فوتو جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى نەسيە الۋ ءۇردىسى كەڭىنەن قانات جايدى. حالىقتىڭ ءبىر بولىگى پاتەر، كولىك، جەر سياقتى ءىرى كولەمدى قاجەتتىلىكتەرىنە نەسيەنىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزسە، ەندى ءبىرى تۇرمىستىق زاتتار الۋ، قىزمەتتەردى پايدالانۋ، شەتەلگە شىعۋ سياقتى ماقساتتارىن بانك ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. حالىقتىڭ جاپپاي نەسيە الۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ مۇنىڭ قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك تۇسىندىرمەسى بار ما؟
دالىرەك ايتقاندا، وتكەن جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ بانكتەر الدىنداعى بەرەشەگى 23 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى 14 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى.
بەرەشەگى كوپ ادامنىڭ قوعامداعى ورنى قانداي؟ ولاردىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگىنىڭ پسيحولوگيالىق سەبەپتەرى بار ما؟ حالىقتىڭ بانكتەر الدىنداعى قارىزىن ازايتۋ ءۇشىن قانداي ساياسات جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ ماقساتىندا MNU Newsroom ءتىلشىسى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزدى.
نەسيەنى نەسيەمەن جابۋدىڭ سەبەبى
نەسيە تولەۋگە قينالىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى — استانالىق 22 جاستاعى ستۋدەنت ەرنازار. قازىر ول قاتارىنان ءۇش جەردە جۇمىس ىستەيدى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن ءدامحانادا اسپاز بولىپ جۇمىس ىستەسە، كەشتەن ءتۇن ورتاسىنا دەيىن ەكىنشى جۇمىسىندا شاعىن فيرماعا تۇسكەن تاپسىرىستاردى قاپتايدى. بۇدان بولەك، دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى فوتوگراف قىزمەتىن دە اتقارادى.
ەرنازاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنىڭ بارلىعى ونىڭ ون سەگىز جاسىندا العان العاشقى نەسيەسىنەن باستالعان. قازىر ونىڭ موينىندا التى نەسيە بار. تاپقان تابىسىنىڭ باسىم بولىگى وسى نەسيەلەردىڭ اي سايىنعى تولەمىنە كەتەدى. ول جاستىق شاقتا جاساعان بۇل شەشىمى ءۇشىن قاتتى وكىنەتىنىن ايتادى.
«مەن وقۋ مەن جۇمىستى قاتار الىپ جۇرەمىن دەپ ويلادىم. سوندىقتان كرەديت الار كەزدە اي سايىنعى تولەمنىڭ اۋىرتپالىعى تۋرالى كوپ ويلانبادىم. بىراق سەمەستر ورتاسىندا قارجىلىق جاعدايىم قيىنداي باستادى. دوستارىما قارىز بولىپ قالدىم. سودان كەيىن تاعى ءبىر نەسيە راسىمدەدىم. بۇل جولى اقشالاي نەسيە الدىم. ۇلكەن قالاداعى ءومىر مەن ويلاعانداي وڭاي بولمادى. وسىلايشا ءبىر نەسيەنى ەكىنشىسىمەن جابا بەردىم»،- دەيدى ستۋدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا، ۋاقىت وتە كەلە بانكتەردەن نەسيە الۋ قيىنداي تۇسكەن، ءتىپتى كەيبىرى كرەديت بەرۋدەن باس تارتقان. سول كەزدە ول دوستارىنىڭ اتىنا نەسيە راسىمدەپ، اي سايىن ۋاقىتىلى تولەپ تۇرۋعا ۋادە بەرگەن. قازىر وسى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن امالسىزدان ءۇش جۇمىستا قاتار ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
قارجىگەر ديدارا قۇرماننىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەگە ءجيى جۇگىنۋى تابىستىڭ تومەندىگىنەن ەمەس، كوبىنە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايدى.
«قاراپايىم ادامداردىڭ باستى قاتەلىگى — شىعىن ەسەبىن جۇرگىزبەۋ. ادام اقشاسىنىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن بىلمەگەندىكتەن، اي سايىن قارجىلىق تاپشىلىققا تاپ بولادى. وعان قوسا، كوپشىلىكتىڭ 3–6 ايلىق قارجىلىق قاۋىپسىزدىك قورى جوق. كۇتپەگەن جاعداي تۋىنداسا، بىردەن نەسيەگە جۇگىنەدى. وسىلايشا قاجەتتىلىك ءۇشىن الىنعان قارىز دا، تۇتىنۋشىلىق ماقساتتاعى قارىز دا كوبەيە بەرەدى»، - دەيدى مامان.
ونىڭ سوزىنشە، قارىزدىڭ ءبىر بولىگى شىنايى قاجەتتىلىكتەن الىنعانىمەن، سول قاجەتتىلىكتىڭ ءوزى كوبىنە قارجىلىق قوردىڭ بولماۋىنان تۋىندايدى.
«تولەم مادەنيەتى قالىپتاسپاعان ادام كوبىنە ەموتسيالىق ساتىپ الۋلار جاسايدى: اكتسيالارعا الدانىپ، جوسپارسىز مۇلىك نەمەسە تەحنيكا ساتىپ الادى. مۇنداي قاتەلىكتەر تابىسىنان ارتىق قاراجات جۇمساۋعا اكەلەدى. ال تاۋەكەلدەردى ەسكەرمەي نەسيە العاندار قارىزدىڭ ناقتى قۇنىن تۇسىنە بەرمەيدى: جاسىرىن كوميسسيالار، جتسم (جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى), سونداي-اق تولەمدى كەشىكتىرگەنى ءۇشىن ايىپپۇلدار قارىزدى 30–70 پايىزعا دەيىن قىمباتتاتۋى مۇمكىن»، -دەيدى قارجىگەر.
ءار 5 قازاقستاندىقتىڭ تورتەۋى نەسيەسىن وتەپ ءجۇر
رەسمي مالىمەتكە قاراعاندا، قارىز الۋشىلاردىڭ قۇرىلىمى مىناداي: كرەديتتەردىڭ جيىنتىق كولەمىنىڭ 46,8 پايىزى بيزنەس كرەديتتەرىنە (ياعني قارجىلىق ەمەس زاڭدى تۇلعالار مەن دارا كاسىپكەرلەردىڭ كاسىپكەرلىك ماقساتتا العان قارىزدارىنا), ال 53,2 پايىزى تۇتىنۋشىلىق ماقساتتاعى بەرەشەكتەرگە تيەسىلى. ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگى نەسيەنى كاسىپكەرلىك ماقساتتا ەمەس، تۇتىنۋشىلىق ماقساتتا الادى.
قازاقستاندا تولەۋ مەرزىمى اياقتالماعان نەسيە كەلىسىمى بار ازاماتتاردىڭ سانى 7,7 ميلليون ادامعا جەتكەن. بۇل – ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ شامامەن 83 پايىزى. دەمەك، ەڭبەككە قابىلەتتى ءاربىر بەس قازاقستاندىقتىڭ تورتەۋى بانكتەن نەسيە الىپ، قارىزىن وتەپ ءجۇر.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، اتالعان 7,7 ميلليون ادامنىڭ ءبىر بولىگىندە بىرنەشە نەسيە بار. ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرونىڭ دەرەگى بويىنشا، قارىز الۋشىلاردىڭ كەمىندە 17 پايىزىنىڭ نەسيەسى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن، ياعني پروبلەمالىق بەرەشەك ساناتىنا جاتادى.
مۇمكىندىك پەن اۋىرتپالىق
قازىرگى تۇتىنۋشىلىق ۇردىستەردىڭ ءوسۋى، بانكتەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ونىمدەرىن جىلدام ماقۇلداۋى جانە اگرەسسيۆتى ماركەتينگتىڭ اسەرىنەن حالىقتىڭ نەسيە الۋى ازايماي وتىر دەپ ەسەپتەيدى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ.
«ونلاين نەسيە، ءبولىپ تولەۋ، كەشبەك سياقتى قۇرالدار حالىققا بارىنشا قولجەتىمدى. ال جيناق مادەنيەتىنىڭ السىزدىگى مەن ناقتى جالاقىنىڭ تومەندىگى بورىش جۇكتەمەسىنىڭ تۇراقتى وسۋىنە اكەلىپ وتىر»، - دەيدى مامان.
سونىمەن قاتار، ول ينفلياتسيا، دەۆالۆاتسيا جانە داعدارىس جاعدايلارىندا نەسيەگە سۇرانىس كۇرت ارتاتىنىن اتاپ ءوتتى. ينفلياتسيا كەزىندە حالىق اقشاسىنىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن تاۋاردى ءدال قازىر ساتىپ الۋعا تىرىسادى.
«دەۆالۆاتسيا كەزىندە يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ قىمباتتايتىنىن ەسكەرىپ، كولىك پەن تەحنيكانى الدىن الا الۋعا ۇمتىلادى. ال داعدارىس كەزەڭىندە تابىس قىسقارىپ، تولەم قابىلەتى تومەندەگەنىمەن، نەسيە كولەمى جوعارى دەڭگەيدە قالىپ، تولەمدەردىڭ كەشىكتىرىلۋى جيىلەيدى»، - دەيدى ەكونوميست.
ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا بولجام جاساي وتىرىپ، مامان ءۇش ستسەناريدى ءبولىپ كورسەتەدى. بازالىق ستسەناري بويىنشا جالاقى ينفلياتسيانى تولىق قۋىپ جەتە المايدى، ال ءبولىپ تولەۋ مەن تۇتىنۋشىلىق نەسيە جىل سايىن 8–12 پايىزعا ءوسىپ، بورىش جۇكتەمەسى بىرتىندەپ ارتادى.
وپتيميستىك ستسەناريدە تابىس ءوسىمى تۇراقتالىپ، ينفلياتسيا 5–6 پايىز دەڭگەيىندە باياۋلايدى. بۇل رەتتە نەسيەلەۋگە قويىلاتىن مەملەكەتتىك شەكتەۋلەر قارىز ءوسىمىن تەجەيدى.
ال پەسسيميستىك ستسەناري بويىنشا ينفلياتسيا كۇشەيىپ، دەۆالۆاتسيانىڭ ىقتيمالدىعى ارتادى، نەسيە كولەمى جىل سايىن 15–20 پايىزعا وسەدى. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ بورىشتىق قىسىمى كۇشەيىپ، تولەم قابىلەتى ناشارلايدى.
«ەگەر تابىس پەن باعا اراسىنداعى تەڭسىزدىك، جيناق مادەنيەتىنىڭ السىزدىگى جانە قارجىلىق ساۋاتسىزدىق سياقتى نەگىزگى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان رەفورمالار جۇرگىزىلمەسە، الداعى ءۇش-بەس جىلدا حالىقتىڭ قارىز جۇكتەمەسى تۇراقتى تۇردە وسە بەرەدى. قارىز — ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال، بىراق قارجىلىق ءتارتىپ بولماسا، ول ادامعا اۋىرتپالىق اكەلەدى»، - دەپ تۇيىندەدى باۋىرجان ىسقاقوۆ.
نەسيە الۋشىلاردىڭ پسيحولوگياسى قانداي؟
پسيحولوگ گۇلنۇر كۇدەروۆانىڭ ايتۋىنشا، نەسيەگە ءجيى جۇگىنەتىن ادامداردىڭ باسىم بولىگىندە FOMO (اعىلشىن تىلىندەگى fear of missing out — ءبىر نارسەدەن قالىپ قويامىن دەگەن قورقىنىش) اسەرى بايقالادى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا الىناتىن نەسيەلەردىڭ ءبىر بولىگى ناقتى قاجەتتىلىكتى وتەۋ ءۇشىن ەمەس، وزگەلەرگە جاقسى كورىنۋ، الەۋمەتتىك مارتەبەنى كورسەتۋ ماقساتىندا راسىمدەلەدى.
«ادامدار وزدەرىن وزگەلەردەن تومەن سەزىنبەۋ ءۇشىن، “مەن دە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن” دەگەندى دالەلدەۋ ماقساتىندا قارىز الادى. نەگىزىندە، بۇل — ىشكى قورقىنىشتىڭ جانە ءوزىن باعالاۋدى سىرتقى فاكتورلارمەن ولشەۋدىڭ بەلگىسى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي ارەكەت ادەتكە اينالىپ، ادام شىنايى قاجەتتىلىك پەن جاساندى تىلەكتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى اجىراتا الماي قالادى»، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار، مامان قارجىلىق مادەنيەت پەن ساۋاتتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا وتباسىنىڭ تىكەلەي اسەرى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر وتباسىندا اتا-انا اقشاعا تىم شەكتەۋلى نەمەسە كەرىسىنشە جاۋاپسىز قاراسا، بۇل بالاعا دا اسەر ەتەدى.
«ەگەر اتا-انا بالاسىنا قارجىلىق مادەنيەتتى دۇرىس ۇيرەتسە، ول وسە كەلە قارجىلىق ساۋاتتى بولادى. مىسالى، بالانى دۇكەنگە جۇمساعاندا، قاجەت سومادان ءسال ارتىق اقشا بەرىپ، “قالعانىن جينا” دەپ ۇيرەتسە، بالا ۇنەمدەۋدى مەڭگەرەدى. ال مۇنداي تاربيە بولماسا، ەسەيگەندە ادام تابىسىنىڭ قايدا كەتكەنىن تۇسىنبەي، ونى دۇرىس باسقارۋدى بىلمەيدى»، — دەيدى پسيحولوگ.
بۇل ماسەلەگە الەۋمەتتانۋشى مەيىرمان ەرلانۇلى دا ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، پروبلەما ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە الۋ پروتسەسىن بارىنشا جەڭىل ءارى قولجەتىمدى ەتۋىمەن دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
«قازىر ادامعا اقشا قاجەت بولسا، نەمەسە تاۋار ساتىپ العىسى كەلسە، تەك تەلەفونىن الىپ، ونلاين تۇردە راسىمدەي سالادى. قۇجاتتىڭ كوپ قاجەت ەتىلمەۋى — پروتسەستى تىم جەڭىلدەتىپ جىبەردى. سونىڭ سالدارىنان “نەگە وسى مۇمكىندىكتى پايدالانباسقا؟” دەگەن وي تۋىندايدى. وعان قوسا “0–0–12”، “0–0–24” سياقتى ءبولىپ تولەۋ تاسىلدەرى دە كەڭ تارالعان. بۇل ادامدارعا تاۋاردى تەگىن الىپ جاتقانداي اسەر بەرەدى. ال ونىڭ ارتىندا قانداي قاۋىپ-قاتەر بار ەكەنى، “تولەي الماي قالامىن-اۋ” دەگەن وي كوپ جاعدايدا ەسكەرىلمەيدى»، - دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
ەسكە سالا كەتسەك، ەلىمىزدە بۇعان دەيىن eGov Mobile قوسىمشاسىندا «نەسيە الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ» قىزمەتى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ياعني ازاماتتار بولاشاقتا نەسيە الماۋ تۋرالى شەشىم قابىلداسا، ارنايى فۋنكتسيانى قوسۋ ارقىلى وزدەرىن كرەديت راسىمدەۋدەن شەكتەي الادى.
الايدا بۇل جاڭاشىلدىق تا نەسيە الۋدى تولىق توقتاتا الماي وتىر. سەبەبى قاجەت بولعان جاعدايدا كەز كەلگەن ادام بۇل شەكتەۋدى ءوز بەتىنشە الىپ تاستاي الادى.
جاينا تۇراربەك
