Foto Jİ kömegımen jasaldy
Qazaqstanda soŋǧy jyldary nesie alu ürdısı keŋınen qanat jaidy. Halyqtyŋ bır bölıgı päter, kölık, jer siiaqty ırı kölemdı qajettılıkterıne nesienıŋ kömegımen qol jetkızse, endı bırı tūrmystyq zattar alu, qyzmetterdı paidalanu, şetelge şyǧu siiaqty maqsattaryn bank arqyly jüzege asyryp otyr. Halyqtyŋ jappai nesie aluynyŋ sebebı nede? Mūnyŋ qandai da bır äleumettık tüsındırmesı bar ma?
Dälırek aitqanda, ötken jyly qazaqstandyqtardyŋ bankter aldyndaǧy bereşegı 23 trln teŋgege jetken. Onyŋ ışınde tūtynuşylyq nesie kölemı 14 trln teŋgenı qūraidy.
Bereşegı köp adamnyŋ qoǧamdaǧy orny qandai? Olardyŋ nesiege täueldılıgınıŋ psihologiialyq sebepterı bar ma? Halyqtyŋ bankter aldyndaǧy qaryzyn azaitu üşın qandai saiasat jürgızılıp jatyr? Osy sūraqtarǧa jauap ızdeu maqsatynda MNU Newsroom tılşısı arnaiy zertteu jürgızdı.
NESİENI NESİEMEN JABUDYŊ SEBEBI
Nesie töleuge qinalyp jürgen jandardyŋ bırı — astanalyq 22 jastaǧy student Ernazar. Qazır ol qatarynan üş jerde jūmys ısteidı. Belgılı bır uaqytqa deiın dämhanada aspaz bolyp jūmys ıstese, keşten tün ortasyna deiın ekınşı jūmysynda şaǧyn firmaǧa tüsken tapsyrystardy qaptaidy. Būdan bölek, demalys jäne mereke künderı fotograf qyzmetın de atqarady.
Ernazardyŋ aituynşa, mūnyŋ barlyǧy onyŋ on segız jasynda alǧan alǧaşqy nesiesınen bastalǧan. Qazır onyŋ moinynda alty nesie bar. Tapqan tabysynyŋ basym bölıgı osy nesielerdıŋ ai saiynǧy tölemıne ketedı. Ol jastyq şaqta jasaǧan būl şeşımı üşın qatty ökınetının aitady.
«Men oqu men jūmysty qatar alyp jüremın dep oiladym. Sondyqtan kredit alar kezde ai saiynǧy tölemnıŋ auyrtpalyǧy turaly köp oilanbadym. Bıraq semestr ortasynda qarjylyq jaǧdaiym qiyndai bastady. Dostaryma qaryz bolyp qaldym. Sodan keiın taǧy bır nesie räsımdedım. Būl joly aqşalai nesie aldym. Ülken qaladaǧy ömır men oilaǧandai oŋai bolmady. Osylaişa bır nesienı ekınşısımen jaba berdım»,- deidı student.
Onyŋ aituynşa, uaqyt öte kele bankterden nesie alu qiyndai tüsken, tıptı keibırı kredit beruden bas tartqan. Sol kezde ol dostarynyŋ atyna nesie räsımdep, ai saiyn uaqytyly tölep tūruǧa uäde bergen. Qazır osy mındettemelerdı oryndau üşın amalsyzdan üş jūmysta qatar eŋbek etıp jür.
Qarjyger Didara Qūrmannyŋ aituynşa, qazaqstandyqtardyŋ nesiege jiı jügınuı tabystyŋ tömendıgınen emes, köbıne qarjylyq sauattylyqtyŋ jetkılıksızdıgınen tuyndaidy.
«Qarapaiym adamdardyŋ basty qatelıgı — şyǧyn esebın jürgızbeu. Adam aqşasynyŋ qaida jūmsalyp jatqanyn bılmegendıkten, ai saiyn qarjylyq tapşylyqqa tap bolady. Oǧan qosa, köpşılıktıŋ 3–6 ailyq qarjylyq qauıpsızdık qory joq. Kütpegen jaǧdai tuyndasa, bırden nesiege jügınedı. Osylaişa qajettılık üşın alynǧan qaryz da, tūtynuşylyq maqsattaǧy qaryz da köbeie beredı», - deidı maman.
Onyŋ sözınşe, qaryzdyŋ bır bölıgı şynaiy qajettılıkten alynǧanymen, sol qajettılıktıŋ özı köbıne qarjylyq qordyŋ bolmauynan tuyndaidy.
«Tölem mädenietı qalyptaspaǧan adam köbıne emosiialyq satyp alular jasaidy: aksiialarǧa aldanyp, josparsyz mülık nemese tehnika satyp alady. Mūndai qatelıkter tabysynan artyq qarajat jūmsauǧa äkeledı. Al täuekelderdı eskermei nesie alǧandar qaryzdyŋ naqty qūnyn tüsıne bermeidı: jasyryn komissiialar, JTSM (jyldyq tiımdı syiaqy mölşerlemesı), sondai-aq tölemdı keşıktırgenı üşın aiyppūldar qaryzdy 30–70 paiyzǧa deiın qymbattatuy mümkın», -deidı qarjyger.
ÄR 5 QAZAQSTANDYQTYŊ TÖRTEUI NESİESIN ÖTEP JÜR
Resmi mälımetke qaraǧanda, qaryz aluşylardyŋ qūrylymy mynadai: kreditterdıŋ jiyntyq kölemınıŋ 46,8 paiyzy biznes kreditterıne (iaǧni qarjylyq emes zaŋdy tūlǧalar men dara käsıpkerlerdıŋ käsıpkerlık maqsatta alǧan qaryzdaryna), al 53,2 paiyzy tūtynuşylyq maqsattaǧy bereşekterge tiesılı. Iаǧni qazaqstandyqtardyŋ basym bölıgı nesienı käsıpkerlık maqsatta emes, tūtynuşylyq maqsatta alady.
Qazaqstanda töleu merzımı aiaqtalmaǧan nesie kelısımı bar azamattardyŋ sany 7,7 million adamǧa jetken. Būl – ekonomikalyq belsendı halyqtyŋ şamamen 83 paiyzy. Demek, eŋbekke qabılettı ärbır bes qazaqstandyqtyŋ törteuı bankten nesie alyp, qaryzyn ötep jür.
Statistikaǧa süiensek, atalǧan 7,7 million adamnyŋ bır bölıgınde bırneşe nesie bar. Bırınşı kredittık biuronyŋ deregı boiynşa, qaryz aluşylardyŋ kemınde 17 paiyzynyŋ nesiesı 90 künnen asyp ketken, iaǧni problemalyq bereşek sanatyna jatady.
MÜMKINDIK PEN AUYRTPALYQ
Qazırgı tūtynuşylyq ürdısterdıŋ ösuı, bankterdıŋ jeŋıldetılgen nesie önımderın jyldam maqūldauy jäne agressivtı marketingtıŋ äserınen halyqtyŋ nesie aluy azaimai otyr dep esepteidı ekonomist Bauyrjan Ysqaqov.
«Onlain nesie, bölıp töleu, keşbek siiaqty qūraldar halyqqa barynşa qoljetımdı. Al jinaq mädenietınıŋ älsızdıgı men naqty jalaqynyŋ tömendıgı boryş jüktemesınıŋ tūraqty ösuıne äkelıp otyr», - deidı maman.
Sonymen qatar, ol infliasiia, devalvasiia jäne daǧdarys jaǧdailarynda nesiege sūranys kürt artatynyn atap öttı. İnfliasiia kezınde halyq aqşasynyŋ qūnsyzdanuyna jol bermeu üşın tauardy däl qazır satyp aluǧa tyrysady.
«Devalvasiia kezınde importtyq tauarlardyŋ qymbattaitynyn eskerıp, kölık pen tehnikany aldyn ala aluǧa ūmtylady. Al daǧdarys kezeŋınde tabys qysqaryp, tölem qabıletı tömendegenımen, nesie kölemı joǧary deŋgeide qalyp, tölemderdıŋ keşıktırıluı jiıleidı», - deidı ekonomist.
Ūzaq merzımdı perspektivaǧa boljam jasai otyryp, maman üş ssenariidı bölıp körsetedı. Bazalyq ssenarii boiynşa jalaqy infliasiiany tolyq quyp jete almaidy, al bölıp töleu men tūtynuşylyq nesie jyl saiyn 8–12 paiyzǧa ösıp, boryş jüktemesı bırtındep artady.
Optimistık ssenariide tabys ösımı tūraqtalyp, infliasiia 5–6 paiyz deŋgeiınde baiaulaidy. Būl rette nesieleuge qoiylatyn memlekettık şekteuler qaryz ösımın tejeidı.
Al pessimistık ssenarii boiynşa infliasiia küşeiıp, devalvasiianyŋ yqtimaldyǧy artady, nesie kölemı jyl saiyn 15–20 paiyzǧa ösedı. Sonyŋ saldarynan halyqtyŋ boryştyq qysymy küşeiıp, tölem qabıletı naşarlaidy.
«Eger tabys pen baǧa arasyndaǧy teŋsızdık, jinaq mädenietınıŋ älsızdıgı jäne qarjylyq sauatsyzdyq siiaqty negızgı problemalardy şeşuge baǧyttalǧan reformalar jürgızılmese, aldaǧy üş-bes jylda halyqtyŋ qaryz jüktemesı tūraqty türde öse beredı. Qaryz — ömır süruge mümkındık beretın qūral, bıraq qarjylyq tärtıp bolmasa, ol adamǧa auyrtpalyq äkeledı», - dep tüiındedı Bauyrjan Ysqaqov.
NESİE ALUŞYLARDYŊ PSİHOLOGİIаSY QANDAI?
Psiholog Gülnūr Küderovanyŋ aituynşa, nesiege jiı jügınetın adamdardyŋ basym bölıgınde FOMO (aǧylşyn tılındegı fear of missing out — bır närseden qalyp qoiamyn degen qorqynyş) äserı baiqalady. Sonyŋ saldarynan qazırgı taŋda alynatyn nesielerdıŋ bır bölıgı naqty qajettılıktı öteu üşın emes, özgelerge jaqsy körınu, äleumettık märtebenı körsetu maqsatynda räsımdeledı.
«Adamdar özderın özgelerden tömen sezınbeu üşın, “men de ömır sürıp jatyrmyn” degendı däleldeu maqsatynda qaryz alady. Negızınde, būl — ışkı qorqynyştyŋ jäne özın baǧalaudy syrtqy faktorlarmen ölşeudıŋ belgısı. Uaqyt öte kele mūndai äreket ädetke ainalyp, adam şynaiy qajettılık pen jasandy tılektıŋ arasyndaǧy aiyrmaşylyqty ajyrata almai qalady», - deidı ol.
Sonymen qatar, maman qarjylyq mädeniet pen sauattylyqtyŋ qalyptasuyna otbasynyŋ tıkelei äserı bar ekenın atap öttı. Eger otbasynda ata-ana aqşaǧa tym şekteulı nemese kerısınşe jauapsyz qarasa, būl balaǧa da äser etedı.
«Eger ata-ana balasyna qarjylyq mädeniettı dūrys üiretse, ol öse kele qarjylyq sauatty bolady. Mysaly, balany dükenge jūmsaǧanda, qajet somadan säl artyq aqşa berıp, “qalǧanyn jina” dep üiretse, bala ünemdeudı meŋgeredı. Al mūndai tärbie bolmasa, eseigende adam tabysynyŋ qaida ketkenın tüsınbei, ony dūrys basqarudy bılmeidı», — deidı psiholog.
Būl mäselege äleumettanuşy Meiırman Erlanūly da öz közqarasyn bıldırdı. Onyŋ aituynşa, problema ekınşı deŋgeilı bankterdıŋ nesie alu prosesın barynşa jeŋıl ärı qoljetımdı etuımen de bailanysty boluy mümkın.
«Qazır adamǧa aqşa qajet bolsa, nemese tauar satyp alǧysy kelse, tek telefonyn alyp, onlain türde räsımdei salady. Qūjattyŋ köp qajet etılmeuı — prosestı tym jeŋıldetıp jıberdı. Sonyŋ saldarynan “nege osy mümkındıktı paidalanbasqa?” degen oi tuyndaidy. Oǧan qosa “0–0–12”, “0–0–24” siiaqty bölıp töleu täsılderı de keŋ taralǧan. Būl adamdarǧa tauardy tegın alyp jatqandai äser beredı. Al onyŋ artynda qandai qauıp-qater bar ekenı, “tölei almai qalamyn-au” degen oi köp jaǧdaida eskerılmeidı», - deidı äleumettanuşy.
Eske sala ketsek, elımızde būǧan deiın eGov Mobile qosymşasynda «nesie aludan erıktı türde bas tartu» qyzmetı ıske qosylǧan bolatyn. Iаǧni azamattar bolaşaqta nesie almau turaly şeşım qabyldasa, arnaiy funksiiany qosu arqyly özderın kredit räsımdeuden şektei alady.
Alaida būl jaŋaşyldyq ta nesie aludy tolyq toqtata almai otyr. Sebebı qajet bolǧan jaǧdaida kez kelgen adam būl şekteudı öz betınşe alyp tastai alady.
Jaina Tūrarbek
