitylady.

QAZAQ SANY EKI ESEDEN ASTAM QYSQARDY

Tuu körsetkışı mäselesı XXI ǧasyrdyŋ maŋyzdy saiasi jäne strategiialyq taqyryptarynyŋ bırıne ainalyp otyr. Jaŋa elektoraldyq kezeŋ jaǧdaiynda eldıŋ adami äleuetın qalpyna keltıru mäselesı jaŋa saiasi küşter men qoǧamdyq qozǧalystardyŋ basty kün tärtıbıne şyǧuy mümkın. 

Būl tek äleumettık saiasatqa qatysty mäsele emes. XXI ǧasyrda halyq sany men adami kapitaldyŋ sapasy jahandyq bäsekelestıktıŋ negızgı faktoryna ainaluda. Halqy ösıp, bılım deŋgeiı joǧary memleketter strategiialyq artyqşylyqtarǧa ie bolady – ekonomikalyq, tehnologiialyq nemese geosaiasi bolsa da. Bızdıŋ köz aldymyzda demografiia älemdık tärtıptıŋ arhitekturasyn aiqyndaityn jaŋa şyndyq qalyptasyp keledı. 

İndustrialdy damyǧan elderdıŋ köpşılıgı üşın halyqtyŋ qartaiuy, tuu deŋgeiınıŋ tömendeuı jäne depopuliasiia tūraqty damudyŋ basty syn-qaterıne ainaldy. Otbasyn qoldaudyŋ jäne adami kapitaldy arttyrudyŋ tiımdı tetıkterın ızdeu memlekettıŋ tiımdılıgın jäne el basşylarynyŋ tarihi rölın baǧalaityn maŋyzdy ölşemderdıŋ bırı boluda.

Qazaqstan üşın demografiialyq mäselenıŋ maŋyzy erekşe. 

Bırınşıden, qoǧamda HH ǧasyrdaǧy aşarşylyq, soǧystar jäne köşı-qon saldarynan bolǧan orasan adam şyǧynyn qalpyna keltıruge degen sūranys saqtalyp otyr. Ärtürlı baǧalaular boiynşa, 1932–1933 jyldardaǧy aşarşylyq kezınde halyqtyŋ orny tolmas şyǧyny 1,75–2,2 million adamdy qūrasa, taǧy bır millionnan astam adam respublikadan tys jerlerge köşıp ketken. Sonyŋ nätijesınde qazaq halqynyŋ sany ekı eseden astam qysqardy. Būl qasıret turaly tarihi jady bügıngı künge deiın qazaqtardyŋ ūlttyq damu men tarihi ädılettılık turaly tüsınıgıne äser etude. 

Ekınşıden, adami kapital XXI ǧasyrdyŋ basty strategiialyq resursyna ainalyp otyr. Halqy köp ärı bılımdı memleketter halyqaralyq arenadaǧy gegemoniialyq syn-qaterlerge tötep berıp, ūlttyq qauıpsızdıgın nyǧaityp, ekonomikalyq tabysqa jetıp, jaŋa küş ortalyqtaryna ainala alady. Keŋ baitaq aumaǧy jäne halyq tyǧyzdyǧy älemdegı eŋ tömen memleketterdıŋ bırı retınde Qazaqstan üşın demografiialyq ösım äleumettık qana emes, strategiialyq maŋyzǧa da ie. 

Mıne, sondyqtan da demografiialyq damu Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynan bastap memlekettık saiasattyŋ basym baǧyttarynyŋ bırı retınde qarastyryldy. Qazaqstan Prezidentı Qasym-Jomart Toqaev ta ūzaq merzımdı demografiialyq saiasattyŋ maŋyzyn jüielı türde atap keledı. Memleket basşysy öz Joldauynda:

«Eldegı demografiialyq ürdısterdı egjei-tegjeilı zerdelep, ūzaq jylǧa arnalǧan şeşımder qabyldau airyqşa maŋyzdy», - dep atap ötken.

Prezident tapsyrmasy boiynşa Strategiialyq josparlau jäne reformalar agenttıgı janynan Demografiialyq prosesterdı taldau jäne boljau ortalyǧy qūryldy. Qazırgı taŋda 2035 jylǧa deiıngı demografiialyq damu tūjyrymdamasyn äzırleu mäselesı kün tärtıbınde tūr. 

ÄLEM DEMOGRAFİIаLYQ AUYSU DÄUIRGE AIаQ BASTY

BŪŪ-nyŋ World Population Prospects 2024 boljamyna säikes, 2050 jylǧa deiın älem halqy ösımınıŋ negızgı bölıgı Afrika qūrlyǧyna tiesılı bolady. Şyǧys jäne Oŋtüstık Aziia halyq sanynyŋ ösuın jalǧastyrǧanymen, bırtındep demografiialyq şegıne jaqyndaidy. Al Europa, Şyǧys Aziia jäne postkeŋestık keŋıstıktıŋ bır bölıgı halyq sanynyŋ qysqaruyna tap bolady.

Ǧalymdardyŋ basym köpşılıgı būl ürdıstı demografiialyq auysu zaŋymen tüsındıredı. Iаǧni qoǧam agrarlyq jüieden industriialyq jüiege ötken saiyn tuu deŋgeiı tömendeidı.

2100 jylǧa qarai:

• Europa halqy 745 mlnnan 593 mln adamǧa deiın qysqarady;

• Resei halqy 145 mlnnan 126 mln adamǧa deiın azaiady;

• Ukraina halqy 37 mlnnan 15 mln adamǧa deiın tömendeidı;

• Oŋtüstık Koreia halqy 51 mlnnan 22 mln adamǧa deiın qysqarady;

• Japoniia halqy 124 mlnnan 77 mln adamǧa deiın kemidı;

• Auǧanstan halqy 42 mlnnan 129 mln adamǧa deiın ösedı (3 ese!).

Osy jaǧdailarda Ortalyq Aziia tūraqty demografiialyq ösım saqtalǧan sanauly aimaqtardyŋ bırı bolyp qala beredı. Boljamdarǧa säikes, öŋır halqy 2024 jylǧy 82 mln adamnan ǧasyr soŋyna qarai şamamen 150 mln adamǧa deiın jetedı. Äsırese, Özbekstan halqynyŋ sany qarqyndy ösıp, 36 mln adamnan 74 mmilionnan astam adamǧa deiın ūlǧaiady.

BŪŪ boljamy boiynşa Qazaqstan halqy 2100 jylǧa qarai 34 mln adamǧa jetuı mümkın. Būl ürdıster aimaqtaǧy ekonomikalyq jäne saiasi yqpal teŋgerımın tübegeilı özgertuı yqtimal.

Keste: 2100 jylǧa qarai älemdık halyq sanynyŋ özgeruı

Eskertu : Kestedegı mälımetter BŪŪ «World Population Prospects 2024: Summary of Results» esebıne säikes körsetıldı. 

NELIKTEN EUROPALYQ MODEL NÄTİJE BERMEIDI? 

Europa täjıribesı körsetkendei, tıptı auqymdy äleumettık baǧdarlamalardyŋ özı tuu daǧdarysyn eŋsere almaidy. Bügınde Europanyŋ barlyq derlık elderınde tuu koeffisientı halyqtyŋ qarapaiym ūdaiy ösu deŋgeiınen tömen. Būl körsetkış bır äielge şaqqanda 2,1 baladan az. Damyǧan elderde būl körsetkış orta eseppen 1,6 deŋgeiınde qalyp otyr.

Ösu modelderınıŋ bolmauy europalyq elderdı demografiialyq qūldyraudy syrtqy migrasiia arqyly öteuge mäjbür etedı, būl jaŋa äleumettık jäne saiasi qiyndyqtar tuǧyzady. 

Resei de äzırge depopuliasiia ürdısın toqtata alǧan joq. «Ana kapitaly» baǧdarlamasyna qomaqty qarajat bölıngenıne qaramastan, BŪŪ boljamdary boiynşa el halqynyŋ sany azaia beredı. Būl dästürlı qoldau şaralary jüielı özgerıstersız şekteulı nätije beretının körsetedı.

AQŞ PEN FRANSİIаNYŊ QŪPİIаSY

Būl tūrǧydan alǧanda AQŞ pen Fransiianyŋ täjıribesı erekşe nazar audartady. Būl elderde otbasy institutyn qoldauǧa baǧyttalǧan saiasattyŋ arqasynda tuu deŋgeiı köptegen damyǧan memlekettermen salystyrǧanda joǧary deŋgeide saqtaldy.

Būl saiasattardyŋ negızınde amerikalyq ekonomist, Nobel syilyǧynyŋ laureaty Geri Bekkerdıŋ tuu ekonomikasy teoriiasy jatyr.

Teoriianyŋ mänı qarapaiym: bala otbasyǧa paida äkeledı. Ol balalardyŋ «ūzaq merzımdı tauarlar» ekenın aityp, ata-analar balaly boludy şeşkende, olar ıs jüzınde odan alatyn paidasyn baǧalaidy dep tūjyrymdady.  Mysaly, balalary olardy jetıstıkterı quantyp, qartaiǧan şaǧynda ata-anasyna qarailassa, būl – paidaly. Ata-ana sondaida balaly boludyŋ nätijesınde tuyndaityn şyǧyndardy jäne olardyŋ «mümkındık qūnyn» baǧalaidy. Sol rette Bekker balalardy tärbieleu şyǧyndarynan asyp tüsetın jerlerde tuu deŋgeiı ösedı degen tūjyrymǧa keledı.

Mıne, sondyqtan eŋ tiımdı şaralar deklarativtı şaralar emes, kerısınşe ekonomikalyq yntalandyru jüielerı – salyq jeŋıldıkterı, järdemaqylar, tūrǧyn üidı qoldau, jinaqtau baǧdarlamalary jäne bala tärbiesıne ketetın şyǧyndardy azaitu tetıkterı bolyp tabylady. 

Täjıribe körsetkendei, būl model ärqaşan da jer-jerde jūmys ısteidı, «demograf-ǧalymdardyŋ» qorqynyşty boljamdaryna kerısınşe – iaǧni, tuu deŋgeiınıŋ ösuın kez kelgen elde, sonyŋ ışınde industrialdy damyǧan elderde de qol jetkızuge bolady.

QAZAQSTANNYŊ DEMOGRAFİIаLYQ TÄJIRİBESI

2000–2020 jyldary Qazaqstan postkeŋestık keŋıstıktegı tuu körsetkışın yntalandyrudyŋ eŋ tabysty ülgılerınıŋ bırın körsettı. Tegın mektep bılımı men densaulyq saqtau jüiesımen qatar mynalar engızıldı:

• bala tuǧan kezde bır rettık järdemaqy;

• 1,5 jasqa deiıngı bala kütımı boiynşa järdemaqy;

• köp balaly otbasylarǧa arnaiy tölemder;

• jüktılık pen bosanuǧa bailanysty analarǧa äleumettık tölemder (biudjet esebınen dekrettık demalys).

Eŋ maŋyzdy jaŋalyqtardyŋ bırı tölemderdıŋ progressivtı şkalasy boldy: soma otbasyndaǧy balalardyŋ tuu kezegıne bailanysty östı. Şyn mänınde, memleket Geri Bekker ūsynǧan qaǧidatqa jaqyndai tüstı: balanyŋ düniege keluı otbasynyŋ ömır süru deŋgeiın kürt tömendetpeuı tiıs.

Älemdık tuu deŋgeiınıŋ tömendeuı aiasynda Qazaqstan 1990 jyldardaǧy migrasiialyq şyǧyndardy ötep qana qoimai, sonymen qatar industrialdy elder arasynda eŋ joǧary tuu körsetkışterınıŋ bırıne qol jetkızdı. Demograftar tıptı «qazaqstandyq joǧary tuu qūbylysy» turaly aita bastady.

TUU KÖRSETKIŞI NEGE TÖMENDEDI?

Alaida 2020 jyldan keiın tuu deŋgeiınıŋ qaita tömendeu ürdısı baiqaldy. Jürgızılgen keşendı taldau körsetkendei, negızgı sebepterdıŋ bırı – äleumettık tölemder men järdemaqylardyŋ naqty qūnynyŋ tömendeuı. Memlekettık qoldau kölemı balalardy tärbieleuge ketetın şyǧyndardy tolyq ötei almaityn jaǧdaiǧa jettı.

Sonyŋ saldarynan köpbalalylyq bırtındep negızınen tabysy tömen toptardyŋ qūbylysyna ainala bastady. Al mäsele negızınen adami kapitalǧa investisiia retınde emes, täueldılık faktory retındegı äleumettık tölemderge degen tabandy közqaraspen bailanysty.

Sonymen qatar, täjıribe körsetkendei, köp balaly bolu tek biologiialyq ǧana emes, eŋ aldymen äleumettık-ekonomikalyq qūbylys. Paradoks bolsa da, bıraq būl fakt: marksizm klassikterınıŋ jäne adami kapitaldyŋ qazırgı zamanǧy teoriiasynyŋ G.Bekker men T.Şulstıŋ būl negızgı ideiasy bügıngı künge deiın qoldanylady: ekonomikalyq motivasiiasyz tuu deŋgeiı sözsız tömendei bastaidy.

SOLTÜSTIK QAZAQSTAN OBLYSYNYŊ TÄJIRİBESI

Ekonomikalyq yntalandyrudyŋ tiımdılıgın 2010-2012 jyldary Soltüstık Qazaqstan oblysynda jüzege asyrylǧan «Ūrpaq Qory – Fond pokolenii» atty baǧdarlamasy da rastady.

Törtınşı nemese odan keiıngı balalary bar otbasylarǧa ärbır balaǧa depozittık şottar berıldı, biudjettık tölemder 160 ailyq eseptık körsetkış (AEK) kölemınde jyldyq 10% paiyzben jüzege asyryldy. Jinaqtalǧan qarajatty balalar bolaşaqta bılım aluǧa, üi ielıgıne nemese otbasyn qūruǧa paidalana alady. Ekı jyl ışınde artta qalǧan aimaq ūlttyq tuu reitingındegı öz ornyn jaqsartty, al baǧdarlamaǧa şamamen 4000 bala qatysty.

Bügıngı taŋda Qazaqstanda tuudy yntalandyruda özındık tabysty täjıribe bar. Qazır mäsele jaŋa mehanizmderdı oilap tabuda emes, qoldanystaǧy qūraldardy tiımdı jetıldırude.

Būl üşın:

• järdemaqylar men tölemderdıŋ progressivtı jüiesın qaita qarau;

• tölemderdı künkörıs minimumyna (jūmys ıstemeitın analar üşın) nemese ortaşa jalaqyǧa (jūmys ısteitın analar üşın) bailanystyru;

• jinaqtauşy tetıkterdı – «Keleşek» jäne «Ūlttyq qor – balalarǧa» baǧdarlamalaryn keŋeitu;

• ūzaq merzımdı otbasylyq depozitterdı engızu; 

• köpbalaly otbasylarǧa arnalǧan qosymşa yntalandyru şaralaryn äzırleu qajet.

Alaida basty kedergı institusionaldyq inersiia bolyp otyr. Jaŋa basqaruşy komandalar köbınese būrynǧy tabysty täjıribenı elemei, reformalardy nölden bastauǧa beiım keledı. Mäsele postkeŋestık ǧylymi demografiia mektebınıŋ artta qaluymen şielenısıp otyr.

Nätijesınde, Qazaqstandaǧy 2000-2020 jyldary demografiialyq örleuı älı künge deiın naqty ekonomikalyq saiasattyŋ nätijesı emes, tüsındıru qiyn «qūbylys» retınde qabyldanady. 

DEMOGRAFİIа – STRATEGİIаLYQ KÖŞBASŞYLYQTYŊ KILTI

2000 jyldardyŋ basynda el basşylyǧy HH ǧasyrdaǧy tarihi apattar bolmaǧanda qazaq halqynyŋ sany 50–70 million adamǧa jetuı mümkın ekenın aitqan bolatyn. Bügınde būl jai ǧana arman emes.

XXI ǧasyrda memleketter tek resurstar men tehnologiialar üşın emes, adamdar üşın de bäsekege tüsedı. Qazaqstan üşın demografiialyq saiasat äleumettık qoldau salasynan şyǧyp, strategiialyq tūraqtylyqtyŋ, ūlttyq qauıpsızdıktıŋ jäne öŋırlık köşbasşylyqtyŋ maŋyzdy faktoryna ainalyp otyr.

Jaŋa Konstitusiianyŋ qabyldanuy Qazaqstanda bıregei mümkındıkter terezesın aşady. Köptegen jyldar ışınde alǧaş ret demografiia jäne adami kapitaldy damytu mäselelerı tek ükımettıŋ kün tärtıbınde ǧana emes, sonymen qatar saiasi partiialardyŋ platformalarynda da maŋyzdy oryn ala alady.

Qazaqstan özınıŋ joǧary nätijelerge qol jetkıze alatynyn däleldedı. Jinaqtalǧan täjıribe körsetkendei, saiasi erık-jıger men tiımdı yntalandyru jüiesı bolǧan jaǧdaida halyq sanynyŋ ösu qarqynyn edäuır arttyruǧa bolady. Esepteuler boiynşa, ǧasyr soŋyna qarai Qazaqstan halqy 70 million adamǧa deiın jetuı yqtimal. 

Sondyqtan bügıngı basty mäsele Qazaqstanǧa belsendı demografiialyq saiasat qajet pe degen sūraqta emes. Negızgı sūraq – memleket demografiiany XXI ǧasyrdaǧy ūlttyq damudyŋ basty basymdyqtarynyŋ bırı retınde qarastyruǧa daiyn ba?

Adami kapitalyn saqtap qana qoimai, ony köbeite alǧan memleketter bolaşaqty aiqyndaidy. Al Qazaqstan üşın tūraqty demografiialyq damu XXI ǧasyrdaǧy tabysty, quatty jäne bäsekege qabılettı memlekettıŋ berık ırgetasyna ainaluǧa tiıs.

Farhad Quanǧanov

QR Ǧylym jäne joǧary bılım ministrınıŋ keŋesşısı,

Qazaqstan endaument-qorlarynyŋ ūlttyq qauymdastyǧynyŋ töraǧasy