الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك: تەوريالىق پەن پراكتيكالىق تالداۋ

فوتو: جي كومەگىمەن

اڭداتپا

ماقالادا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ءسوز بوستاندىعى ۇعىمى مەن ونىڭ قۇقىقتىق شەكتەرى، ءجۋرناليستىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگى جانە قازىرگى اقپاراتتىق قوعام جاعدايىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى. بۇگىنگى مەديا كەڭىستىكتە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردى كوتەرەتىن، ازاماتتىق پىكىردى قالىپتاستىراتىن جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ناسيحاتتايتىن ماڭىزدى قۇرال رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ءسوز بوستاندىعى جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولعانىمەن، ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قۇقىقتىق نورمالار، ەتيكالىق شەكتەۋلەر، تۇلعانىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ، جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ جانە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرى قاتار تۋىندايدى. زەرتتەۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس ايقىندالىپ، ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن كاسىبي ۇستانىمىنىڭ ماڭىزى تالداندى. سونىمەن قاتار ماقالادا قازاقستان جاعدايىنداعى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇقىقتىق رەتتەلۋىنىڭ وزەكتى تۇستارى سارالانىپ، وسى سالاداعى نەگىزگى پروبلەمالار مەن ولاردى شەشۋ باعىتتارى ۇسىنىلادى. ماقالا مەديا، قۇقىق جانە قوعامدىق كوممۋنيكاتسيا سالالارىن توعىستىرا وتىرىپ، الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق ماڭىزىن اشۋعا باعىتتالعان.

ءتۇيىن سوزدەر: الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا، ءسوز بوستاندىعى، قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك، مەديا قۇقىق، جۋرناليستىك ەتيكا، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك، قوعامدىق مۇددە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى

كىرىسپە

XXI عاسىرداعى جاھاندانۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قوعامداعى ءرولىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتتى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن ماسەلەلەردى كوتەرۋ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزۋ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، ازاماتتىق قۇقىق، ادىلەتتىلىك، ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەكولوگيا جانە الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ ماسەلەلەرىن جاريالاۋ ارقىلى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ماڭىزدى كوممۋنيكاتسيالىق كوپىرگە اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا ءسوز بوستاندىعى قاعيداتىمەن تىعىز بايلانىستى، ويتكەنى ءسوز بوستاندىعى ءجۋرناليستىڭ قوعامدىق ماڭىزى بار اقپاراتتى ەركىن تاراتۋىنا، سىني پىكىر بىلدىرۋىنە جانە ازاماتتىق ۇستانىمدى كورسەتۋىنە قۇقىقتىق نەگىز قالايدى. [1] ءسوز بوستاندىعى قازىرگى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلعانىمەن، ول ءابسوليۋتتى ۇعىم ەمەس. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ، وزگە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ، ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى ساقتاۋ، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ سەكىلدى مىندەتتەرمەن قاتار جۇرەدى. [2]الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا سالاسىندا بۇل ماسەلە ەرەكشە وزەكتى. ويتكەنى اتالعان سالادا جۋرناليست تەك اقپارات تاراتۋشى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتۋشى، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ايقىنداۋشى جانە ازاماتتىق ءۇندى جەتكىزۋشى سۋبەكت رەتىندە تانىلادى. وسىعان سايكەس الەۋمەتتىك جۋرناليست ماتەريالدى دايىنداۋ كەزىندە فاكتى دالدىگىنە، قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا، ەتيكالىق ۇستانىمدارعا جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىككە سۇيەنۋى ءتيىس. قازىرگى مەدياكەڭىستىكتە اقپارات اعىنىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋى، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى، فەيك اقپاراتتىڭ تارالۋى جانە قوعامدىق پىكىردىڭ جىلدام وزگەرۋى ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى.سونىمەن قاتار بۇل ماسەلە تەك تەوريالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، تاجىريبەلىك جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان دا ماڭىزدى. [3] الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جالا جابۋ، جالعان اقپارات تاراتۋ، جەكە ومىرگە قول سۇعۋ، ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى ماتەريالدار دايىنداۋ، قوعامدىق ارازدىقتى قوزدىرۋ جانە كاسىبي ەتيكا نورمالارىن بۇزۋ سياقتى تاۋەكەلدەر تۋىندايدى. سوندىقتان ءسوز بوستاندىعى قاعيداتىن قۇقىقتىق مادەنيەتپەن جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇشتاستىرۋ – قازىرگى مەدياجۋرناليستيكانىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى ۇعىمىن، ونىڭ قۇقىقتىق شەكتەرىن، كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكپەن بايلانىسىن جانە قازىرگى قازاقستاندىق مەديا تاجىريبەدەگى كورىنىسىن تەوريالىق ءارى پراكتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ.

ماتەريالدار مەن ادىستەر

زەرتتەۋ جۇمىسى ساپالىق تالداۋ، سالىستىرمالى-قۇقىقتىق جانە سيپاتتامالىق ادىستەر نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا، مەديا قۇقىق، ءسوز بوستاندىعى، جۋرناليستىك ەتيكا جانە قوعامدىق كوممۋنيكاتسيا ماسەلەلەرىنە ارنالعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ەڭبەكتەر، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمدارى، سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى تاجىريبەلىك ۇردىستەر قاراستىرىلدى. [4]ماتەريال رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەر، اۆتورلىق قۇقىق پەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى قۇقىقتىق قۇجاتتار، سونداي-اق مەديا تەورياسى مەن جۋرناليستىك پراكتيكانى تۇسىندىرەتىن عىلىمي ەڭبەكتەر پايدالانىلدى. زەرتتەۋدىڭ تەوريالىق نەگىزىن ءسوز بوستاندىعى، مەديا جاۋاپكەرشىلىك، الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ قوعامدىق قىزمەتى جانە قۇقىقتىق رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى عىلىمي تۇجىرىمدامالار قۇرادى.زەرتتەۋ ادىستەرى رەتىندە تالداۋ، سينتەز، يندۋكتسيا، دەدۋكتسيا، قۇقىقتىق سالىستىرۋ، مازمۇندىق تالداۋ جانە جۇيەلىك ءتاسىل قولدانىلدى. بۇل ادىستەر الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى ۇعىمىنىڭ مازمۇنىن، ونىڭ قۇقىقتىق شەكتەرىن، ءجۋرناليستىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن جانە قازىرگى مەديا كەڭىستىكتەگى پراكتيكالىق كورىنىستەرىن جان-جاقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ناتيجەلەر

زەرتتەۋ ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى قىرى ايقىندالدى.الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قوعامدىق ماڭىزى جوعارى اقپاراتتى تاراتۋ ارقىلى ازاماتتىق پىكىر قالىپتاستىرۋدا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، جۇمىسسىزدىق، كەدەيلىك، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ جاعدايى، ءبىلىم مەن مەديتسينا ساپاسى، ايماقتىق پروبلەمالار سەكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرۋ جۋرناليستيكانىڭ الەۋمەتتىك باعىتتاعى نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءسوز بوستاندىعى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا ءۇشىن باستى قاعيدات رەتىندە تانىلادى، سەبەبى ونسىز قوعامداعى وتكىر ماسەلەلەردى اشىق ايتۋ، بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى كەرى بايلانىستى قالىپتاستىرۋ جانە ازاماتتىق ۇستانىمدى ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ء[5]سوز بوستاندىعى الەۋمەتتىك ءجۋرناليستىڭ اقپارات ىزدەۋىنە، ونى تالداۋىنا، جاريالاۋىنا جانە قوعامدىق مۇددە ءۇشىن ماڭىزدى دەرەكتەردى اشىق كورسەتۋىنە قۇقىقتىق نەگىز بەرەدى. دەگەنمەن بۇل ەركىندىك جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك جۋرناليستيكادا جاريالانعان ءاربىر ماتەريال قوعامعا، جەكەلەگەن ازاماتتارعا، الەۋمەتتىك توپتارعا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى جۋرناليست ءوزىنىڭ ماتەريالى شىنايى دەرەكتەرگە، تەكسەرىلگەن مالىمەتتەرگە جانە زاڭدى نەگىزدەرگە سۇيەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. بۇل رەتتە ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق نورمالاردىڭ اراقاتىناسى وتە ماڭىزدى.الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى نەگىزگى قۇقىقتىق ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ار-نامىس، قادىر-قاسيەت جانە ىسكەرلىك بەدەلدى قورعاۋ ماسەلەسى. قوعامدىق ماسەلەنى كوتەرۋ بارىسىندا جۋرناليست بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا نەمەسە ۇيىمعا قاتىستى سىني پىكىر ايتۋى مۇمكىن. الايدا سىن دالەلگە نەگىزدەلمەسە، جالا جابۋ نەمەسە بەدەلگە نۇقسان كەلتىرۋ قاۋپى تۋىندايدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جۋرناليست ءۇشىن قۇقىقتىق شەكارانى ساقتاۋ، فاكتى مەن پىكىردى اجىراتا ءبىلۋ، اقپارات كوزدەرىنىڭ سەنىمدىلىگىن تەكسەرۋ جانە ماتەريالدى ەتيكالىق تۇرعىدان ساۋاتتى قۇرۋ اسا ماڭىزدى.سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جۋرناليستيكادا جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋ قاعيداتى دا ماڭىزدى ورىن الادى. قوعامدىق مۇددە مەن جەكە تۇلعانىڭ قۇقىعى اراسىنداعى شەكارانى دۇرىس انىقتاماۋ ماتەريالدىڭ قۇقىقتىق داۋعا ۇلاسۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. اسىرەسە وتباسىلىق جاعداي، دەنساۋلىق، كامەلەتكە تولماعاندار تاعدىرى، الەۋمەتتىك وسال توپتارعا قاتىستى ماتەريالدار ازىرلەۋ بارىسىندا جۋرناليست اقپاراتتى جاريالاۋدىڭ مورالدىق ءارى قۇقىقتىق سالدارىن ەسكەرۋى ءتيىس. [6]زەرتتەۋ كورسەتكەندەي، قازىرگى تسيفرلىق مەدياكەڭىستىكتە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ قۇقىقتىق تاۋەكەلدەرى بۇرىنعىدان دا كۇشەيگەن. بۇعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جەدەلدىگى، اقپاراتتى جىلدام تاراتۋ قىسىمى، تەكسەرىلمەگەن دەرەكتەردىڭ كوبەيۋى جانە اۋديتوريا نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ەموتسيالىق مازمۇندى كۇشەيتۋ ءۇردىسى اسەر ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا جۋرناليست كەيدە كاسىبي ستاندارتتاردان اۋىتقىپ، قوعامدىق رەزونانس ءۇشىن قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق تالاپتاردى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان جالعان اقپارات تاراتۋ، مانيپۋلياتسيالىق تاقىرىپ قويۋ، قوعامدىق دۇربەلەڭ تۋعىزۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپقا قاتىستى ستيگماتيزاتسيانى كۇشەيتۋ قاۋپى ارتادى.الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ونىڭ قۇقىق قورعاۋشىلىق جانە اعارتۋشىلىق فۋنكتسياسى. بۇل سالاداعى جۋرناليست تەك وقيعانى بايانداپ قانا قويماي، الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە نازار اۋدارتىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ىقپال ەتەدى، قوعامدىق باقىلاۋ مەحانيزمىن ىسكە قوسادى جانە زاڭ مەن قۇقىقتىق مادەنيەتتى ناسيحاتتايدى. وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ ساپاسى كوبىنە ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنا، ازاماتتىق پوزيتسياسىنا، تىلدىك مادەنيەتىنە جانە كاسىبي ەتيكاسىنا تاۋەلدى بولادى. [7]قازاقستان جاعدايىندا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدەر بار بولعانىمەن، تاجىريبەدە بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر ساقتالىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمىنىڭ بىركەلكى بولماۋى، ءسوز بوستاندىعى مەن زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى شەكارانى ءتۇسىندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، الەۋمەتتىك تاقىرىپتارعا ماماندانعان كاسىبي جۋرناليستەردىڭ ازدىعى، مەدياەتيكا نورمالارىن ساقتاۋداعى كەمشىلىكتەر جانە تسيفرلىق ورتاداعى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بار. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جۋرناليستيكادا قوعامدىق مۇددەنى قورعاۋ مەن سەنساتسيا قۋشىلىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ دا ماڭىزدى پروبلەما رەتىندە كورىنەدى.جالپى العاندا، زەرتتەۋ ناتيجەلەرى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى دەموكراتيالىق قوعام ءۇشىن قاجەتتى قۇندىلىق ەكەنىن، الايدا ونىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋى ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىمەن، كاسىبي ادەبىمەن جانە قوعامدىق مۇددەنى دۇرىس تۇسىنۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى.

قورىتىندى

الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قازىرگى قوعامداعى ماڭىزدى كوممۋنيكاتسيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جاريا ەتىپ، ازاماتتىق پىكىر قالىپتاستىرادى، قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتەدى جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى. وسى ۇدەرىستە ءسوز بوستاندىعى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى تىرەگى رەتىندە كورىنەدى، سەبەبى ونسىز شىنايى قوعامدىق ديالوگ، الەۋمەتتىك سىن جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك تولىق جۇزەگە اسپايدى.سونىمەن بىرگە ءسوز بوستاندىعى شەكسىز ۇعىم ەمەس. ول زاڭدىلىق، كاسىبي ەتيكا، جەكە تۇلعانىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ، قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جانە جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ تالاپتارىمەن ساباقتاس قاراستىرىلۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك جۋرناليستيكادا بۇل تالاپتاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە، ويتكەنى مۇندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر تىكەلەي ادام تاعدىرىنا، قوعامدىق ساناعا جانە الەۋمەتتىك قاتىناستارعا اسەر ەتەدى.زەرتتەۋ ناتيجەلەرى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ءوزارا قاراما-قايشى ەمەس، كەرىسىنشە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ۇعىمدار ەكەنىن كورسەتتى. ءسوز بوستاندىعى جۋرناليستكە شىندىقتى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرسە، قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك سول شىندىقتى زاڭ مەن ەتيكا اياسىندا ۇسىنۋعا مىندەتتەيدى. سوندىقتان قازىرگى مەدياجۋرناليست ءۇشىن كاسىبي شەبەرلىكپەن قاتار قۇقىقتىق مادەنيەت، ەتيكالىق ۇستانىم جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تە اسا ماڭىزدى.قازاقستان جاعدايىندا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكانى دامىتۋ ءۇشىن جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ، مەدياەتيكا ستاندارتتارىن كۇشەيتۋ، تسيفرلىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ەسكەرۋ جانە الەۋمەتتىك تاقىرىپتار بويىنشا ساپالى كاسىبي ماتەريالداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت. بولاشاقتا الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا تەك اقپارات جەتكىزۋشى سالا رەتىندە ەمەس، قوعامدىق ادىلەتتىلىكتى نىعايتاتىن، ازاماتتىق سانانى دامىتاتىن جانە قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى. 1995 جىلعى 30 تامىز (وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارىمەن).

2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭى. 23 شىلدە 1999 جىل № 451-I.

3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭى. 24 قاراشا 2015 جىل № 418-V قرز.

4. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭى. 10 ماۋسىم 1996 جىل № 6-I.

5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭى. 21 مامىر 2013 جىل № 94-V.

6. توقاەۆ ق.ك. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى: قازاقستان حالقىنا جولداۋ. استانا، 2023.

7. McQuail D. McQuail’s Mass Communication Theory. – London: Sage Publications, 2010. – 632 p.

پيالى نۇرايىم ۇلىمبەكقىزى
6B02180 – «مەدياجۋرناليستيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى

تاجەن ەرلان ءابدىرۇلى، عىلىمي جەتەكشى