(نوۆەللا)
بۋرادا ازىرەيىل پەرىشتەنىڭ ءبىر تۇگى بار. جازدا ولەدى، قىستا تىرىلەدى. كوزگە كورىنبەيدى. ونى كورگەن ادامنىڭ كوزاقىسى – ءوز ءومىرى عانا. سوندىقتان دا جاراعان بۋرانى كولدەنەڭ كوزدىڭ ەشقايسىسى كورگىسى كەلمەيدى.
ءدىني ءاپسانا
قاراشانىڭ قارى بىردە قىرباقتاپ، بىردە سىرعاقتاپ، سان قۇبىلىپ تۇرعان. وتكەن ءتۇنى قالىڭ قار جاۋدى. مىناۋ ءتۇز-دالا مەن اناۋ اسقاق تاۋدىڭ بەرگى بوكتەرىنەن باستاپ بيىك شىڭدارىنا دەيىن ءبارى اپپاق. وسى ءبىر كوز قارىقتىرىپ، كوڭىل قوبالجىتار شەتسىز-شەكسىز شاڭقان دا شالقار الەمنەن جۇگىرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇس تا بەزىپ كەتكەندەي. جانسىز كەڭىستىك، مۇلگىگەن تىنىشتىق.
جوق! قيمىلداعان جان يەسى بار ەكەن. مىنە، ارتىنا جاپ-جالپاق جۇرەك تاڭبالى ىزدەرىن قالدىرىپ، اسىقپاي اتتاپ، بىرەسە ءجۇرىپ، بىرەسە توقتاپ زور جاراتىلعان تۇيە بالاسى كەلە جاتىر. ەگىز شىڭداي ەكى وركەشى ەندى-ەندى بولماسا بىرىمەن-ءبىرى بىرىگىپ كەتەتىندەي. وركەشتەن تومەنىرەكتەگى تىپ-تىعىز، كوتەرىڭكى قومدىعى قابىرعاسىمەن قاپتالداسىپ كەتىپتى. اياعىن اتتاپ باسقان سايىن ەكى وركەشى ءدىر-ءدىر ەتەدى. جانۋار سەمىرۋدەي-اق سەمىرگەن ەكەن!
كەكىلدىگىنەن مويناعىنا دەيىن، القىمىنان كەۋدەسىنە دەيىن تۇتاسىپ وسكەن قالىڭ دا ۇزىن شۋداسى تىزەسىنە ۇلاسقان ۇيلەسىمدىلىگىنە قاراماستان، ۇرەيلى دە قاھارلى سۇس تانىتاتىنداي.
ءسىرا، كەشە تۇندە جاۋعان قاراشانىڭ قارى وسى شۋدانىڭ قىلشىقتارىنا بايلانىپ قاپ، تۇسكى شۋاققا ەرىپ بارىپ، كەشكە قاراي قايتا قاتقان بولسا كەرەك – كۇن كوزىمەن شاعىلىسىپ، جالت-جۇلت ەتەدى.
الپاۋىت تۇيە از توقتاپ تۇردى دا، باسىن كەكجيتىپ، ءتىسىن قايرادى. شىقىرلاعان دىبىس تاپ-تازا شىڭىلتىر اۋانى تىلگىلەپ ءوتىپ، وتكىر ءۇنى بار ماڭايدى قالتىراتىپ جىبەرگەندەي. سونى سەزىپ، ءتىپتى شوشىتا تۇسەيىن دەگەندەي، كەكجيگەن باسىنىڭ جەلكە تۇسىن الدىڭعى وركەشىنىڭ تومەنگى تۇسىنا ۇيكەلەپ-ۇيكەلەپ جىبەردى.
تالتايىپ وتىرا قالىپ شابىنا باستاعاندا، ۇشى شاشاقتالعان قوس قارىس بىلەۋدەي قۇيرىعىن بۇتىنا تاقاپ، سوعان ءزارىن سەۋىپ-سەۋىپ جىبەرگەن سوڭ، ونى اپارىپ وركەشىنىڭ ارتىنا سوقتى. بىرنەشە قايتالادى. موينى ۇزارا سورايىپ، قىپ-قىزىل كوزدەرى اسپانعا قارايدى. اۋزىنان بۇرقىراپ شىققان اق كوبىكتەن الۋان ءتۇرلى كىشكەنتاي شارلار ۇشىپ جاتىر.
ءبىر كەزدە شابىنۋدان شارشاپ قالعانداي بولىپ از تۇردى دا، كوز ۇشىندا قاراڭداپ تۇرعان توپ شەڭگەلگە قاراي تۇرا جونەلدى.
موينىن سوزىپ، قۇستاي ۇشقان جانۋار توپ شەڭگەلدى ەسەسى كەتكەندەي بىتىرلاتا سىندىرىپ، اۋناي باستاعان. وسىدان كەيىن-اق بويى جەڭىلدەپ، كوزى اشىلعانداي بولدى ما – جەردى تارپىپ-تارپىپ جىبەرىپ، باسىن تومەن سالىپ، جەلە جونەلدى. ءتورت اياعىن سوزا تاستاعاندا، بۇرقىراي ۇشقان بوزاڭ قار شاڭىتىپ بارىپ باسىلادى.
بۇل تۇيە – وسى ايماقتىڭ بارىنە تانىمال اتاقتى كوكبۋرا!
مامىر ايىنىڭ اياعىندا كۇزەلگەننەن كەيىن، وزىمەن-ءوزى بولىپ، جاز ايلارىن جالعىزدىقپەن وتكىزۋ – ونىڭ قاشاننان بەرگى ادەتى. باراتىن جەرى دە، باساتىن تاۋى دا وزىنە بەلگىلى. نەگىزگى مەكەندەرى – قارعىبا، بازار، بوعاس دەپ اتالاتىن ءۇش وزەننىڭ وڭىرلەرى. قارعىبانى جاعالاسا – قىزىلقورادان، بازاردى جاعالاسا – شۇرەك پەن ايعاننان، بوعاستى جاعالاسا، قاراشەڭگەلدەن ۇزامايدى. كوكبۋرا تاۋ جاققا ونشا قۇمار ەمەس. سوناۋ ءبىر جاس كەزدەرىندە تارباعاتايدىڭ بەرگى قارا تاۋىنا عانا بارىپ قايتىپ جۇرەتىن. وندا دا كوپ ايالداماي، بەس-التى كۇن ءجۇرىپ، ويعا قايتا تۇسەتىن. ءسىرا، ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن تۇمسا تابيعاتىن، كەڭ كوسىلگەن جەرىن، سورلارى مەن اششى، تىكەنەكتى شوپتەرىن ساعىناتىن بولار. ءيا! كەكىرەسى مەن الابوتاسىنا، كوكپەگى مەن جۋسانىنا، شەڭگەلى مەن قاراعانىنا نە جەتسىن!
مىنە، بيىل دا مۇنى التى جىگىت الىپ سوعىپ كۇزەپ تاستاعاننان كەيىن جىلداعىسىنداي جالعىز ءوزى جىراققا قاراي جىلجىپ كەتكەن. جازدىڭ ءۇش ايىن ءۇش وزەننىڭ جاعاسىندا وتكىزگەن سوڭ، ءتورتوبانىڭ توڭىرەگىن ءبىراز مەكەندەپ، قاراشانىڭ قارى جاۋىپ، اياز تۇسىسىمەن قايتىپ كەلە جاتقان بەتى – وسى.
ءتورتوبادا جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە-اق ەشبىر شوپكە زاۋقى سوقپاي قالعان. ءشوپ جەگەنى – اندا-ساندا باسىن تومەن سالىپ، جەر يىسكەگەندەي عانا. كۇن سالقىنداي باستاعان سوڭ، ءشول دە قىسپايدى. بازار وزەنىنە بەس-التى كۇندە ءبىر بارىپ ءجۇردى. اس-اۋقاتتان تارتىنعان سوڭ قامپايعان قارنى دا تارتىلدى، كەۋدەسى دە كەڭەيدى، قۇيمىشاق تۇسى ارىستاندىكىندەي بولىپ ءشوميىپ كەتتى. تۋرا بىلتىرعىداي. بىلتىر عانا ەمەس، ودان بۇرىنعى جىلداردا دا – وسىلاي. ون بەس جاسقا كەلگەن كوكبۋرانىڭ ءوز قونىسىنا ونىنشى رەت ورالىپ كەلە جاتقان ءساتى وسى شىعار.
بۋرالاردىڭ كوبى كوكتەم شىعا ارىپ-اشىپ، سۇمىرەيىپ قالعان سوڭ، باسى اۋعان جاققا قاڭعىپ كەتەدى عوي. ال كوكبۋرا تىم الىسقا ۇزامايدى. ءوزىنىڭ جىلدا جۇرەتىن جەرلەرىن عانا جايلاپ، جاز ايلارىن سول ايماقتاردا وتكىزەتىن. جاپان تۇزدە جالعىز جۇرەتىن وسى بۋرانى ۇرى دا المايدى، ءبورى دە جەمەيدى. ءبورى دەمەكشى، ون جاسقا تولعان كەزىندە قىس قاتتى بولىپ، بۇكىل ءوڭىردى جۇت جايلاعان. سول جۇتتا اش قاسقىرلار اۋىلعا كىرىپ، مال قورالارعا دا ءتۇسىپ ءجۇردى. تۇيەشى قوجايىن تۇيەنى قالىڭ قامىستىڭ ىعىنا ءيىرىپ، سوندا تۇنەتەتىن. بىردە وسى قامىس ىعىنداعى تۇيەلەردى قاسقىر ءۇيىرى قاماعان. بۇكىل ىنگەندەر جاس تايلاقتاردى ورتاعا الىپ، وزدەرى قاسقىرلارعا قاھار توگىپ، القاقوتان تۇرىپ الدى. كەلەنى شىرق اينالىپ، قاسقىرلاردى جولاتپاي جۇرگەن كوكبۋرا سول ءتۇنى ءبىر قاسقىردى تارپىپ، تاپتاپ تاستاسا، تاعى ءبىرىن قاۋىپ، شايناپ ءولتىردى.
تۇيەشى تاڭەرتەڭ كەلەنى قاراعانعا جابايىن دەپ بارعاندا، دولىرىپ تۇرعان ىنگەندەر مەن شۋداسىنا قاندى كوبىك قاتقان كوكبۋرانى، انانداي جەردە ازۋلارى ىرسيعان بويى قاتىپ قالعان قاسقىرلاردى كورگەن...
وسىنداي وقيعانى باستان كەشسە دە، كوكبۋراعا قاسقىردان دا ادام قاۋىپتىرەك سياقتى. وزىنە ەمەس، وركەشتەرى بالاداي ىنگەندەرىنە، ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتارىنا. ونىڭ سەبەبى – ادامدار سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى قارا كۇزدىڭ اياعىنا قاراي ون بەس-جيىرما تۇيەنى الدەقايدا اكەتىپ جاتىر.
اكەتكەندە دە جاي اكەتپەيدى، قوراعا قاماعان تۇيەلەردى نە اتىپ جىعادى، نە قۇرىقتالعاندارىن مال تيەيتىن ۇلكەن ماشينەگە تراكتورمەن سۇيرەپ كىرگىزەدى.
وسىنىڭ ءبارىن كورىپ جۇرگەن كوكبۋرانىڭ ادامعا دەگەن اشۋ-ىزاسى ءورشىپ كەتتى مە، كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر، سوڭعى جىلدارى اتتى ادامدار مەن جەڭىل كولىكتەرگە شاباتىندى شىعاردى. سويتسە دە، زارداپ شەكتىرمەيدى. شابىنىپ-شابىنىپ قايتىپ كەتەدى.
بىلتىر قىستا مال ارالاپ جۇرگەن باس زووتەحنيكتىڭ ماشينەسىنە شاۋىپ، كولىكتى العا باستىرماي ءبىر ساعات بويى تۇرىپ الىپتى. ورىندارىنان نە وڭعا، نە سولعا قوزعالايىن دەسە، بۋرا تاپاپ تاستاي ما دەپ قورققان باس زووتەحنيك پەن شوپىر ەكەۋىنىڭ زارەسى ابدەن ۇشىپتى. ابىروي بولعاندا، سۇيرەتكەن تىركەمەسى بار ءبىر «بەلارۋس» كەلە قالىپ، كوكبۋرانى تىقسىرىپ تاستاپتى.
بۇل وقيعانىڭ سوڭى ۇلكەن شۋعا ۇلاسىپ تۇيەشى اۋدانعا شاقىرىلعان، بۋراسىن بۇعاۋلاماعانى ءۇشىن قاتاڭ سوگىس ەستىگەن. وسىدان كەيىن-اق كوكبۋرا قورا شەتىنە شىنجىرمەن بايلانىپ، كوكتەم شىعىپ، جاس بوتالار دالاعا شىققانعا دەيىن تۇتقىندالىپ تۇردى. بايلاۋدا تۇرىپ بوزدادى، كۇيىتى قانىن قىزدىرىپ، كۇركىرەدى. سودان كوك شىعا باستاعاندا عانا شىنجىرى الىنىپ، بوستاندىققا شىققان. بۇل كەزدە ەگىز شىڭداي ەكى وركەشىنەن تامتىق تا قالمادى – ءبىر جاعىنا جاپىرايا جانتايعان، بوساپ قالعان قاپتاي بوپ، قۇر تەرىسى عانا قالىپ ەدى. ونىڭ ۇستىنە شىنجىر كەمىرىپ، ەتىن سىدىرعان، سۇيكەلە-سۇيكەلە سۇيەگىنە جەتكەن وڭ شاق جىلىنشىگى دە سىرقىراپ اۋىرىپ، كوپكە دەيىن جازىلماي قويىپ ەدى. جانعا باتىپ سىرقىراعانى جاز ورتاسىندا عانا باسىلىپ، جاراقاتتىڭ ورنىنا اق قىلشىق ءوسىپ شىقتى، مۇنداي اق قىلشىق ءجۇن سول جاق سانىنىڭ بۇلشىق ەتىندەگى تەرەڭ تىرتىقتىڭ ۇستىندە دە بار. ول دا ءبىر ۇمىتىلماس جاراقات ەدى.
وسىدان ءتورت جىل بۇرىنعى قىستىڭ اقپان ايى بولاتىن. قىزىل شۇناق سۇر اياز سىقىرلاپ تۇرعان. بۇل كەزدە كوكبۋرا تازا جاراۋىنا جەتىپ، بۇكىل شۋداسىن اپپاق كوبىك كومكەرىپ، ارتقى وركەشىنىڭ بۇيرا شۋداسىنا بايلانعان جۇدىرىقتاي-جۇدىرىقتاي ساپ-سارى مۇز ديۋانانىڭ اساسىنا تاققان تەڭگەلەردەي بوپ سىلدىرلاپ جۇرگەن. بۇل دوبال مۇزدار – قۇيرىعىمەن ءوز وركەشىنە سوققان ءوز ءزارىنىڭ جيىنتىعى.
قاھارلى كوكبۋرا ەندى عانا بەس جاسقا تولىپ بۋرالىققا تالپىنىپ جۇرگەن بۋىرشىنداردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن قۋىپ، ابدەن شارشاپ ءجۇر ەدى. قۋماسا تاعى بولمايدى. ءسال كەڭشىلىك جاساسا، الگى بۋىرشىندار ىنگەندەر مەن بۇلدىرشىندەردىڭ ارتىن يىسكەلەپ، كوڭىل رايىن بىلدىرگەننەن ءبىر تانبايدى. مىنە، كوكبۋرا بىرەۋىن قۋىپ كەتىپ ەدى، ەكىنشىسى كەلىپ الدى. مىنا جاقتا ءۇشىنشىسى اڭدىپ تۇر. وسى ءۇش بۋىرشىن-اق كوكبۋرانىڭ بويىنداعى بار جىنىن ودان سايىن قوزدىرىپ ءبىتتى. «بۋرا كەلەگە تۇسسە، بۋىرشىن بويىن باعادى» دەۋشى ەدى، تىپ-تىنىش جۇرمەي مە، وڭباعاندار!
كوكبۋرانى شارشاتىپ بىتكەن تاعى ءبىر شارۋاسى – ەندى عانا ىنگەن بولۋعا جاراڭقىراپ تۇرعان بۇلدىرشىندەردى كوندىرۋ. ولار تاۋداي بۋرانىڭ تاسىرايعان تۇرىنەن، زىركىلدەگەن ۇنىنەن قورقا ما – بۇل جاقىنداسا بولدى، تۇرا قاشادى. جاراۋى كەلىسكەن بۋرا قويسىن با، تۇرا قۋىپ، جەتكەن جەرىندە تىرسەگىنەن باس سالادى. ءبۇلدىرشىن باقىرىپ بارىپ، شوگە كەتەدى. بۋرا سودان كەيىن عانا ءوزىنىڭ اڭسارلى شارۋاسىنا كىرىسەدى. اسپاي-ساسپاي جارتى ساعات بويى بۇلدىرشىنگە اسىلىپ، شوڭقايىپ وتىرعانى.
ال ەندى وسى بۇلدىرشىندەردىڭ بۋرادان گورى بۋىرشىنداردى ءتاۋىر كورەتىنى راس. بۋىرشىن كەلەگە ەنىپ كەتسە بولدى، ءبارىنىڭ سوعان ۇيىرىلە قالاتىنىن ايتساڭشى! الگى ءبىر ء«بۇلدىرشىن كوزىن سۇزبەسە، بۋىرشىن بۇيداسىن ۇزبەيدى» دەگەن ءسوز سودان قالعان-اۋ!..
كوكبۋرا تاعى ءبىر بۋىرشىندى قۋىپ تاستاپ، القىنىسىن باسىپ تۇرا قالىپ ەدى، وسىلاي قاراي ۇشىپ كەلە جاتقان ءبىر بۋراعا كوزى ءتۇستى. اق كوبىككە ورانعان ۇلكەن باسىن جەرگە سالىپ بار پارمەنىمەن قۇيعىتىپ كەلەدى. كوكبۋرا دا شابىنىپ-شابىنىپ العان سوڭ، اۋزىنداعى بۇكىل كوبىگىن بۇرقىراتىپ، شايقالاقتاپ، قويقالاقتاپ الگى بۋراعا قارسى ءجۇردى. جاقىنداپ كەلىپ توقتاي قالعان بوتەن بۋرا دا شابىنا باستادى. كوپ ۇزاماي-اق ءبىر-بىرىنە بەتپە-بەت كەلگەن ەكەۋى ۇلى ايقاستارىن باستاپ كەتتى. ولار ەكى تاۋلىك بويى كۇندىز دەمەي، ءتۇن دەمەي ايقاسىپ، ەشقايسىسى جەڭىسكە جەتە الماپ ەدى، تەك ءۇشىنشى كۇنى عانا بوتەن بۋرا كوكبۋرانىڭ سان ەتىنىڭ ءبىر بولشەگىن جۇلىپ الدى. كوكبۋرا قاتتى اۋىرسىنسا دا، سىر بەرمەي، ايقاستى جالعاستىرا بەردى. ابىروي بولعاندا، تۇيەشى كەلىپ قاپ، ءوز بۋراسىنىڭ جاعدايىن كورگەن سوڭ، بۇكىل كەلەنى قوراعا ايداپ اپارىپ قامادى دا، قايتا شىعارعاندا، بوتەن بۋرانى قاعىپ، الىپ قالدى.
سول بۋرا سول قالعاننان مول قالىپ، كوكتەم شىققانشا تۇتقىندا بولدى. تۇيەشى بۇل بۋرانىڭ كىمدىكى ەكەنىن بىلگىسى كەلىپ، قايتا-قايتا سۇراۋ سالدىرىپ ەدى، اقىرىندا، وسىدان ەكى جىل بۇرىن جوعالىپ كەتكەن تاۋداعى ءبىر شوپاننىڭ بەس جىل بۇرىن وسى تۇيەنىڭ ىشىنەن العان كوشكولىگى ەكەنى انىقتالدى.
تاۋداعى شوپانداردىڭ ءار قايسىسىنا كوشىپ-قونۋ ءۇشىن، وتىن-سۋ تاسۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىر اتان بەرىلەتىن. مىنە، سونداي اتان ۇلەستىرۋ كەزىندە بۇل بۋرا اتان ەسەبىندە كەتىپ قالعان. تۇيەشىنىڭ ءوزى دە بايقاماپتى. ال بۇعان يەلىك ەتكەن شوپان الدىڭعى جىلعى جەلتوقساندا اۋزىنان كوبىگى بۇرقىراپ، شابىنا باستاعاندا عانا بۇنىڭ بۋرا ەكەنىن ءبىلىپ، «پالەسىنەن اۋلاق» دەپ، جونىنە جىبەرىپتى. سودان بەرى بۇل بۋرانىڭ قايدا جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. دەمەك، «تاۋتايلاق» بولىپ كەتكەن. قازاقتار تاعىلانىپ، بەزىپ كەتكەن تۇيەلەردى «تاۋتايلاق» دەيدى عوي.
العاشقى كۇندەرى بايلاۋدا تۇرعان بۋرا قاتتى دولدانىپ، ارقان شىداتپاي ۇزە بەرگەن سوڭ، ونى سودىر بۋرالاردى بايلايتىن شىنجىرمەن بەكىتتى. بۋرانىڭ ىرىلىگى مەن كۇشتىلىگىنە قىزىققان تۇيەشى وزىنە الىپ قالعىسى كەلىپ ەدى، تاۋداعى شوپان كوكتەمدە الىپ كەتەتىنىن ايتىپ، حابار جىبەرىپتى. ول ۋادەسىندە تۇرىپ، ءساۋىر ايىنىڭ اياعىندا وركەشى جىعىلعان، موينى جىڭىشكەرىپ، كوزدەرى بوتالاعان، وڭ اياعىنىڭ جىلىنشىگىنەن قىپ-قىزىل بوپ سۇيەگى كورىنىپ تۇرعان، اقساپ باساتىن بۋراسىن الىپ كەتتى. شوپان ءوز قونىسىنا بارا سالىپ، الگى بۋرانى تارتتىرىپ، سىتتىرىپ، اتان ەتىپ جىبەرگەن كورىنەدى...
كوكبۋرانىڭ كوزىنە تىم الىستان بۇلدىراپ كورىنگەن تۇيەلەردىڭ قاراسى شالىندى. بۇل تۇيەلەر ءوز كەلەسى ەكەنىن سەزگەندەي، تەرەڭ دەم الىپ، ونسىز دا جاراۋ ءىشىن تارتتى.
كومەكەيى اۋزىنان شىعىپ، بوزداعاننان گورى سىڭسىعانعا ۇقسايتىن ءبىر اۋەنگە سالدى. از بوگەلىپ تۇرعان سوڭ، جەلكەسىن وركەشتىگىنە ۇيكەلەپ قويىپ، ماڭعاز اياڭعا باستى. باعاناعى دولىعى بايسالدىلىققا اۋىسىپ، ورەكپىگەن كوڭىلى دە جايلانعان سياقتى. سولاي بولار ءجونى بار. مىنە، بيىلعى جازدى دا، كۇزدى دە امان-ەسەن وتكىزدى عوي. ەشقانداي ەس كەتىرەر قيىنشىلىق پەن كەسىر-كەساپات تا كورگەن جوق. اماندىق بولسا، كەلەر قىستا دا ىنگەندەرىن قايىتىپ، بولاشاق بوتالارىن دا كورەر. ولاردىڭ ءبارىن كۇيى جەتكەنشە كۇيزەلتپەي، ۇرىعا الدىرماي، بورىگە جەگىزبەي وسىرەر. ازىرشە قايراتى قايتىپ، الۋەتى السىرەپ تۇرعان جوق قوي!
اناۋ ءبىر جىلعى اقپان ايىنىڭ ورتا تۇسىندا تۇيەشى قوجايىن كوكبۋرانىڭ كەلەسىن قوراعا ايداپ كەلگەن. ونداعى ويى – كۇنى جەتىڭكىرەپ تۇرعان بۋاز ىنگەندەردى ىرىكتەپ الىپ الۋ. قاماعان تۇيەلەرىن قاقپادان ءبىر-بىرلەپ شىعارىپ تۇرىپ، بۋازدارىن شىعارماي الىپ قالدى. قورادان شىققان تۇيەلەر ءورىس جاققا ەندى بەتتەي بەرگەندە، كورشى اۋىلدىڭ قۇلاعى تىكىرەيگەن كوك ءيتى شەت جاقتا كەتىپ بارا جاتقان قارا تايلاققا شابالانا ءۇرىپ، ءبىر كەزدە ايدالاعا قۋا جونەلدى. بۇكىل تۇيەلەردىڭ شۇنتيعان قۇلاقتارى تىكىرەيىپ، تاناۋلارى جەلبىرەپ، كوزدەرى شاتىناپ كەتىپتى. وسى كەزدە كوكبۋرا يت پەن تايلاقتىڭ سوڭىنان قۋا جونەلدى. جاراعان بۋرانىڭ جۇيرىك بولاتىنى بەلگىلى – قۋعانىن قۇتقارماس.
وڭمەندەپ جەتىپ كەلگەن قورقىنىشتى بۋرادان شوشىپ كەتكەن ءيتتىڭ ەسى شىعىپ، ولاي بۇلتارىپ، بىلاي بۇلتارىپ ءجۇرىپ، ايتەۋىر، قالىڭ ءشيدىڭ ىشىندە كوكبۋرانى اداستارىپ كەتكەن بولاتىن. وسى قۋعاننان كەيىن الگى يت تۇيەگە ۇرمەك تۇگىلى، قاراسىن كورسە قاشاتىن بولىپتى. كوكبۋرا دا يتتەرگە وشىگىپ، بىرەۋىن كورە قالسا بولدى، تاپتاپ تاستاعىسى كەلىپ، تۇرا قۋاتىن.
كوكبۋرانىڭ اتتى كىسىلەرگە جۇگىرەتىنى دە بەكەر ەمەس. ءبىر قىزىعى، تەك قىلاڭ جىلقى مىنگەندەرگە عانا ءوش. نەگە ولاي؟ ونىڭ سەبەبى، تۇيەلەردى ەتكە اكەتۋگە كەلەتىندەر، اتىپ الاتىندار، نەمەسە تراكتورمەن سۇيرەپ تيەيتىندەردىڭ ءبارى اقبوز، كوكبوز اتتارعا مىنەدى ەكەن. سولار مىنگەن اتتارعا ۇقسايتىن جىلقى كورسە بولدى، جىنى ۇستاپ كەتەتىنىن تۇيەشى قارتتىڭ ءوزى انىق بايقاپ، باستىقتارعا: ء«بىزدىڭ جاققا كەلسەڭدەر، اتتارىڭدى اۋىستىرىپ مىنىندەر. اقبوز اتتارىڭدى الشاڭداتىپ كەلىپ، كوكبۋرانىڭ كوزىنە تۇسسەڭدەر، وپاي-توپايلارىڭدى شىعارادى» دەپ ەسكەرتكەن ەكەن، الگى اتقامىنەرلەر بۇل سوزگە باس يگەندەي بولىپ، قىستىڭ كۇنى تۇيەلى اۋىلدىڭ توڭىرەگىنە قىلاڭ اتتارىن ءمىنىپ كەلەتىن بولىپتى.
تۇيەلى اۋىلمەن كورشىلەس جامان قوي باعاتىن «لسپ» دەگەن باز بار ەدى. سول لسپ-نىڭ مال دارىگەرىنىڭ اقبوز اتى بولدى. وتە جۇردەك، سۇلۋ جىلقى. ول بۇل اتىن جانىنداي جاقسى كورىپ، ازدەكتەپ كۇتەتىن. سوعان ارناپ ءدال ءۇيىنىڭ جانىنان ءبىر ات قانا سياتىن اپ-الاسا، توبەسى اشىق قوراسىماق سالىپ قويعان. بۇيتكەن سەبەبى – اقبوز اتىنا كورشىلەردىڭ تاۋىقتارى جەم جەگىزبەيدى، قوزى-لاقتارى ءشوپ جەگىزبەيتىن كورىنەدى. ال كوكبۋرانىڭ كوزى وسى مال دارىگەرىنىڭ اقبوزاتىنا كوپتەن بەرى ءتۇسىپ، رەتى كەلگەندە شايناپ تاستاۋدى ويلاستىرىپ جۇرسە كەرەك. ءبىر قىستا تۇيەلەر لسپ-نىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا، الاسا قوراسىماقتىڭ ىشىندە تۇرعان اقبوز اتتى كورە قالىپ، دەرەۋ جەتىپ بارعان. بارا سالىپ قۇيرىق تۇبىنە اۋىز سالعاندا، اقبوزاتتىڭ شىڭعىرعان داۋىسى سول ماڭايداعى بارلىق جۇرتقا ەستىلىپ، توبە شاشتارىن تىك تۇرعىزىپتى. تۇيەشى شاۋىپ كەلىپ، بۋرانى سويىلداپ-سويىلداپ ايداپ كەتكەن.
كوپ ۇزاماي-اق مال دارىگەرى ءوزىنىڭ سۇيىكتى اقبوزاتىن قايداعى ءبىر، قارتايىپ قالعان قارا جورعاعا ايىرباستاپ جىبەرىپ، جانى تىنىش تاپقان.
تۇيەشى قارت سول اقبوزاتتى كەيىننەن كورگەندە، قيسىق قۇيرىق بوپ قالعانىن بايقاپتى...
كوكبۋرا تۇيە كەلەسىنە جاقىنداپ قالعاندا، ءبىر بۋرا بەرى قاراي بولەكتەنىپ شىعىپ، شابىنا باستادى. بۇل بۋرانىڭ ءوزى قۋالاپ، كەلەگە جولاتپاي جۇرەتىن بۋىرشىندارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن كوكبۋرا بىردەن تانىدى – ايبات شەگىپ، كەۋدە كورسەتكەنىنە كوڭىل دە بولمەدى. تەك قانا جەلكەسىن وركەشىنە ۇيكەلىپ-ۇيكەلىپ قويىپ، العا قاراي اياڭداي بەرگەن. كوكبۋرانىڭ بۇل ماڭعازدىعىن مەنسىنبەۋشىلىككە جورىعانىنان با – جاس بۋرا قارت بۋراعا قاراي تۇرا جۇگىردى. ەكپىنى وتە قاتتى. تاۋ قۇلاتارداي. بۇنى بايقاعان كوكبۋرا دا بويىن تەز جيىپ، قامدانىپ، موينىن تومەن سالىپ، ءتىسىن ساقىلداتىپ، زىركىلدەي باستادى. سويتسە دە، اياق استىنان كوبىگى دە بۇرقىراماي، جىنى دا قوزباي قالعانداي. ءتىپتى، تۇرسەگىنە ءدىرىل جۇگىرگەندەي مە، جۇرەگىنە ۇرەيگە ۇقساس ءبىر پالە كىرە باستاعانداي ما؟
قوس بۋرا قاراما-قارسى تۇرا قالدى.
كوكبۋرا تىرەسەيىن دەپ يكەمدەلە بەرىپ ەدى، جاس بۋرا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن تۇمسىعىنان قاۋىپ ءتۇستى. باسى اينالىپ، كوزى قاراۋىتىپ كەتكەن كوكبۋرا ءوزىن جاس بۋرادان اۋلاقتاتىپ ۇلگىرمەي، باسىن جوعارى كوتەرىپ تۇرىپ قالعاندا، قارسىلاسىنىڭ قارا سانىنان ايىرىلماستاي بوپ قاپقانىن سەزىندى. بۇتا شاينار بۋىرشىن ازۋدىڭ قاپ-قالىڭ بۇلشىق ەتىنە تەرەڭدەپ ەنگەنى سونشالىق – كوكبۋرا تۇڭعىش رەت باقىرىپ، جانى شىعىپ كەتە جازداعان سوڭ، قالاي شوگە قالعانىن ءوزى دە سەزبەي قالعان. ازۋىن بوساتقان جاس بۋرا كوكبۋرانىڭ وركەشىن شايناي باستادى. ودان جالىققانداي قۇيمىشاعىن كەمىردى.
ءبىرازدان سوڭ موينىن سوزىپ سۇلق قالعان، ونە بويى قانعا بويالعان كوكبۋرا مىناۋ اپپاق تۇزدەگى قارايعان ءبىر جالعىز نوقات بوپ قالا بەردى.
جاس بۋرا ءوزىنىڭ ۇلى جەڭىسىنەن كەيىن ەندىگى جەردەگى ناعىز كوسەم ەكەنىن ءبىلدىرىپ، بۇكىل كەلەنى الدىنا سالىپ ايداپ كەتكەن.
***
كوكبۋرا جاس بۋرادان جەڭىلىپ، جاتىپ قالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە تۇيەشى قارت شوگىپ جاتقان جالعىز تۇيەنى الىستان كورىپ، شوشىنىپ قالدى. تۇيە ءولىپ قالعان سياقتى. موينىن سوزىپ جاتىر. «اۋرۋ-سىرقاۋ تۇيە جوق سەكىلدى ەدى، مىناۋ قايسىسى؟!» دەپ شابا جونەلدى. كەلىپ قاراسا – كوكبۋرا!
تۇيەشى قارت كوكبۋرانىڭ قانجوسا بولعان كەيپىنەن-اق بولعان جاعدايدىڭ ءمانىسىن بىردەن ءتۇسىندى. «و، جارىقتىق كوكبۋرام! جەتكەن جەرىڭ وسى بولىپتى!» – دەدى ول اتتان ءتۇسىپ جاتىپ. بۋرانىڭ قايتىپ ورالاتىن ۋاقىتى جەتكەنىن ءوزى دە بولجالداپ ءجۇر ەدى. ءتىپتى، ساعىنا باستاعان. كەشە عانا كومەكشىسىنە: «جارداي بولىپ جەتەتىن شىعار، ەرتەڭ. اناۋ جاس بۋرا دا كەلەنى يەكتەپ بارادى. تەزىرەك كەلسە ەكەن!» دەپ ەدى. كەلۋىن كەلىپتى-اۋ، بىراق، ءدال وسىلاي بولاتىنى ءۇش ۇيقتاسا تۇسىنە دە كىرىپ پە؟! سوندا... سوندا، بۇل بۋرانىڭ دا قايراتى قايتىپ، باعى تاياتىن ۋاقىتىنىڭ جەتىپ قالعانى ما؟!
ء«يا – ءا، ون بەس جاس! وڭاي ەمەس! – دەپ تۇيەشى قارت ءسال ويلانىپ تۇرىپ قالدى، – ون بەس جاس – بۋرانىڭ جاسى. بۇعان جەتكەن دە بار، جەتپەگەن دە بار.».
تۇيەشى بۋرانىڭ باسىنان اۋەكتەپ ۇستاپ، جوعارى كوتەرەيىن دەپ ەدى، مويىنى سول كۇيىندە قاتىپ قالىپتى. باسىنا انىقتاپ قاراپ ەدى، ەڭ ءبىرىنشى كورگەنى – جۇمىلماي قالعان ۇلكەن كوزدەرىنىڭ استىڭعى كىرپىكتەرىنە بىرنەشە مۇز مونشاقتارى تىزىلە قالىپتى. «و، سودىرىم-اۋ، سوراڭ اعىپتى عوي!» – دەپ كۇبىرلەدى تۇيەشى قارت، – ون جىل بويى بۇكىل تۇيەگە باس بولدىڭ. وزىڭنەن قانشا ۇرپاق قالدى، ءوسىپ-ءوندى. قۇدايعا شۇكىر، اۋىرىپ-سىرقاپ، قۇلاپ-سۇلاپ ولگەن جوقسىڭ، ايقاستا ءولدىڭ، الىسىپ ءولدىڭ! ارمانىڭ جوق! ارمانىڭ جوق، كوكبۋرام!..».
ولگەن بۋرانىڭ اشىق كوزىنە قاراپ وتىرىپ وسى سوزدەردى سوعان ارناپ ايتقانداي بولعانىمەن، تۇيەشى قارتتىڭ الدەبىر وكسىگى مەن وكىنىشى كەۋدەسىنەن كوتەرىلىپ، تاماعىنا كەپتەلىپ قالعانداي.
ويلاپ وتىرسا، وسى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا ويسىل قارا جارىقتىقتىڭ قاي سىرىنا قانىقپادى، قاي ازابىن تارتپادى. ءيا، قۋاندىرعان، شاتتاندىرعان ساتتەرى دە كوپ قوي. مىنەكي، مىنا شوگىپ جاتقان... شوگىپ ەمەس، ءولىپ جاتقان كوكبۋرانىڭ قالاي تۋىپ، قالاي وسكەنى دە بۇگىنگىدەي كوز الدىندا. وسى كوكبۋرا قاقاعان ايازدا، يەن تۇزدە تۋماي جاتىپ، تۋا شوگە جازدادى ەمەس پە؟! ءبارى ەسىندە.
ىشىندەگى بوتاسىن كەۋدەسىنە ساقتايتىن جانە جەلىنىنىڭ الاقان جايا باستاعانىن دا بىلدىرمەيتىن ىنگەندەر بولادى. كوكبۋرانىڭ ەنەسى دە سونداي. تۇمسا بولاتىن. تۇيەشى قارت بۋاز ەكەنىن بايقاماي، قوراعا الىپ قالماپتى.
ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ تۇيە تۇگەندەپ جۇرسە، سوڭعى كەزدە كەيىندەپ جۇرەتىن جاپ-جاس كوك ىنگەن جوق. دەرەۋ، كەشەدەن بەرى تۇيە شيىرلاعان ماڭايدان دارا شىققان تۇيەنىڭ ءىزىن كەستى. اقىرى تاپتى. اۋىلعا تەز جەتىپ، تۇيەشاناعا شولاقىنگەندى جەگىپ، ورتانشى ۇلىمەن بىرگە ءۇمىت پەن كۇدىك ارالاس ساپارعا شىققان. بۇلار ءىزدى قۋالاپ ەكى ساعاتتاي ءجۇردى.
بوشالاعان ىنگەن تىم شىعانداپ كەتكەن ەكەن. دورانىڭ قالىڭ شيىنە جەتىپ، سوندا بوتالاپتى. ومىرگە جاڭا كەلگەن بوتاقانىن شۋداسىنىڭ استىنا بۇركەي جاۋىپ، شوگىپ جاتىر ەكەن. بۇلار جەتىپ بارعاندا اۋزىنان كوبىگىن بۇرقىراتىپ، ۇدىرەيە تۇرەگەلدى. الدىڭعى ەكى اياعىمەن جەردى نۇقىپ، تەپسىنىپ تۇر.
بوتالاعان ىنگەندەردىڭ مۇنداي قىلىقتارىن سان كورگەن اكەلى-بالالى تۇك ساسقان جوق. تەز ارادا شانا ۇستىندەگى كيىزدى ىڭعايلاپ توسەپ قويدى دا، جەتكىنشەك بالا قولىنداعى جۇپ-جۇمىر كەلتەك سويىلمەن ىنگەندى تاناۋىنان قاعىپ، شەتتەتىپ تۇردى. تۇيەشى قارت بوتانى قولتىقتاي كوتەرىپ، شاناعا سالدى دا، مول كيىزبەن وراپ تاستادى. بوتانىڭ تاناۋى عانا كورىنەدى. جاس ىنگەن تۇيەشانانى شىرق اينالىپ، بۇرقىلداپ، كۇركىلدەپ ءجۇر. ەكى كوزى وتتاي جانادى. مۇنداي تۇمسا ىنگەندەر – تىم قىزعانشاق. ءىشىنارا، تۋا سالىپ، بوتاسىن تاستاي قاشاتىندار دا بار. وندايلاردى تەزىرەك ەتكە وتكىزىپ، قۇتىلعان دۇرىس.
بوتاقاندى جايعاستىرىپ بولىپ، اكەلى-بالالى اتقا مىنۋگە بەتتەگەندە، جاس ىنگەن تۇيەشاناعا ءتونىپ ءتۇستى. شانانى اياعىمەن تارپىپ-تارپىپ جىبەردى. ونىڭ تارپىعانىنا جالپيىپ جاتقان مىقتى شانا مىڭق ەتسىن بە؟!.
مىنە، قازىر تۇيەشى قارت كوكبۋرانىڭ اكەسىن دە كوز الدىنا ەلەستەتىپ وتىر.
ءيا، مۇنىڭ اكەسى – اقباس بۋرا. ول، ءتىپتى، ون بەس جاسقا تولماي-اق، ون ەكى، ون ءۇش جاسىندا وزىنەن-ءوزى ءبىر-اق تۇندە ولە سالدى.
قىستىڭ قىسقا كۇنى قىزارىپ ەندى باتا باستاعاندا، كەلەسىن تاستاپ، بۋاز ىنگەندەر قامالعان، تۇيە قوراعا ءوزى كەلىپ ەدى، جارىقتىق! باتار كۇننىڭ ساۋلەسىمەن اپپاق باسى قىزعىلتتانا كورىنىپ، وركەشىنىڭ ارتىنداعى ساۋسىلدەك مۇزدارى مەن اۋزىنان ۇشقان كوبىگى جانعان وتتاي لاپىلداپ تۇردى، سوندا! كۇركىرەگەن ءۇنى مەن ءتىسىنىڭ شىقىرى كەشكى اۋامەن ودان سايىن زورايىپ، مال مەن جاننىڭ بارشاسىن بەيراحات تىنىشتىققا باتىرعان.
اقباس بۋرا اۋىل ۇيقىعا باتقانشا تۇيەقورانى اينالۋدان ءبىر تىنبادى. «بۇل شىركىننىڭ بۇنىسى نەسى؟!» دەپ قايران قالعان تۇيەشى تاڭ اتا سالىسىمەن تۇيەقوراعا بارسا... اقباس بۋرا بىتەۋ قورانىڭ ەسىگىن بۇكىل قومدىعىمەن باسقان كۇيىندە، موينىن سوزىپ شوگىپ جاتىر. ء«اي، نايساپ، مۇنىڭ نە؟!» دەپ، تۇيەشى قارت قامشىسىمەن ساۋىرىنان سالىپ قالدى. مىڭق ەتپەيدى. قاراسا... ءولىپ قالىپتى.
سول ساتتە دە تۇيەشى قاتتى قامىعىپ ەدى – «بۋاز ىنگەندەردىڭ اراسىنا نەگە كىرگىزىپ جىبەرمەدىم؟!» دەپ. بىراق، «كىرگىزە المايمىن عوي. تۋعالى تۇرعان ىنگەندەردىڭ اراسىنا قۇتىرعان بۋرانى ەنگىزۋ، بۇل دەگەنىڭ – اقىماقتىق!» دەپ، ءوزىن-ءوزى ىلە-شالا اقتاپ تا العان.
تۇيەشى اقباس بۋرانىڭ قۇپيا اجالى تۋرالى سودان كەيىن دە كوپ ويلانعان... بىراق، بۇل قۇپيانى شەشە الماعان...
تۇيە باعىپ كەلە جاتقان وتىز جىلىنىڭ ىشىندە قانشا بۋرانى كورمەدى، قانشا بۋرامەن الىسپادى! ءبارى-ءبارى بۇگىنگىدەي كوز الدىندا. ويلاپ وتىرسا، سولاردىڭ بويلارى مەن سويلارى ۇقساعانمەن، مىنەزدەرى ءار ءتۇرلى ەكەن عوي. الىسقا ۇزاماي-اق قويسىن، مىسالى، مىنا جاتقان كوكبۋرا باسقا بۋرالارعا مۇلدە ۇقساعان جوق. وسى تۇيەشى قارتتىڭ وزىنە دە، ءتىپتى، كومەكشى تۇيەشىگە دە ەشقانداي ارتىق مىنەز كورسەتپەپتى. اشۋلانىپ، دولدانىپ تۇرعان ساتىندە دە ايداي جونەلسە، الدىعا ءتۇسىپ جەلە جونەلەتىن. ال مۇنىڭ اكەسى – اقباس بۋرا قاتتى اقىرىپ، سايىل باتىرماساڭ، ولاي قيقاڭداپ، بۇلاي قيقاڭداپ اۋرەگە سالاتىن. كەي ساتتە يەسىنە قاراي شالت بۇرىلاتىن شاتاعى دا بار ەدى. بىردە وزىنە قاراي شالت بۇرىلعاندا، تۇيەشى قارت باسىنان قامشىمەن تارتىپ كەپ جىبەرگەن. بۋرا شىركوبەلەك اينالىپ، ءبىر ورنىندا تۇرىپ قالدى. كوزىنەن تومەن قان سورعالاي جونەلدى. «كوزى اعىپ ءتۇستى-اۋ!» دەپ ويلادى قارت. ەرتەڭىندە قاراسا، ولاي بولماپتى، تەك سىلتەگەن قامشىنىڭ ءورىمى كوزىنىڭ استىن ءتىلىپ تۇسكەن ەكەن...
تۇيەشى كوكبۋرانىڭ اياز سورىپ بوزارا تۇسكەن جانسىز جانارىن ايالاي سيپادى. تومەنگى كىرپىكتەرىنە قاتىپ قالعان جاس مونشاقتارىن ءۇزىپ الىپ، ەرىپ كەتكەنشە الاقانىندا ۇستاپ وتىردى. «بۇل مەنىڭ سودىر بۋرامنىڭ سوراسى عوي! – دەپ كۇبىرلەدى وزىنە-ءوزى، – كوزىنەن اققان ەڭ العاشقى جانە ەڭ سوڭعى سوراسى!».
