Täuelsızdıktıŋ qarsaŋynda eldıŋ Egemendıgı turaly deklarasiiany qabyldau oŋaiǧa tüsken joq. Sol kezeŋdegı saiasi tartystar men ūlttyq müddenı qorǧau jolyndaǧy küres tarihi qūjattyŋ maŋyzyn arttyra tüstı. “Adyrna” ūlttyq portaly osy tarihi oqiǧanyŋ kuägerlerı men sarapşylaryna kezek beredı.
1990 jylǧy 25 qazanda Qazaq KSR-ınıŋ Memlekettık egemendıgı turaly deklarasiia qabyldandy. Būl qūjat Qazaqstannyŋ derbes memleket retınde qalyptasuyna negız qalap, 1991 jylǧy 16 jeltoqsanda jariialanǧan täuelsızdıkke jol aşty. Alaida deklarasiiany qabyldau oŋaiǧa tüsken joq. Sol kezeŋdegı saiasi tartystar, deputattar arasyndaǧy pıkırtalastar men ūlttyq müddenı qorǧau jolyndaǧy küres tarihi qūjattyŋ maŋyzyn arttyra tüstı. Būl turaly “Adyrna” ūlttyq portaly osy tarihi oqiǧanyŋ kuägerlerı men sarapşylardan sūrap bıldı.
«BIR SÄTTE ALTYN BALYQTAN AIRYLǦYSY KELMEDI»
Tarih ǧylymdarynyŋ doktory, professor Aqqali Ahmettıŋ aituynşa, egemendık pen täuelsızdık qazaq halqy üşın ärdaiym eŋ qasterlı qūndylyqtardyŋ bırı bolǧan. Ǧalym 1990 jylǧy 25 qazanda qabyldanǧan deklarasiiany Qazaqstannyŋ memlekettık damuyndaǧy maŋyzdy beles retınde baǧalaidy.
«Şynaiy täuelsızdık jolyna tüsken bızdıŋ respublika üşın aituly oqiǧalardyŋ bırıne, söz joq, 1990 jylǧy qazannyŋ 25-ınde Joǧary Keŋestıŋ Qazaqstan memlekettık egemendıgı turaly Deklarasiiasyn qabyldauyn jatqyzuǧa bolady. Būl qūjattyŋ tek sol kezeŋde ǧana jūmys ıstep qoimaǧanyn, sonymen bırge respublika jaŋa Konstitusiiasynyŋ negızı bolǧanyn, Qazaqstannyŋ qoǧamdyq-saiasi jäne äleumettık-ekonomikalyq perspektivasyna jol aşqanyn däleldep berdı», - deidı Aqqali Ahmet.
Onyŋ sözınşe, deklarasiia Keŋes odaǧyndaǧy saiasi jäne ekonomikalyq daǧdarys tereŋdegen, odaqtas respublikalar öz qūqyqtary men ökılettıkterın keŋeituge ūmtylǧan kezeŋde qabyldandy. Ortalyq bilık būrynǧy basqaru jüiesın saqtauǧa tyrysqanymen, respublikalarda ūlttyq müddenı qorǧau jäne derbes şeşım qabyldau qajettıgı küşeie tüstı.
«Ortalyq şikızat bazasy retınde Qazaqstanǧa ünemı arqa süiep keldı. Bır sätte altyn balyqtan airylǧysy kelmedı», - dep atap öttı ǧalym.
Aqqali Ahmettıŋ pıkırınşe, sol kezeŋnıŋ saiasi jaǧdaiyn eskermei, tarihi qūjatqa bügıngı künnıŋ ölşemımen ǧana baǧa beru dūrys emes. Deklarasiiany äzırleu üşın arnaiy jūmys toby qūrylyp, onyŋ qūramyna halyq deputattary, atqaruşy bilık ökılderı, ekonomister men qūqyqtanuşylar kırdı. Respublika azamattarynan tüsken ūsynystar qaralyp, joba bırneşe ret talqylandy. Keiın bükılhalyqtyq talqylauǧa ūsynylyp, deputattardyŋ qarauyna berıldı.
«Deklarasiia – erıktı memleket retındegı respublika märtebesınıŋ barlyq mäselelerın bırtūtas, keşendı türde şeşken jäne ony qataŋ qūqyqtyq (zaŋ) jolmen bekıtken Qazaqstan tarihyndaǧy tūŋǧyş qūjat», - deidı Aqqali Ahmet.
Ǧalymnyŋ aituynşa, deklarasiiada respublikanyŋ saiasi, ekonomikalyq jäne ūlttyq-mädeni damuyna qatysty mäselelerdı derbes şeşu qaǧidalary körınıs tapty. Qūjat Qazaqstannyŋ memlekettık basqaru jüiesın, aumaqtyq tūtastyǧyn, tabiǧi resurstarǧa qatysty qūqyqtaryn jäne halyqaralyq qatynastardaǧy märtebesın aiqyndauǧa negız boldy.
Fotoda Aqqali Ahmet
«EGEMENDIKTI QABYLDAU OŊAIǦA TÜSKEN JOQ»
Sol kezdegı oqiǧalardyŋ kuägerı, Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesınıŋ XII şaqyrylymynyŋ deputaty, bertıngı Parlament Senatynyŋ deputaty Quanyş Aitahanov deklarasiianyŋ qabyldanuyn erekşe eske alady.
Onyŋ aituynşa, 1980-jyldardyŋ soŋynda Keŋes Odaǧynda infliasiia ösıp, azyq-tülık baǧasy qymbattady, kündelıktı tūtynu tauarlarynyŋ tapşylyǧy küşeidı. Halyqtyŋ tūrmysy naşarlap, äleumettık mäseleler uşyǧa tüstı. Sonymen qatar odaqtas respublikalarda saiasi özgerısterge degen sūranys arta bastady.
1990 jylǧy nauryzda ötken sailauda Quanyş Aitahanov Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesınıŋ deputaty bolyp sailandy. Ol kezde Arys audandyq partiia komitetınıŋ bırınşı hatşysy qyzmetın atqarǧan. Onyŋ sözınşe, sol şaqyrylymnyŋ erekşelıgı – deputattardyŋ balamaly negızde sailanuy jäne qūramynda türlı sala mamandarynyŋ boluy edı.
«Däl osy kezeŋde Memlekettık egemendık turaly deklarasiia, respublikanyŋ alǧaşqy Konstitusiiasy jäne naryqtyq ekonomikaǧa köşuge baǧyttalǧan maŋyzdy zaŋdar qabyldandy. Sondyqtan sol şaqyrylymdaǧy Joǧarǧy Keŋestıŋ qyzmet etken kezeŋın tarihi kezeŋ dep ataǧan artyq emes», - deidı Quanyş Aitahanov.
Būrynǧy deputattyŋ degenıne qaraǧanda, deklarasiiany äzırleu men talqylau barysynda ūlttyq memleket qūru, azamattyq qoǧam qalyptastyru jäne qazaq ūltynyŋ tarihi jauapkerşılıgı turaly mäseleler qyzu talqylanǧan.
«Būl kezeŋ Qazaqstanda demokratiialyq üderısterge jol aşylǧan uaqyt bolatyn. Sol kezde deputattar arasynda “Demokratiialyq Qazaqstan” atty top qūryldy. Atalǧan top Memlekettık egemendık turaly deklarasiianyŋ balama jobasyn äzırlep, ony Joǧarǧy Keŋestıŋ qarauyna ūsyndy.
Deklarasiiany talqylau barysynda “Deklarasiianyŋ bızge ne keregı bar? Bız Keŋes odaǧynda ömır sürıp jatyrmyz. Älde oǧan qarsysyŋdar ma?” degen pıkırler aityldy. Sondai-aq qūjattaǧy “qazaq ūltynyŋ taǧdyry üşın jauapkerşılıktı ūǧyna otyryp” degen tırkesten “qazaq” sözın alyp tastau turaly ūsynys ta boldy. Osy mäsele töŋıregındegı talqylau bırneşe saǧatqa sozyldy», - dep eske alady ol.
Quanyş Aitahanovtyŋ aituynşa, qūjatqa qarsy pıkır bıldırgen deputattarǧa Salyq Zimanov, Sūltan Sartaev, Ömırbek Joldasbekov, Äbış Kekılbaev, Ömırbek Baigeldiev jäne Özbekälı Jänıbekov bastaǧan bırqatar halyq qalaulysy däleldı jauap bergen. Olar ūlttyq memlekettılık mäselesın qūqyqtyq tūrǧydan negızdep, deklarasiiany qabyldauǧa küş salǧan.
Osylaişa, ūzaq talqylaudan keiın qūjat 1990 jylǧy 25 qazan künı qabyldandy. Quanyş Aitahanov sol küngı äserın erekşe tebırenıspen jetkızedı.
«Egemendıktı qabyldau oŋaiǧa tüsken joq. Künı boiy talqylanyp, 25 qazan künı keşkı saǧat 18:55-te Egemendık turaly deklarasiia qabyldandy. Al ol qabyldanǧannan keiın bızdıŋ äserımız erekşe boldy. Ony ūmytu mümkın emes. Änūran oryndalyp tūrǧanda sessiiaǧa qatysuşy deputattar men ükımet müşelerınıŋ közderıne jas alyp tūrǧany menıŋ esımnen ketpeidı. Būl keudemızdı kernegen ülken şattyq, tebırengennen şyqqan jas edı. Menıŋ de közıme jas keldı», - deidı ol.
Quanyş Aitahanovtyŋ pıkırınşe, sol kezdegı saiasi jaǧdaida egemendık turaly deklarasiia qabyldaudyŋ özı ülken jeŋıs bolǧan.
«Sol kezde artyq söz aitqyzbaityn zamanda egemendık alu jönınde deklarasiia qabyldau ülken jeŋıs edı. Būl – Täuelsızdık aluǧa jasalǧan alǧaşqy qadam edı», - dep tüiındedı Quanyş Aitahanov.
Fotoda Quanyş Aitahanov
«MÄJILIS ZALY – ALAPAT MAIDAN»
Belgılı jurnalist, jazuşy-publisist jäne qoǧam qairatkerı Marat Toqaşbaev ta deklarasiianyŋ qabyldanuyndaǧy Salyq Zimanovtyŋ rölıne erekşe toqtalady.
Onyŋ aituynşa, sol kezdegı Joǧarǧy keŋes otyrysynda zaŋ ǧylymdarynyŋ doktory, akademik Salyq Zimanov deklarasiia jobasyn mınberde ekı saǧat boiy tanystyryp, onyŋ är babyna tüsınıkteme bergen. Qūjatty talqylau kezınde qoiylǧan 50-den astam sūraqqa jauap beruge taǧy bırneşe saǧat jūmsaǧan.
«1990 jylǧy 25 qazan – qazaq halqy üşın şyn mänınde aq tüienıŋ qarny jarylǧan kün edı. Sol künnıŋ basty qaharmany – Joǧarǧy keŋestıŋ deputaty, zaŋ ǧylymdarynyŋ doktory, akademik Salyq Zimanūly boldy», - deidı Marat Toqaşbaev.
Marat Toqaşbaev sol kezeŋde Qazaq KSR Joǧarǧy keŋesınıŋ organy – «Halyq keŋesı» gazetınde jauapty hatşy bolyp qyzmet atqarǧan. Sonymen bırge «Azat» azamattyq qozǧalysynyŋ üilestıru keŋesınıŋ müşesı retınde qoǧamdyq-saiasi üderısterge qatysqan. Sondyqtan deklarasiianyŋ qabyldanu barysyn ärı parlament jūmysy, ärı qoǧamdyq qozǧalystar tūrǧysynan baqylaǧanyn aitady.
Marat Toqaşbaevtyŋ mälımetınşe, sol künı sessiiaǧa qatysqan 281 deputattyŋ 261-ı Qazaqstannyŋ memlekettık egemendıgın qoldap dauys bergen.
«Joǧarǧy keŋestıŋ mäjılıs zaly Aŋyraqai şaiqasy siiaqty alapat maidan dalasyna ainalyp kettı. Azattyq üşın arpalysqan deputattarymyz aiqas alaŋynda Qabanbai, Bögenbai batyrlar tärızdı taban tırep tūryp azattyqtyŋ araily taŋyn jaqyndatty. Ūlyderjavalyq, şovinistık sipattaǧy otarşyl piǧyldaǧylarǧa zaŋ tılımen, halyqaralyq qūqyq tılımen aiausyz soqqy berdı. Qazaq halqynyŋ egemendı öz memleketın qūruǧa qūqyly ekendıgın däleldep şyqty», – deidı ol.
Marat Toqaşbaevtyŋ pıkırınşe, deklarasiia Qazaqstannyŋ keŋestık jüieden bırden tolyq bölınıp şyǧuyn bıldırmegenımen, respublikanyŋ öz aumaǧyndaǧy bilıkke, tabiǧi resurstarǧa, zaŋnamalyq jüiege jäne memlekettık basqaruǧa qatysty derbestıgın keŋeituge negız qalady.
Deklarasiiada respublikanyŋ Konstitusiiasy men zaŋdarynyŋ üstemdıgı, bilıktı zaŋ şyǧaruşy, atqaruşy jäne sot tarmaqtaryna bölu, jer men onyŋ qoinauyn jäne basqa da tabiǧi resurstardy respublika menşıgı retınde qarastyru siiaqty maŋyzdy qaǧidalar qamtyldy. Sondai-aq Qazaqstannyŋ halyqaralyq qatynastardaǧy derbes subekt retındegı märtebesıne qatysty erejeler belgılendı.
Marat Toqaşbaev deklarasiia men 1991 jylǧy 16 jeltoqsanda qabyldanǧan «Qazaqstan Respublikasynyŋ memlekettık täuelsızdıgı turaly» Konstitusiialyq zaŋnyŋ aiyrmaşylyǧyna da toqtalady.
«Būl ekeuı Qazaqstan memlekettılıgınıŋ qalyptasuyndaǧy bır-bırımen tyǧyz bailanysty, bıraq qūqyqtyq maǧynasy ärtürlı tarihi qūjattar. 1990 jyly qabyldanǧan Deklarasiia Qazaqstannyŋ Keŋes Odaǧy qūramyndaǧy egemendıgın jariialasa, 1991 jylǧy Konstitusiialyq zaŋ Qazaqstandy derbes, täuelsız memleket retınde jariialady»,- deidı ol.
Sarapşy deklarasiiada qazaq ūltynyŋ taǧdyryna jauapkerşılık, ūlttyq memlekettılıktı saqtau men nyǧaitu, tıl men mädeniettı damytu, şeteldegı qazaqtardyŋ ruhani qajettılıkterıne qamqorlyq jasau turaly qaǧidalardyŋ bekıtılgenın de atap öttı.
«Bırınşıden, Qazaq KSR-ı qazaq ūltynyŋ taǧdyry üşın jauaptylyǧy körsetıldı. Ekınşıden, Qazaq KSR-ı ūlttyq memlekettilıgımızdı saqtau, qorǧau jäne nyǧaituǧa qatysty şaralar qoldanatyndyǧy taiǧa taŋba basqandai etıp jazyldy. Üşınşıden, qazaq halqynyŋ, elde tūratyn basqa da diasporalardyŋ tılın, mädenietın damytuǧa mındettı ekendıgı atap aityldy. Törtınşıden, respublikadan tys jerlerde tūratyn qazaqtardyŋ ūlttyq-mädeni, ruhani jäne tıl jönındegı qajetin qanaǧattandyruǧa qamqorlyq jasaityny közdeldı», – dep tüsındırdı Marat Toqaşbaev.
Onyŋ pıkırınşe, būl qaǧidalar memlekettılıktıŋ tarihi sabaqtastyǧyn tüsınu üşın maŋyzdy.
Fotoda Marat Toqaşbaev
«TÄUELSIZDIKKE DÄL OSY QŪJAT JORALǦY BOLDY»
Belgılı jurnalist, būrynǧy deputat Ermūrat Bapi de 1990 jylǧy 25 qazandaǧy oqiǧany Qazaqstannyŋ täuelsızdık tarihyndaǧy betbūrys kezeŋderınıŋ bırı dep baǧalaidy.
«Būl künı 1990 jylǧy 25 qazanda Qazaq KSR-ınıŋ memlekettık egemendıgı turaly deklarasiia qabyldanyp, respublikanyŋ derbes memlekettık damuynyŋ negızderı aiqyndaldy. Kelesı 1991 jyly jeltoqsanda qolymyz jetken Täuelsızdıkke däl osy qūjat joralǧy boldy! Būl deklarasiianyŋ basty maŋyzy osy», - deidı Ermūrat Bapi.
Onyŋ pıkırınşe, Respublika künınıŋ ūlttyq mereke märtebesınde qaita bekıtıluı 25 qazannyŋ tarihi maŋyzyn jaŋǧyrtyp, Qazaqstan memlekettılıgınıŋ qalyptasu jolyna qoǧam nazaryn audardy.
Respublika künı 1990 jylǧy deklarasiianyŋ qabyldanuymen tıkelei bailanysty. Būl – täuelsızdıkke bastalǧan joldy, memlekettıŋ qalyptasu kezeŋın jäne eldıŋ keiıngı damu baǧytyn eske salatyn kün.
Ermūrat Bapi merekenıŋ mänın tek ötken tarihpen şektemei, qazırgı Qazaqstannyŋ jetıstıkterı men aldaǧy mındetterın paiymdaumen bailanystyrady.
«Respublika künı – Qazaqstan üşın memlekettılıktıŋ qalyptasu tarihyn eske aluǧa ǧana emes, sonymen qatar Qazaqstannyŋ täuelsızdık jyldarynda qandai eleulı jetıstıkterge qol jetkızgenın ūǧynuǧa mümkındık beretın mereke», - deidı ol.
Sarapşynyŋ aituynşa, täuelsızdıktıŋ naqty mazmūny memlekettıŋ ekonomika, tehnologiia, adami kapital jäne azamattardyŋ tūrmys sapasy baǧyttaryndaǧy damuymen tyǧyz bailanysty.
«Täuelsızdık özınıŋ praktikalyq mazmūnyna memleket pen qoǧamnyŋ ekonomikany nyǧaitu, adami kapitaldy damytu, jaŋa tehnologiialardy engızu jäne azamattardyŋ laiyqty ömır süruıne jaǧdai jasau qabıletı arqyly ie bolady. Sondyqtan ärbır adamnyŋ el damuyna qosqan ülesı patriotizmdı zamanaui tūrǧydan tüsınudıŋ maŋyzdy bölıgıne ainalady»,-dep atap öttı Ermūrat Bapi.
Onyŋ paiymdauynşa, Respublika künı Qazaqstannyŋ täuelsızdık jyldarynda qol jetkızgen jetıstıkterın saralap qana qoimai, demokratiialyq, ädılettı jäne aşyq qoǧam qalyptastyru jolyndaǧy mındetterdı de eske salady.
Fotoda Ermūrat Bapi
RESPUBLİKA KÜNI NEMESE AZATTYQ KÜNI
Respublika künınıŋ tarihy 1990 jylǧy 25 qazanda qabyldanǧan deklarasiiamen tıkelei bailanysty. 2009 jyly mereke memlekettık merekeler qatarynan alynyp tastaldy. Al 2022 jyly oǧan ūlttyq mereke märtebesı qaita berıldı.
Respublika künınıŋ qaitaryluyna bastamaşy bolǧan Marat Toqaşbaevtyŋ aituynşa, Respublika künın qaita jaŋǧyrtuǧa qoǧam ökılderı men ziialy qauym da üles qosqan.
«Respublika künı merekesın qaita tırıltu turaly maqalalar şyǧardyq, äleumettık jelılerde post jazdyq, baspasöz mäslihattaryn ūiymdastyrdyq. Aqyry ūsynystarymyzǧa qoldau jasap, Prezident Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly qazaq halqy üşın qasterlı “Respublika künın” ūlttyq mereke märtebesınde qalpyna keltırdı! Būl – elımızdegı ūlttyq märtebege ie jalǧyz mereke. Bız quanyştymyz! Qazaq halqy quanyşty! Öitkenı Respublika künı degenımız – azattyqqa ūmtylǧan qazaq halqynyŋ, Qazaq Respublikasynyŋ küreskerlık ruhynyŋ jeŋısı», - deidı ol.
Sondai-aq Marat Toqaşbaev merekenıŋ atauyna qatysty jeke ūsynysyn da bıldırdı.
«Menıŋşe, saiasi maǧynasy tüsınıksızdeu “Respublika künı” atauyn “Azattyq merekesı” nemese “Azattyq künı” dep atau äldeqaida dūrys siiaqty körınedı. Azattyq degen – aiqyn söz»,-dep tüiındedı qoǧam qairatkerı.
Respublika künı – küntızbedegı merekelık data ǧana emes. Būl – egemendıkke ūmtylǧan halyqtyŋ tarihi taŋdauyn, ūlttyq müddenı qorǧau jolyndaǧy küresın jäne memlekettılıktı nyǧaitu jauapkerşılıgın eske salatyn kün. Onyŋ maŋyzy ötkendı qūrmetteumen qatar, täuelsız Qazaqstannyŋ bolaşaǧyna qandai üles qosatynymyzdy oi elegınen ötkızude jatyr.
Dana Nūrmūhanbet
“Adyrna” ūlttyq portaly
