حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ «500 عالىم» عىلىمي تاعىلىمداماسى اياسىندا اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنداعى UC Davis ۋنيۆەرسيتەتىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا 2026 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا ورەگون شتاتىنداعى كورۆالليس قالاسىندا ورنالاسقان Oregon State University (OSU) زەرتتەۋ فەرماسىندا وتكەن ءداستۇرلى Organic Winter Grains Field Day عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
بۇل ءىس-شارا ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سوڭعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جولدارىن كورسەتۋگە، فەرمەرلەر مەن عالىمدار اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋدى دامىتۋعا جانە ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ بولاشاق باعىتتارىن تالقىلاۋعا ارنالعان.
كونفەرەنتسياعا فەرمەرلەر، اگرونومدار، زەرتتەۋشىلەر، جۋرناليستەر، ستۋدەنتتەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى قاتىستى. سەمينار بارىسىندا قىسقى ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا سورتتارى، ولاردىڭ ونىمدىلىگى، كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىگى، اۋرۋلارعا توزىمدىلىگى جانە ورگانيكالىق وندىرىستەگى تيىمدىلىگى جونىندە عىلىمي مالىمەتتەر ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار تاجىريبەلىك القاپتاردا جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر كورسەتىلىپ، قاتىسۋشىلار عالىمدارمەن تىكەلەي پىكىر الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
كونفەرەنتسيادا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان داقىلداردىڭ ءبىرى – جالاڭاش ارپا (Naked Barley) بولدى. ءداستۇرلى ارپادان ايىرماشىلىعى، ونىڭ ءدانى قابىقسىز كەلەدى، سوندىقتان وڭدەۋ بارىسىندا قوسىمشا تازارتۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتپەيدى. بۇل قاسيەت وندىرىستىك شىعىنداردى ازايتىپ قانا قويماي، ونى تاعام ونەركاسىبىندە كەڭىنەن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جالاڭاش ارپا قۇرامىندا اقۋىز، تاعامدىق تالشىقتار، ۆ توبى دارۋمەندەرى مەن مينەرالدار مول. اسىرەسە ونىڭ قۇرامىنداعى بەتا-گليۋكان ادام اعزاسىنداعى حولەستەرين دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەتىن ماڭىزدى بيولوگيالىق كومپونەنت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇل داقىل فۋنكتسيونالدىق تاعام ونىمدەرىن وندىرۋدە جوعارى باعالانادى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى جالاڭاش ارپانىڭ ورەگون ءوڭىرىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا جاقسى بەيىمدەلەتىنىن جانە ورگانيكالىق جاعدايدا تۇراقتى ءونىم بەرە الاتىنىن كورسەتتى. قازىرگى تاڭدا اقش پەن ەۋروپادا تابيعي جانە پايدالى تاعامدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى جالاڭاش ارپاعا قىزىعۋشىلىق ءوسىپ كەلەدى. بۇل داقىلدان ۇن، جارما، بوتقا ونىمدەرى، نان جانە ءارتۇرلى ديەتالىق تاعامدار وندىرىلەدى. ورگانيكالىق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن ول ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى ءارى ەكولوگيالىق تۇراقتى ءونىم رەتىندە باعالانۋدا.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا قىسقى بيداي سورتتارىنا ارنالعان تاجىريبەلىك القاپتار دا كەڭىنەن تانىستىرىلدى. بيداي الەمدىك ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى داقىلداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ورگانيكالىق جۇيەلەرگە بەيىمدەلگەن جاڭا سورتتاردى شىعارۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە.
OSU عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە بيدايدىڭ ونىمدىلىگىمەن قاتار ونىڭ اقۋىز مولشەرى، ۇندىق قاسيەتتەرى جانە نان ءپىسىرۋ ساپاسى باعالاندى. ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتە سينتەتيكالىق تىڭايتقىشتار مەن حيميالىق پەستيتسيدتەر قولدانىلمايتىندىقتان، وسىمدىكتىڭ تابيعي توزىمدىلىگى شەشۋشى ءرول اتقارادى. وسىعان بايلانىستى سەلەكتسيونەرلەر اۋرۋلارعا قارسى يممۋنيتەتى جوعارى ءارى ساپالى ءونىم بەرەتىن سورتتاردى شىعارۋعا باسىمدىق بەرۋدە.
كونفەرەنتسيادا ۇسىنىلعان دەرەكتەرگە سايكەس، ورگانيكالىق بيدايدان وندىرىلەتىن ونىمدەرگە سۇرانىس جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە تابيعي ونىمدەردى تۇتىنۋشىلار اراسىندا ورگانيكالىق ۇننان دايىندالعان نان، ماكارون جانە كونديتەرلىك ونىمدەرگە قىزىعۋشىلىق جوعارى. بۇل ءۇردىس ورگانيكالىق بيداي ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن كورسەتەدى.
وسى جيىندا تاعى دا ءبىر كەڭىنەن تالقىلانعان داقىلداردىڭ ءبىرى – قارا بيداي (Cereal Rye) بولدى. قارا بيداي تەك استىق ءوندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس، توپىراقتى قورعاۋشى داقىل رەتىندە دە ماڭىزدى ورىن الادى. ونىڭ تامىر جۇيەسى جاقسى دامىعاندىقتان توپىراق قۇرىلىمىن جاقسارتىپ، ەروزيانىڭ الدىن الادى جانە ارامشوپتەردىڭ تارالۋىن تابيعي جولمەن شەكتەيدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، قارا بيداي ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتەگى ەڭ ءتيىمدى جابىندىق داقىلداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ول توپىراقتاعى ازوتتىڭ شايىلىپ كەتۋىن ازايتادى، ىلعالدى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى جانە ورگانيكالىق زاتتاردىڭ مولشەرىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار قۇرعاقشىلىققا توزىمدىلىگى جوعارى بولعاندىقتان كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا تۇراقتى ءونىم بەرە الادى. قارا بيدايدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ونىڭ كومىرتەكتى توپىراقتا ساقتاۋعا ىقپال ەتۋى. بۇل قاسيەت پارنيكتىك گازداردىڭ اتموسفەراعا ءبولىنۋىن ازايتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان كوپتەگەن فەرمەرلەر قارا بيدايدى ورگانيكالىق ءوندىرىستىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى.
ەڭ قىزىقتى زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ ءبىرى – تريتيكالە بولدى. تريتيكالە بيداي مەن قارا بيدايدى بۋدانداستىرۋ ارقىلى الىنعان گيبريدتى داقىل. ول بيدايدىڭ جوعارى ونىمدىلىگى مەن قارا بيدايدىڭ قولايسىز جاعدايلارعا توزىمدىلىگىن بىرىكتىرەدى. عالىمداردىڭ مالىمەتىنشە، تريتيكالە جوعارى ءونىم بەرەدى، كوپتەگەن اۋرۋلارعا ءتوزىمدى جانە قورەكتىك زاتتارعا باي. ونىڭ قۇرامىنداعى اقۋىز مولشەرى بىرقاتار استىق داقىلدارىنان جوعارى بولعاندىقتان، مال ازىعى رەتىندە كەڭىنەن پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ اسەرى كۇشەيىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە تريتيكالە تۇراقتى ءونىم بەرەتىن بالامالى داقىل رەتىندە باعالانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تا تريتيكالە نەگىزىنەن جەمدىك ماقساتتا قولدانىلعانىمەن، ونى تاعام ونەركاسىبىندە پايدالانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەر دە جالعاسىپ جاتىر. عالىمدار تريتيكالە ۇنىن نان ونىمدەرىنە قوسۋ ارقىلى ولاردىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋدە.
شارا باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى بولىمدەرىنىڭ ءبىرى فاۆا بۇرشاقتارىنىڭ (Fava Bean) سورتتىق سىناقتارى بولدى. فاۆا بۇرشاعى ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتەگى ماڭىزدى بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اتموسفەرالىق ازوتتى بايلانىستىرىپ، توپىراقتىڭ تابيعي قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ قابىلەتى. عالىمدار ءارتۇرلى سورتتاردىڭ ونىمدىلىگىن، اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىن جانە قورەكتىك قۇندىلىعىن سالىستىردى. فاۆا بۇرشاعىنىڭ قۇرامىنداعى اقۋىز مولشەرى جوعارى بولعاندىقتان، ول ادام تاعامىندا دا، مال ازىعىندا دا كەڭىنەن پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار ونىڭ گۇلدەرى ارالار مەن باسقا دا توزاڭداندىرعىش جاندىكتەر ءۇشىن ماڭىزدى قورەك كوزى بولىپ تابىلادى.
ورگانيكالىق شارۋاشىلىقتاردا فاۆا بۇرشاعى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرىلادى. ويتكەنى ول توپىراقتاعى ازوت قورىن تابيعي جولمەن تولىقتىرىپ، مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوندىرىس شىعىندارىن تومەندەتۋگە جانە ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كونفەرەنتسيا باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ورگانيكالىق ەگىنشىلىك جۇيەسىندەگى اۋرۋلار مەن ارامشوپتەردى باسقارۋ تەحنولوگيالارىنا ارنالدى. عالىمدار حيميالىق پرەپاراتتاردى قولدانباي-اق ءتيىمدى ناتيجە بەرەتىن ادىستەردى تانىستىردى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن پايدالانۋ، جابىندىق داقىلداردى ءوسىرۋ، ءتوزىمدى سورتتاردى تاڭداۋ، مەحانيكالىق وڭدەۋ ادىستەرى جانە بيولوگيالىق باقىلاۋ تەحنولوگيالارى بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاسىلدەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، توپىراق قۇنارلىلىعىن ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ باستى ماقساتى – تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ساپالى ءارى قاۋىپسىز ءونىم ءوندىرۋ.
Oregon State University ۇيىمداستىرعان Organic Winter Grains Field Day عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ باعىتتارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى عىلىمي الاڭ بولدى. جالاڭاش ارپا، بيداي، قارا بيداي، تريتيكالە جانە فاۆا بۇرشاعى بويىنشا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ورگانيكالىق ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن كورسەتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ۇسىنىلعان عىلىمي ناتيجەلەر كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا تۇراقتى ازىق-تۇلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. مۇنداي عىلىمي-پراكتيكالىق كەزدەسۋلەر زەرتتەۋشىلەر مەن فەرمەرلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە ءتيىمدى ەنگىزىلۋىنە ىقپال ەتەدى. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل تاجىريبە ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتى دامىتۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەردى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ جانە تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە قۇندى بولىپ تابىلادى.
UC Davis ۋنيۆەرسيتەتى
كاليفورنيا شتاتى
«500 عالىم» جوباسى بويىنشا
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ
ستيپەندياتتارى
كۋرمانباەۆا الماگۋل
تۋلتاباەۆا تامارا
ماشانوۆا نۋربيبي
