(novella)
Burada Äzıreiıl perıştenıŋ bır tügı bar. Jazda öledı, qysta tırıledı. Közge körınbeidı. Ony körgen adamnyŋ közaqysy – öz ömırı ǧana. Sondyqtan da jaraǧan burany köldeneŋ közdıŋ eşqaisysy körgısı kelmeidı.
Dıni äpsana
Qaraşanyŋ qary bırde qyrbaqtap, bırde syrǧaqtap, san qūbylyp tūrǧan. Ötken tünı qalyŋ qar jaudy. Mynau tüz-dala men anau asqaq taudyŋ bergı bökterınen bastap biık şyŋdaryna deiın bärı äppaq. Osy bır köz qaryqtyryp, köŋıl qobaljytar şetsız-şeksız şaŋqan da şalqar älemnen jügırgen aŋ men ūşqan qūs ta bezıp ketkendei. Jansyz keŋıstık, mülgıgen tynyştyq.
Joq! Qimyldaǧan jan iesı bar eken. Mıne, artyna jap-jalpaq jürek taŋbaly ızderın qaldyryp, asyqpai attap, bırese jürıp, bırese toqtap zor jaratylǧan tüie balasy kele jatyr. Egız şyŋdai ekı örkeşı endı-endı bolmasa bırımen-bırı bırıgıp ketetındei. Örkeşten tömenırektegı typ-tyǧyz, köterıŋkı qomdyǧy qabyrǧasymen qaptaldasyp ketıptı. Aiaǧyn attap basqan saiyn ekı örkeşı dır-dır etedı. Januar semırudei-aq semırgen eken!
Kekıldıgınen moinaǧyna deiın, alqymynan keudesıne deiın tūtasyp ösken qalyŋ da ūzyn şudasy tızesıne ūlasqan üilesımdılıgıne qaramastan, üreilı de qaharly sūs tanytatyndai.
Sırä, keşe tünde jauǧan qaraşanyŋ qary osy şudanyŋ qylşyqtaryna bailanyp qap, tüskı şuaqqa erıp baryp, keşke qarai qaita qatqan bolsa kerek – kün közımen şaǧylysyp, jalt-jūlt etedı.
Alpauyt tüie az toqtap tūrdy da, basyn kekjitıp, tısın qairady. Şyqyrlaǧan dybys tap-taza şyŋyltyr auany tılgılep ötıp, ötkır ünı bar maŋaidy qaltyratyp jıbergendei. Sony sezıp, tıptı şoşyta tüseiın degendei, kekjigen basynyŋ jelke tūsyn aldyŋǧy örkeşınıŋ tömengı tūsyna üikelep-üikelep jıberdı.
Taltaiyp otyra qalyp şabyna bastaǧanda, ūşy şaşaqtalǧan qos qarys bıleudei qūiryǧyn būtyna taqap, soǧan zärın seuıp-seuıp jıbergen soŋ, ony aparyp örkeşınıŋ artyna soqty. Bırneşe qaitalady. Moiny ūzara soraiyp, qyp-qyzyl közderı aspanǧa qaraidy. Auzynan būrqyrap şyqqan aq köbıkten aluan türlı kışkentai şarlar ūşyp jatyr.
Bır kezde şabynudan şarşap qalǧandai bolyp az tūrdy da, köz ūşynda qaraŋdap tūrǧan top şeŋgelge qarai tūra jöneldı.
Moinyn sozyp, qūstai ūşqan januar top şeŋgeldı esesı ketkendei bytyrlata syndyryp, aunai bastaǧan. Osydan keiın-aq boiy jeŋıldep, közı aşylǧandai boldy ma – jerdı tarpyp-tarpyp jıberıp, basyn tömen salyp, jele jöneldı. Tört aiaǧyn soza tastaǧanda, būrqyrai ūşqan bozaŋ qar şaŋytyp baryp basylady.
Būl tüie – osy aimaqtyŋ bärıne tanymal ataqty Kökbura!
Mamyr aiynyŋ aiaǧynda küzelgennen keiın, özımen-özı bolyp, jaz ailaryn jalǧyzdyqpen ötkızu – onyŋ qaşannan bergı ädetı. Baratyn jerı de, basatyn tauy da özıne belgılı. Negızgı mekenderı – Qarǧyba, Bazar, Boǧas dep atalatyn üş özennıŋ öŋırlerı. Qarǧybany jaǧalasa – Qyzylqoradan, Bazardy jaǧalasa – Şürek pen Aiǧannan, Boǧasty jaǧalasa, Qaraşeŋgelden ūzamaidy. Kökbura tau jaqqa onşa qūmar emes. Sonau bır jas kezderınde Tarbaǧataidyŋ bergı qara tauyna ǧana baryp qaityp jüretın. Onda da köp aialdamai, bes-alty kün jürıp, oiǧa qaita tüsetın. Sırä, özınıŋ tuyp-ösken tūmsa tabiǧatyn, keŋ kösılgen jerın, sorlary men aşy, tıkenektı şöpterın saǧynatyn bolar. İä! Kekıresı men alabotasyna, kökpegı men jusanyna, şeŋgelı men qaraǧanyna ne jetsın!
Mıne, biyl da mūny alty jıgıt alyp soǧyp küzep tastaǧannan keiın jyldaǧysyndai jalǧyz özı jyraqqa qarai jyljyp ketken. Jazdyŋ üş aiyn üş özennıŋ jaǧasynda ötkızgen soŋ, Törtobanyŋ töŋıregın bıraz mekendep, qaraşanyŋ qary jauyp, aiaz tüsısımen qaityp kele jatqan betı – osy.
Törtobada jürgen kezınıŋ özınde-aq eşbır şöpke zauqy soqpai qalǧan. Şöp jegenı – anda-sanda basyn tömen salyp, jer iıskegendei ǧana. Kün salqyndai bastaǧan soŋ, şöl de qyspaidy. Bazar özenıne bes-alty künde bır baryp jürdı. As-auqattan tartynǧan soŋ qampaiǧan qarny da tartyldy, keudesı de keŋeidı, qūimyşaq tūsy arystandıkındei bolyp şömiıp kettı. Tura byltyrǧydai. Byltyr ǧana emes, odan būrynǧy jyldarda da – osylai. On bes jasqa kelgen Kökburanyŋ öz qonysyna onynşy ret oralyp kele jatqan sätı osy şyǧar.
Buralardyŋ köbı köktem şyǧa aryp-aşyp, sümıreiıp qalǧan soŋ, basy auǧan jaqqa qaŋǧyp ketedı ǧoi. Al Kökbura tym alysqa ūzamaidy. Özınıŋ jylda jüretın jerlerın ǧana jailap, jaz ailaryn sol aimaqtarda ötkızetın. Japan tüzde jalǧyz jüretın osy burany ūry da almaidy, börı de jemeidı. Börı demekşı, on jasqa tolǧan kezınde qys qatty bolyp, bükıl öŋırdı jūt jailaǧan. Sol jūtta aş qasqyrlar auylǧa kırıp, mal qoralarǧa da tüsıp jürdı. Tüieşı qojaiyn tüienı qalyŋ qamystyŋ yǧyna iırıp, sonda tünetetın. Bırde osy qamys yǧyndaǧy tüielerdı qasqyr üiırı qamaǧan. Bükıl ıngender jas tailaqtardy ortaǧa alyp, özderı qasqyrlarǧa qahar tögıp, alqaqotan tūryp aldy. Kelenı şyrq ainalyp, qasqyrlardy jolatpai jürgen Kökbura sol tünı bır qasqyrdy tarpyp, taptap tastasa, taǧy bırın qauyp, şainap öltırdı.
Tüieşı taŋerteŋ kelenı qaraǧanǧa jabaiyn dep barǧanda, dolyryp tūrǧan ıngender men şudasyna qandy köbık qatqan Kökburany, anandai jerde azulary yrsiǧan boiy qatyp qalǧan qasqyrlardy körgen...
Osyndai oqiǧany bastan keşse de, Kökburaǧa qasqyrdan da adam qauıptırek siiaqty. Özıne emes, örkeşterı baladai ıngenderıne, ösıp kele jatqan ūrpaqtaryna. Onyŋ sebebı – adamdar soŋǧy üş jyldan berı qara küzdıŋ aiaǧyna qarai on bes-jiyrma tüienı äldeqaida äketıp jatyr.
Äketkende de jai äketpeidı, qoraǧa qamaǧan tüielerdı ne atyp jyǧady, ne qūryqtalǧandaryn mal tieitın ülken mäşinege traktormen süirep kırgızedı.
Osynyŋ bärın körıp jürgen Kökburanyŋ adamǧa degen aşu-yzasy örşıp kettı me, kım bılsın, äiteuır, soŋǧy jyldary atty adamdar men jeŋıl kölıkterge şabatyndy şyǧardy. Söitse de, zardap şektırmeidı. Şabynyp-şabynyp qaityp ketedı.
Byltyr qysta mal aralap jürgen bas zootehniktıŋ mäşinesıne şauyp, kölıktı alǧa bastyrmai bır saǧat boiy tūryp alypty. Oryndarynan ne oŋǧa, ne solǧa qozǧalaiyn dese, bura tapap tastai ma dep qorqqan bas zootehnik pen şopyr ekeuınıŋ zäresı äbden ūşypty. Abyroi bolǧanda, süiretken tırkemesı bar bır «Belarus» kele qalyp, Kökburany tyqsyryp tastapty.
Būl oqiǧanyŋ soŋy ülken şuǧa ūlasyp tüieşı audanǧa şaqyrylǧan, burasyn būǧaulamaǧany üşın qataŋ sögıs estıgen. Osydan keiın-aq Kökbura qora şetıne şynjyrmen bailanyp, köktem şyǧyp, jas botalar dalaǧa şyqqanǧa deiın tūtqyndalyp tūrdy. Bailauda tūryp bozdady, küiıtı qanyn qyzdyryp, kürkıredı. Sodan kök şyǧa bastaǧanda ǧana şynjyry alynyp, bostandyqqa şyqqan. Būl kezde egız şyŋdai ekı örkeşınen tamtyq ta qalmady – bır jaǧyna japyraia jantaiǧan, bosap qalǧan qaptai bop, qūr terısı ǧana qalyp edı. Onyŋ üstıne şynjyr kemırıp, etın sydyrǧan, süikele-süikele süiegıne jetken oŋ şaq jılınşıgı de syrqyrap auyryp, köpke deiın jazylmai qoiyp edı. Janǧa batyp syrqyraǧany jaz ortasynda ǧana basylyp, jaraqattyŋ ornyna aq qylşyq ösıp şyqty, mūndai aq qylşyq jün sol jaq sanynyŋ būlşyq etındegı tereŋ tyrtyqtyŋ üstınde de bar. Ol da bır ūmytylmas jaraqat edı.
Osydan tört jyl būrynǧy qystyŋ aqpan aiy bolatyn. Qyzyl şūnaq sūr aiaz syqyrlap tūrǧan. Būl kezde Kökbura taza jarauyna jetıp, bükıl şudasyn appaq köbık kömkerıp, artqy örkeşınıŋ būira şudasyna bailanǧan jūdyryqtai-jūdyryqtai sap-sary mūz diuananyŋ asasyna taqqan teŋgelerdei bop syldyrlap jürgen. Būl dobal mūzdar – qūiryǧymen öz örkeşıne soqqan öz zärınıŋ jiyntyǧy.
Qaharly Kökbura endı ǧana bes jasqa tolyp buralyqqa talpynyp jürgen buyrşyndardy bırınen keiın bırın quyp, äbden şarşap jür edı. Qumasa taǧy bolmaidy. Säl keŋşılık jasasa, älgı buyrşyndar ıngender men büldırşınderdıŋ artyn iıskelep, köŋıl raiyn bıldırgennen bır tanbaidy. Mıne, Kökbura bıreuın quyp ketıp edı, ekınşısı kelıp aldy. Myna jaqta üşınşısı aŋdyp tūr. Osy üş buyrşyn-aq Kökburanyŋ boiyndaǧy bar jynyn odan saiyn qozdyryp bıttı. «Bura kelege tüsse, buyrşyn boiyn baǧady» deuşı edı, typ-tynyş jürmei me, oŋbaǧandar!
Kökburany şarşatyp bıtken taǧy bır şaruasy – endı ǧana ıngen boluǧa jaraŋqyrap tūrǧan büldırşınderdı köndıru. Olar taudai buranyŋ tasyraiǧan türınen, zırkıldegen ünınen qorqa ma – būl jaqyndasa boldy, tūra qaşady. Jarauy kelısken bura qoisyn ba, tūra quyp, jetken jerınde tırsegınen bas salady. Büldırşın baqyryp baryp, şöge ketedı. Bura sodan keiın ǧana özınıŋ aŋsarly şaruasyna kırısedı. Aspai-saspai jarty saǧat boiy büldırşınge asylyp, şoŋqaiyp otyrǧany.
Al endı osy büldırşınderdıŋ buradan görı buyrşyndardy täuır köretını ras. Buyrşyn kelege enıp ketse boldy, bärınıŋ soǧan üiırıle qalatynyn aitsaŋşy! Älgı bır «büldırşın közın süzbese, buyrşyn būidasyn üzbeidı» degen söz sodan qalǧan-au!..
Kökbura taǧy bır buyrşyndy quyp tastap, alqynysyn basyp tūra qalyp edı, osylai qarai ūşyp kele jatqan bır buraǧa közı tüstı. Aq köbıkke oranǧan ülken basyn jerge salyp bar pärmenımen qūiǧytyp keledı. Kökbura da şabynyp-şabynyp alǧan soŋ, auzyndaǧy bükıl köbıgın būrqyratyp, şaiqalaqtap, qoiqalaqtap älgı buraǧa qarsy jürdı. Jaqyndap kelıp toqtai qalǧan böten bura da şabyna bastady. Köp ūzamai-aq bır-bırıne betpe-bet kelgen ekeuı ūly aiqastaryn bastap kettı. Olar ekı täulık boiy kündız demei, tün demei aiqasyp, eşqaisysy jeŋıske jete almap edı, tek üşınşı künı ǧana böten bura Kökburanyŋ san etınıŋ bır bölşegın jūlyp aldy. Kökbura qatty auyrsynsa da, syr bermei, aiqasty jalǧastyra berdı. Abyroi bolǧanda, tüieşı kelıp qap, öz burasynyŋ jaǧdaiyn körgen soŋ, bükıl kelenı qoraǧa aidap aparyp qamady da, qaita şyǧarǧanda, böten burany qaǧyp, alyp qaldy.
Sol bura sol qalǧannan mol qalyp, köktem şyqqanşa tūtqynda boldy. Tüieşı būl buranyŋ kımdıkı ekenın bılgısı kelıp, qaita-qaita sūrau saldyryp edı, aqyrynda, osydan ekı jyl būryn joǧalyp ketken taudaǧy bır şopannyŋ bes jyl būryn osy tüienıŋ ışınen alǧan köşkölıgı ekenı anyqtaldy.
Taudaǧy şopandardyŋ är qaisysyna köşıp-qonu üşın, otyn-su tasu üşın bır-bır atan berıletın. Mıne, sondai atan ülestıru kezınde būl bura atan esebınde ketıp qalǧan. Tüieşınıŋ özı de baiqamapty. Al būǧan ielık etken şopan aldyŋǧy jylǧy jeltoqsanda auzynan köbıgı būrqyrap, şabyna bastaǧanda ǧana būnyŋ bura ekenın bılıp, «pälesınen aulaq» dep, jönıne jıberıptı. Sodan berı būl buranyŋ qaida jürgenın eşkım bılmeidı. Demek, «tautailaq» bolyp ketken. Qazaqtar taǧylanyp, bezıp ketken tüielerdı «tautailaq» deidı ǧoi.
Alǧaşqy künderı bailauda tūrǧan bura qatty doldanyp, arqan şydatpai üze bergen soŋ, ony sodyr buralardy bailaityn şynjyrmen bekıttı. Buranyŋ ırılıgı men küştılıgıne qyzyqqan tüieşı özıne alyp qalǧysy kelıp edı, taudaǧy şopan köktemde alyp ketetının aityp, habar jıberıptı. Ol uädesınde tūryp, säuır aiynyŋ aiaǧynda örkeşı jyǧylǧan, moiny jıŋışkerıp, közderı botalaǧan, oŋ aiaǧynyŋ jılınşıgınen qyp-qyzyl bop süiegı körınıp tūrǧan, aqsap basatyn burasyn alyp kettı. Şopan öz qonysyna bara salyp, älgı burany tarttyryp, syttyryp, atan etıp jıbergen körınedı...
Kökburanyŋ közıne tym alystan būldyrap körıngen tüielerdıŋ qarasy şalyndy. Būl tüieler öz kelesı ekenın sezgendei, tereŋ dem alyp, onsyz da jarau ışın tartty.
Kömekeiı auzynan şyǧyp, bozdaǧannan görı syŋsyǧanǧa ūqsaityn bır äuenge saldy. Az bögelıp tūrǧan soŋ, jelkesın örkeştıgıne üikelep qoiyp, maŋǧaz aiaŋǧa basty. Baǧanaǧy dolyǧy baisaldylyqqa auysyp, örekpıgen köŋılı de jailanǧan siiaqty. Solai bolar jönı bar. Mıne, biylǧy jazdy da, küzdı de aman-esen ötkızdı ǧoi. Eşqandai es ketırer qiynşylyq pen kesır-kesapat ta körgen joq. Amandyq bolsa, keler qysta da ıngenderın qaiytyp, bolaşaq botalaryn da körer. Olardyŋ bärın küiı jetkenşe küizeltpei, ūryǧa aldyrmai, börıge jegızbei ösırer. Äzırşe qairaty qaityp, äluetı älsırep tūrǧan joq qoi!
Anau bır jylǧy aqpan aiynyŋ orta tūsynda tüieşı qojaiyn Kökburanyŋ kelesın qoraǧa aidap kelgen. Ondaǧy oiy – künı jetıŋkırep tūrǧan buaz ıngenderdı ırıktep alyp alu. Qamaǧan tüielerın qaqpadan bır-bırlep şyǧaryp tūryp, buazdaryn şyǧarmai alyp qaldy. Qoradan şyqqan tüieler örıs jaqqa endı bettei bergende, körşı auyldyŋ qūlaǧy tıkıreigen kök itı şet jaqta ketıp bara jatqan qara tailaqqa şabalana ürıp, bır kezde aidalaǧa qua jöneldı. Bükıl tüielerdıŋ şūntiǧan qūlaqtary tıkıreiıp, tanaulary jelbırep, közderı şatynap ketıptı. Osy kezde Kökbura it pen tailaqtyŋ soŋynan qua jöneldı. Jaraǧan buranyŋ jüirık bolatyny belgılı – quǧanyn qūtqarmas.
Öŋmendep jetıp kelgen qorqynyşty buradan şoşyp ketken ittıŋ esı şyǧyp, olai būltaryp, bylai būltaryp jürıp, äiteuır, qalyŋ şidıŋ ışınde Kökburany adastaryp ketken bolatyn. Osy quǧannan keiın älgı it tüiege ürmek tügılı, qarasyn körse qaşatyn bolypty. Kökbura da itterge öşıgıp, bıreuın köre qalsa boldy, taptap tastaǧysy kelıp, tūra quatyn.
Kökburanyŋ atty kısılerge jügıretını de beker emes. Bır qyzyǧy, tek qylaŋ jylqy mıngenderge ǧana öş. Nege olai? Onyŋ sebebı, tüielerdı etke äketuge keletınder, atyp alatyndar, nemese traktormen süirep tieitınderdıŋ bärı aqboz, kökboz attarǧa mınedı eken. Solar mıngen attarǧa ūqsaityn jylqy körse boldy, jyny ūstap ketetının tüieşı qarttyŋ özı anyq baiqap, bastyqtarǧa: «Bızdıŋ jaqqa kelseŋder, attaryŋdy auystyryp mınınder. Aqboz attaryŋdy alşaŋdatyp kelıp, Kökburanyŋ közıne tüsseŋder, opai-topailaryŋdy şyǧarady» dep eskertken eken, älgı atqamınerler būl sözge bas igendei bolyp, qystyŋ künı tüielı auyldyŋ töŋıregıne qylaŋ attaryn mınıp keletın bolypty.
Tüielı auylmen körşıles jaman qoi baǧatyn «LSP» degen baz bar edı. Sol LSP-nyŋ mal därıgerınıŋ aqboz aty boldy. Öte jürdek, sūlu jylqy. Ol būl atyn janyndai jaqsy körıp, äzdektep kütetın. Soǧan arnap däl üiınıŋ janynan bır at qana siiatyn ap-alasa, töbesı aşyq qorasymaq salyp qoiǧan. Büitken sebebı – aqboz atyna körşılerdıŋ tauyqtary jem jegızbeidı, qozy-laqtary şöp jegızbeitın körınedı. Al Kökburanyŋ közı osy mal därıgerınıŋ aqbozatyna köpten berı tüsıp, retı kelgende şainap tastaudy oilastyryp jürse kerek. Bır qysta tüieler LSP-nyŋ tūsynan ötıp bara jatqanda, alasa qorasymaqtyŋ ışınde tūrǧan aqboz atty köre qalyp, dereu jetıp barǧan. Bara salyp qūiryq tübıne auyz salǧanda, aqbozattyŋ şyŋǧyrǧan dauysy sol maŋaidaǧy barlyq jūrtqa estılıp, töbe şaştaryn tık tūrǧyzypty. Tüieşı şauyp kelıp, burany soiyldap-soiyldap aidap ketken.
Köp ūzamai-aq mal därıgerı özınıŋ süiıktı aqbozatyn qaidaǧy bır, qartaiyp qalǧan qara jorǧaǧa aiyrbastap jıberıp, jany tynyş tapqan.
Tüieşı qart sol aqbozatty keiınnen körgende, qisyq qūiryq bop qalǧanyn baiqapty...
Kökbura tüie kelesıne jaqyndap qalǧanda, bır bura berı qarai bölektenıp şyǧyp, şabyna bastady. Būl buranyŋ özı qualap, kelege jolatpai jüretın buyrşyndarynyŋ bırı ekenın Kökbura bırden tanydy – aibat şegıp, keude körsetkenıne köŋıl de bölmedı. Tek qana jelkesın örkeşıne üikelıp-üikelıp qoiyp, alǧa qarai aiaŋdai bergen. Kökburanyŋ būl maŋǧazdyǧyn mensınbeuşılıkke joryǧanynan ba – jas bura qart buraǧa qarai tūra jügırdı. Ekpını öte qatty. Tau qūlatardai. Būny baiqaǧan Kökbura da boiyn tez jiyp, qamdanyp, moinyn tömen salyp, tısın saqyldatyp, zırkıldei bastady. Söitse de, aiaq astynan köbıgı de būrqyramai, jyny da qozbai qalǧandai. Tıptı, türsegıne dırıl jügırgendei me, jüregıne üreige ūqsas bır päle kıre bastaǧandai ma?
Qos bura qarama-qarsy tūra qaldy.
Kökbura tıreseiın dep ikemdele berıp edı, jas bura köz ılespes jyldamdyqpen tūmsyǧynan qauyp tüstı. Basy ainalyp, közı qarauytyp ketken Kökbura özın jas buradan aulaqtatyp ülgırmei, basyn joǧary köterıp tūryp qalǧanda, qarsylasynyŋ qara sanynan aiyrylmastai bop qapqanyn sezındı. Būta şainar buyrşyn azudyŋ qap-qalyŋ būlşyq etıne tereŋdep engenı sonşalyq – Kökbura tūŋǧyş ret baqyryp, jany şyǧyp kete jazdaǧan soŋ, qalai şöge qalǧanyn özı de sezbei qalǧan. Azuyn bosatqan jas bura Kökburanyŋ örkeşın şainai bastady. Odan jalyqqandai qūimyşaǧyn kemırdı.
Bırazdan soŋ moinyn sozyp sūlq qalǧan, öne boiy qanǧa boialǧan Kökbura mynau äppaq tüzdegı qaraiǧan bır jalǧyz noqat bop qala berdı.
Jas bura özınıŋ ūly jeŋısınen keiın endıgı jerdegı naǧyz kösem ekenın bıldırıp, bükıl kelenı aldyna salyp aidap ketken.
***
Kökbura jas buradan jeŋılıp, jatyp qalǧan künnıŋ erteŋınde tüieşı qart şögıp jatqan jalǧyz tüienı alystan körıp, şoşynyp qaldy. Tüie ölıp qalǧan siiaqty. Moinyn sozyp jatyr. «Auru-syrqau tüie joq sekıldı edı, mynau qaisysy?!» dep şaba jöneldı. Kelıp qarasa – Kökbura!
Tüieşı qart Kökburanyŋ qanjosa bolǧan keipınen-aq bolǧan jaǧdaidyŋ mänısın bırden tüsındı. «O, jaryqtyq Kökburam! Jetken jerıŋ osy bolypty!» – dedı ol attan tüsıp jatyp. Buranyŋ qaityp oralatyn uaqyty jetkenın özı de boljaldap jür edı. Tıptı, saǧyna bastaǧan. Keşe ǧana kömekşısıne: «Jardai bolyp jetetın şyǧar, erteŋ. Anau jas bura da kelenı iektep barady. Tezırek kelse eken!» dep edı. Keluın kelıptı-au, bıraq, däl osylai bolatyny üş ūiqtasa tüsıne de kırıp pe?! Sonda... Sonda, būl buranyŋ da qairaty qaityp, baǧy taiatyn uaqytynyŋ jetıp qalǧany ma?!
«İä – ä, on bes jas! Oŋai emes! – dep tüieşı qart säl oilanyp tūryp qaldy, – On bes jas – buranyŋ jasy. Būǧan jetken de bar, jetpegen de bar.».
Tüieşı buranyŋ basynan äuektep ūstap, joǧary kötereiın dep edı, moiyny sol küiınde qatyp qalypty. Basyna anyqtap qarap edı, eŋ bırınşı körgenı – jūmylmai qalǧan ülken közderınıŋ astyŋǧy kırpıkterıne bırneşe mūz monşaqtary tızıle qalypty. «O, sodyrym-au, soraŋ aǧypty ǧoi!» – dep kübırledı tüieşı qart, – On jyl boiy bükıl tüiege bas boldyŋ. Özıŋnen qanşa ūrpaq qaldy, ösıp-öndı. Qūdaiǧa şükır, auyryp-syrqap, qūlap-sūlap ölgen joqsyŋ, aiqasta öldıŋ, alysyp öldıŋ! Armanyŋ joq! Armanyŋ joq, Kökburam!..».
Ölgen buranyŋ aşyq közıne qarap otyryp osy sözderdı soǧan arnap aitqandai bolǧanymen, tüieşı qarttyŋ äldebır öksıgı men ökınışı keudesınen köterılıp, tamaǧyna keptelıp qalǧandai.
Oilap otyrsa, osy otyz jyldan astam uaqytta Oisyl Qara jaryqtyqtyŋ qai syryna qanyqpady, qai azabyn tartpady. İä, quandyrǧan, şattandyrǧan sätterı de köp qoi. Mıneki, myna şögıp jatqan... şögıp emes, ölıp jatqan Kökburanyŋ qalai tuyp, qalai öskenı de bügıngıdei köz aldynda. Osy Kökbura qaqaǧan aiazda, ien tüzde tumai jatyp, tua şöge jazdady emes pe?! Bärı esınde.
Işındegı botasyn keudesıne saqtaityn jäne jelınınıŋ alaqan jaia bastaǧanyn da bıldırmeitın ıngender bolady. Kökburanyŋ enesı de sondai. Tūmsa bolatyn. Tüieşı qart buaz ekenın baiqamai, qoraǧa alyp qalmapty.
Bır künı taŋerteŋ tüie tügendep jürse, soŋǧy kezde keiındep jüretın jap-jas kök ıngen joq. Dereu, keşeden berı tüie şiyrlaǧan maŋaidan dara şyqqan tüienıŋ ızın kestı. Aqyry tapty. Auylǧa tez jetıp, tüieşanaǧa Şolaqıngendı jegıp, ortanşy ūlymen bırge ümıt pen küdık aralas saparǧa şyqqan. Būlar ızdı qualap ekı saǧattai jürdı.
Boşalaǧan ıngen tym şyǧandap ketken eken. Doranyŋ qalyŋ şiıne jetıp, sonda botalapty. Ömırge jaŋa kelgen botaqanyn şudasynyŋ astyna bürkei jauyp, şögıp jatyr eken. Būlar jetıp barǧanda auzynan köbıgın būrqyratyp, üdıreie türegeldı. Aldyŋǧy ekı aiaǧymen jerdı nūqyp, tepsınıp tūr.
Botalaǧan ıngenderdıŋ mūndai qylyqtaryn san körgen äkelı-balaly tük sasqan joq. Tez arada şana üstındegı kiızdı yŋǧailap tösep qoidy da, jetkınşek bala qolyndaǧy jūp-jūmyr keltek soiylmen ıngendı tanauynan qaǧyp, şettetıp tūrdy. Tüieşı qart botany qoltyqtai köterıp, şanaǧa saldy da, mol kiızben orap tastady. Botanyŋ tanauy ǧana körınedı. Jas ıngen tüieşanany şyrq ainalyp, būrqyldap, kürkıldep jür. Ekı közı ottai janady. Mūndai tūmsa ıngender – tym qyzǧanşaq. Işınara, tua salyp, botasyn tastai qaşatyndar da bar. Ondailardy tezırek etke ötkızıp, qūtylǧan dūrys.
Botaqandy jaiǧastyryp bolyp, äkelı-balaly atqa mınuge bettegende, jas ıngen tüieşanaǧa tönıp tüstı. Şanany aiaǧymen tarpyp-tarpyp jıberdı. Onyŋ tarpyǧanyna jalpiyp jatqan myqty şana myŋq etsın be?!.
Mıne, qazır tüieşı qart Kökburanyŋ äkesın de köz aldyna elestetıp otyr.
İä, mūnyŋ äkesı – Aqbas bura. Ol, tıptı, on bes jasqa tolmai-aq, on ekı, on üş jasynda özınen-özı bır-aq tünde öle saldy.
Qystyŋ qysqa künı qyzaryp endı bata bastaǧanda, kelesın tastap, buaz ıngender qamalǧan, tüie qoraǧa özı kelıp edı, jaryqtyq! Batar künnıŋ säulesımen appaq basy qyzǧylttana körınıp, örkeşınıŋ artyndaǧy säusıldek mūzdary men auzynan ūşqan köbıgı janǧan ottai lapyldap tūrdy, sonda! Kürkıregen ünı men tısınıŋ şyqyry keşkı auamen odan saiyn zoraiyp, mal men jannyŋ barşasyn beirahat tynyştyqqa batyrǧan.
Aqbas bura auyl ūiqyǧa batqanşa tüieqorany ainaludan bır tynbady. «Būl şırkınnıŋ būnysy nesı?!» dep qairan qalǧan tüieşı taŋ ata salysymen tüieqoraǧa barsa... Aqbas bura bıteu qoranyŋ esıgın bükıl qomdyǧymen basqan küiınde, moinyn sozyp şögıp jatyr. «Äi, naisap, mūnyŋ ne?!» dep, tüieşı qart qamşysymen sauyrynan salyp qaldy. Myŋq etpeidı. Qarasa... ölıp qalypty.
Sol sätte de tüieşı qatty qamyǧyp edı – «buaz ıngenderdıŋ arasyna nege kırgızıp jıbermedım?!» dep. Bıraq, «kırgıze almaimyn ǧoi. Tuǧaly tūrǧan ıngenderdıŋ arasyna qūtyrǧan burany engızu, būl degenıŋ – aqymaqtyq!» dep, özın-özı ıle-şala aqtap ta alǧan.
Tüieşı Aqbas buranyŋ qūpiia ajaly turaly sodan keiın de köp oilanǧan... bıraq, būl qūpiiany şeşe almaǧan...
Tüie baǧyp kele jatqan otyz jylynyŋ ışınde qanşa burany körmedı, qanşa buramen alyspady! Bärı-bärı bügıngıdei köz aldynda. Oilap otyrsa, solardyŋ boilary men soilary ūqsaǧanmen, mınezderı är türlı eken ǧoi. Alysqa ūzamai-aq qoisyn, mysaly, myna jatqan Kökbura basqa buralarǧa mülde ūqsaǧan joq. Osy tüieşı qarttyŋ özıne de, tıptı, kömekşı tüieşıge de eşqandai artyq mınez körsetpeptı. Aşulanyp, doldanyp tūrǧan sätınde de aidai jönelse, aldyǧa tüsıp jele jöneletın. Al mūnyŋ äkesı – Aqbas bura qatty aqyryp, saiyl batyrmasaŋ, olai qiqaŋdap, būlai qiqaŋdap äurege salatyn. Kei sätte iesıne qarai şalt būrylatyn şataǧy da bar edı. Bırde özıne qarai şalt būrylǧanda, tüieşı qart basynan qamşymen tartyp kep jıbergen. Bura şyrköbelek ainalyp, bır ornynda tūryp qaldy. Közınen tömen qan sorǧalai jöneldı. «Közı aǧyp tüstı-au!» dep oilady qart. Erteŋınde qarasa, olai bolmapty, tek sıltegen qamşynyŋ örımı közınıŋ astyn tılıp tüsken eken...
Tüieşı Kökburanyŋ aiaz soryp bozara tüsken jansyz janaryn aialai sipady. Tömengı kırpıkterıne qatyp qalǧan jas monşaqtaryn üzıp alyp, erıp ketkenşe alaqanynda ūstap otyrdy. «Būl menıŋ sodyr buramnyŋ sorasy ǧoi! – dep kübırledı özıne-özı, – Közınen aqqan eŋ alǧaşqy jäne eŋ soŋǧy sorasy!».
