حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ «500 عالىم» عىلىمي جوبا اياسىندا UC Davis ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋ بارىسى كەزەكتى بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (University of California, Berkeley) عىلىمي ورتالىعى ۇيىمداستىرعان مەكتەپتەگى بالالاردىڭ تاماقتانۋ جۇيەسى اتتى كونفەرەنتسياسىندا بولدىق.
بۇل ءىس-شاراعا جۋرناليست، تاماق جۇيەسى ساراپشىلارى، مەكتەپ جۇيەسىنىڭ وكىلى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ زەرتتەۋشىسى مەكتەپتەگى ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامدار ماماندارى قاتىستى.
نەگىزگى ەكسپەرتتەرگە كەلەتىن بولساق:
1. Helena Bottemiller Evich — ازىق-تۇلىك ساياساتى جانە تاماق جۇيەلەرى تۋرالى جازاتىن تانىمال جۋرناليست. ول FoodFix اتتى اقپاراتتىق پلاتفورمانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە رەداكتورى. ونىڭ جۇمىستارى كوبىنە تاماق ءوندىرىسى، قوعامدىق دەنساۋلىق جانە ازىق-تۇلىك ساياساتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل ءىس-شارادا ول مودەراتور رەتىندە پىكىرتالاستى جۇرگىزدى.
2. Beth Katz — Food Insight Group ۇيىمىنىڭ ساراپشىسى. بۇل ۇيىم تاماق جۇيەسى، تۇتىنۋشىلاردىڭ تاماقتانۋ ادەتتەرى جانە ازىق-تۇلىك ساياساتى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن مامان. ول تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قوعام دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى تالداۋلارىمەن تانىمال.
3. Erin Primer — San Luis Coastal Unified School District مەكتەپ وكرۋگىنىڭ وكىلى. ول مەكتەپتەردەگى تاماقتانۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە وقۋشىلارعا ارنالعان پايدالى تاعامداردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. ونىڭ تاجىريبەسى مەكتەپ جۇيەسىندە دۇرىس تاماقتانۋ باعدارلامالارىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
4. Brian Ronholm— Consumer Reports ۇيىمىنىڭ ازىق-تۇلىك ساياساتى بويىنشا ديرەكتورى. ول تاعام قاۋىپسىزدىگى، تۇتىنۋشىلار قۇقىعى جانە تاماق وندىرىسىندەگى ستاندارتتاردى جاقسارتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. Ronholm مەملەكەتتىك ساياسات پەن تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ سالاسىندا ۇلكەن تاجىريبەگە يە مانان.
5. Laura Schmidt— University of California, San Francisco (UCSF) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ پروفەسسورى. ول اسىرەسە قانت، ءتاتتى سۋسىندار جانە ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرىن زەرتتەيدى. ونىڭ عىلىمي جۇمىستارى دۇرىس تاماقتانۋ ساياساتىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى ەكەن.
«بالا - باۋىر ەتىڭ» دەمەكشى، اتا- انا جۇمىستا جۇرگەندە مەكتەپتەگى بالا كۇنى بويى نەمەن قورەكتەنەدى دەگەن وي ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مەكتەپتەگى تاماقتانۋ بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن وقۋ ۇلگەرىمىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وقۋشىلار كۇننىڭ كوپ بولىگىن مەكتەپتە وتكىزەتىندىكتەن، ولار تۇتىناتىن تاعامداردىڭ ساپاسى ولاردىڭ فيزيكالىق دامۋىنا، زەيىنىنە جانە جالپى ءومىر سالتىنا اسەر ەتەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى كونفەرەنتسيا اياسىندا ءبىز قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەلەرى سالىستىرىلىپ، ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ارتىقشىلىقتارى جانە قازىرگى رەفورمالارى قاراستىرىپ وتىرعان ءجايىمىز بار.
قازاقستاندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان تاماقتانۋ جۇيەسى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تابادى. اسىرەسە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى مەن الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا تەگىن تاماق بەرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ مالىمەتى بويىنشا، ەلدە 1,7 ميلليوننان استام وقۋشى تەگىن ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن شامامەن 162 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى ەكەن. قازاقستان مەكتەپتەرىندەگى اسحانالاردا كوبىنەسە ءداستۇرلى تاعامدار ۇسىنىلادى. ولاردىڭ قاتارىنا سورپا، بوتقا، كۇرىش، ماكارون، ەت تاعامدارى، نان جانە شاي جاتادى. كەيبىر مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا جەمىس-جيدەك پەن ءسۇت ونىمدەرى دە بەرىلەدى. الايدا ماماندار مەكتەپ ءمازىرىنىڭ ارتۇرلىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى. كەيبىر مەكتەپتەردە تاعام تۇرلەرى شەكتەۋلى بولۋى مۇمكىن، سوندىقتان بالالاردىڭ دۇرىس ءارى تەڭگەرىمدى تاماقتانۋى ءۇشىن كوكونىستەر مەن جاڭا ونىمدەردى كوبىرەك ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قازاقستانداعى جاڭا تاماقتانۋ ستاندارتتارى بار. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەكتەپ اسحانالارىنداعى تاماق ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا ماڭىزدى رەفورمالار جۇرگىزۋدە. بۇل وزگەرىستەر بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جانە دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا ۇسىنعان جاڭا ستاندارتتارعا سايكەس:
• تاعامداعى قانت مولشەرى 3,6 ەسە قىسقارتىلادى
• تۇز مولشەرى 5 ەسە ازايتىلادى
• كوكونىس پەن جەمىستەردى پايدالانۋ كوبەيتىلەدى
• ءسۇت ونىمدەرىن تۇتىنۋ ارتادى
• وڭدەلگەن ەت ونىمدەرى مەن كەيبىر جارتىلاي دايىن تاعامدارعا شەكتەۋ قويىلادى. بۇل شارالار بالالار اراسىندا سەمىزدىك، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى جانە ديابەت سياقتى دەنساۋلىق ماسەلەلەرىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.
ال، امەريكا قۇراما شتاتى مەكتەپتەرىندەگى تاماقتانۋ جۇيەسىنە كەلەتىن بولساق، مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەسى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى باعدارلامالار ارقىلى ۇيىمداستىرىلادى. ميلليونداعان وقۋشىلار كۇن سايىن مەكتەپتە تاڭعى اس جانە تۇسكى اس ىشەدى. امەريكا مەكتەپتەرىندە وقۋشىلارعا ءتۇرلى تاعامداردى تاڭداۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. اسحانالاردا كوبىنەسە سەندۆيچتەر، تاۋىق ەتى، پيتستسا، سالاتتار، ءسۇت، جەمىس-جيدەك جانە كوكونىستەر ۇسىنىلادى. الايدا وتكەن جىلدارى مەكتەپ مازىرىندە ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامدار ءجيى كەزدەسكەن. مۇنداي تاعامداردىڭ قۇرامىندا قانت، تۇز جانە ماي مولشەرى جوعارى بولادى. زەرتتەۋلەر بۇل تاعامداردىڭ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. سول باعىتتا كاليفورنياداعى مەكتەپ تاماعىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردە جوق ەمەس.
امەريكاداعى مەكتەپ تاماقتانۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ءبىرى California شتاتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2025 جىلى Assembly Bill 1264 زاڭى قابىلداندى. بۇل زاڭ مەكتەپ مازىرىندەگى زياندى ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردى ازايتۋعا باعىتتالعان. زاڭعا سايكەس، 2035 جىلعا دەيىن مەكتەپ اسحانالارىندا قولدانىلاتىن كەيبىر زياندى ونىمدەر تولىقتاي الىنىپ تاستالۋى جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار، مەكتەپتەرگە جەرگىلىكتى فەرمەرلەردەن جاڭا ونىمدەر ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن Farm to School Incubator Grant Program باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعدارلاماعا مەملەكەت شامامەن 100 ميلليون دوللار قارجى بولگەن.
قازاقستان مەن امەريكا مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. دەگەنمەن ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋ تاسىلدەرى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستاندا مەكتەپ تاعامدارى كوبىنەسە ءداستۇرلى جانە ىستىق تاعامداردان تۇرادى. كوپ جاعدايدا تاعامدار مەكتەپ اسحاناسىندا دايىندالادى جانە وقۋشىلارعا بىردەي ءمازىر ۇسىنىلادى.
امەريكادا مەكتەپ اسحانالارىندا تاعام تاڭداۋ مۇمكىندىگى كەڭىرەك. وقۋشىلار ءوز قالاۋى بويىنشا بىرنەشە تاعام نۇسقاسىنىڭ ءبىرىن تاڭداي الادى. الايدا بۇل جۇيەدە بۇرىن وڭدەلگەن تاعامداردىڭ كوپ بولۋى بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر تۋعىزعان.
سوڭعى جىلدارى امەريكا، اسىرەسە كاليفورنيا شتاتى، مەكتەپ ءمازىرىن پايدالى ءارى تابيعي ونىمدەرمەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ەلدەر جاڭا تاسىلدەردى قولدانۋدا. بولاشاقتا قازاقستان مەن امەريكا كەلەسى باعىتتارعا نازار اۋدارۋى مۇمكىن:
بىرىنشىدەن، مەكتەپ مازىرىنە كوبىرەك جاڭا جانە تابيعي ونىمدەردى ەنگىزۋ ماڭىزدى. جەرگىلىكتى فەرمەرلەردەن الىناتىن ونىمدەر تاعامنىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ قانا قويماي، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتەدى.
ەكىنشىدەن، وقۋشىلاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل ماقساتتا مەكتەپتەردە تاماقتانۋ تۋرالى ءبىلىم بەرەتىن ارنايى باعدارلامالاردى ەنگىزۋ ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن، مەكتەپ اسحانالارىنداعى تاعام ساپاسىن تۇراقتى باقىلاۋ ماڭىزدى. سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاۋ جانە تاعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا مەكتەپتەگى تاماقتانۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ باعىتىندا ماڭىزدى وزگەرىستەر جۇرگىزىلۋدە. سولاردىڭ ءبىرى California شتاتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورما بولىپ تابىلادى. 2025 جىلى شتاتتا Assembly Bill 1264 اتتى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ مەكتەپ اسحانالارىندا قولدانىلاتىن زياندى ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردى بىرتىندەپ ازايتۋعا باعىتتالعان.
اتالعان زاڭ كاليفورنيانى ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردى رەسمي تۇردە انىقتاپ، ولاردى مەكتەپ مازىرىنەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان ساياسات قابىلداعان العاشقى شتاتتاردىڭ ءبىرى. زاڭعا سايكەس، 2035 جىلعا دەيىن مەكتەپ اسحانالارىندا بالالار دەنساۋلىعىنا زياندى دەپ ەسەپتەلەتىن كەيبىر تاعامدار تولىقتاي الىنىپ تاستالۋى جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى — وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردى كوپ تۇتىنۋ سەمىزدىك، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى جانە ديابەت سياقتى اۋرۋلاردىڭ قاۋپىن ارتتىراتىنىن كورسەتكەن. سوندىقتان كاليفورنيا بيلىگى مەكتەپ مازىرىنە جاڭا، تابيعي جانە جەرگىلىكتى ونىمدەردى كوبىرەك ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونىمەن قاتار شتات مەكتەپتەرگە جەرگىلىكتى فەرمەرلەردەن جاڭا ونىمدەر ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى باعدارلامالاردى دا قولدايدى. مۇنداي ساياسات مەكتەپتەگى تاماق ساپاسىن جاقسارتۋمەن قاتار جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتەدى.
مەكتەپتەگى تاماقتانۋ بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن امەريكا مەكتەپتەردە وقۋشىلاردى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعانىمەن، ولاردىڭ تاسىلدەرى ءارتۇرلى.
قازاقستاندا ءداستۇرلى ىستىق تاعامدارعا نەگىزدەلگەن جۇيە كەڭ تارالعان جانە مەملەكەت كوپتەگەن وقۋشىلاردى تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار سوڭعى جىلدارى تاماق ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا جاڭا ستاندارتتار ەنگىزىلۋدە.
امەريكادا مەكتەپ اسحانالارىندا تاعام تاڭداۋى كەڭ بولعانىمەن، سوڭعى جىلدارى ۋلترا-وڭدەلگەن تاعامداردى ازايتۋ جانە تابيعي ونىمدەردى كوبەيتۋ باعىتىندا ماڭىزدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى وزگەرىستەردىڭ بارلىعىنىڭ باستى ماقساتى — مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ.
UC Davis ۋنيۆەرسيتەتى
كاليفورنيا شتاتى
«500 عالىم» جوباسى بويىنشا
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ
ستيپەندياتتارى
كۋرمانباەۆا الماگۋل
تۋلتاباەۆا تامارا
ماشانوۆا نۋربيبي
