Halyqaralyq «Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ «500 ǧalym» ǧylymi joba aiasynda UC Davis universitetınde taǧylymdamadan ötu barysy kezektı Berklidegı Kaliforniia universitetınıŋ (University of California, Berkeley) ǧylymi ortalyǧy ūiymdastyrǧan mekteptegı balalardyŋ tamaqtanu jüiesı atty konferensiiasynda boldyq.
Būl ıs-şaraǧa jurnalist, tamaq jüiesı sarapşylary, mektep jüiesınıŋ ökılı jäne densaulyq saqtau zertteuşısı mekteptegı ultra-öŋdelgen taǧamdar mamandary qatysty.
Negızgı ekspertterge keletın bolsaq:
1. Helena Bottemiller Evich — azyq-tülık saiasaty jäne tamaq jüielerı turaly jazatyn tanymal jurnalist. Ol FoodFix atty aqparattyq platformanyŋ negızın qalauşy jäne redaktory. Onyŋ jūmystary köbıne tamaq öndırısı, qoǧamdyq densaulyq jäne azyq-tülık saiasaty mäselelerın zertteuge baǧyttalǧan. Būl ıs-şarada ol moderator retınde pıkırtalasty jürgızdı.
2. Beth Katz — Food Insight Group ūiymynyŋ sarapşysy. Būl ūiym tamaq jüiesı, tūtynuşylardyŋ tamaqtanu ädetterı jäne azyq-tülık saiasaty boiynşa zertteuler jürgızetın maman. Ol tamaq önımderınıŋ qauıpsızdıgı men qoǧam densaulyǧyna äserı turaly taldaularymen tanymal.
3. Erin Primer — San Luis Coastal Unified School District mektep okrugınıŋ ökılı. Ol mektepterdegı tamaqtanu baǧdarlamalaryn ūiymdastyru jäne oquşylarǧa arnalǧan paidaly taǧamdardy engızu mäselelerımen ainalysady. Onyŋ täjıribesı mektep jüiesınde dūrys tamaqtanu baǧdarlamalaryn damytuǧa baǧyttalǧan.
4. Brian Ronholm— Consumer Reports ūiymynyŋ azyq-tülık saiasaty boiynşa direktory. Ol taǧam qauıpsızdıgı, tūtynuşylar qūqyǧy jäne tamaq öndırısındegı standarttardy jaqsartu mäselelerımen ainalysady. Ronholm memlekettık saiasat pen tūtynuşylardy qorǧau salasynda ülken täjıribege ie manan.
5. Laura Schmidt— University of California, San Francisco (UCSF) universitetınıŋ qoǧamdyq densaulyq saqtau professory. Ol äsırese qant, tättı susyndar jäne ultra-öŋdelgen taǧamdardyŋ adam densaulyǧyna äserın zertteidı. Onyŋ ǧylymi jūmystary dūrys tamaqtanu saiasatyn damytuǧa ülken üles qosyp keledı eken.
«Bala - bauyr etıŋ» demekşı, ata- ana jūmysta jürgende mekteptegı bala künı boiy nemen qorektenedı degen oi maŋyzdy mäselenıŋ bırı. Mekteptegı tamaqtanu balalardyŋ densaulyǧy men oqu ülgerımıne tıkelei äser etetın maŋyzdy faktorlardyŋ bırı bolyp tabylady. Oquşylar künnıŋ köp bölıgın mektepte ötkızetındıkten, olar tūtynatyn taǧamdardyŋ sapasy olardyŋ fizikalyq damuyna, zeiınıne jäne jalpy ömır saltyna äser etedı. Älemnıŋ köptegen elderı mekteptegı tamaqtanu jüiesın jetıldıruge erekşe köŋıl bölıp keledı. Osy konferensiia aiasynda bız Qazaqstan men Amerika Qūrama Ştattaryndaǧy mekteptegı tamaqtanu jüielerı salystyrylyp, olardyŋ erekşelıkterı, artyqşylyqtary jäne qazırgı reformalary qarastyryp otyrǧan jäiımız bar.
Qazaqstanda mektep oquşylaryna arnalǧan tamaqtanu jüiesı memleket tarapynan qoldau tabady. Äsırese bastauyş synyp oquşylary men äleumettık jaǧdaiy tömen otbasylardyŋ balalaryna tegın tamaq beru baǧdarlamasy jüzege asyrylyp keledı. Qazaqstan Respublikasynyŋ Oqu-aǧartu ministrı Ǧani Beisembaev mälımetı boiynşa, elde 1,7 millionnan astam oquşy tegın ystyq tamaqpen qamtamasyz etıledı. Būl maqsatqa jergılıktı biudjetten şamamen 162 milliard teŋge bölınedı eken. Qazaqstan mektepterındegı ashanalarda köbınese dästürlı taǧamdar ūsynylady. Olardyŋ qataryna sorpa, botqa, kürış, makaron, et taǧamdary, nan jäne şai jatady. Keibır mektepterde oquşylarǧa jemıs-jidek pen süt önımderı de berıledı. Alaida mamandar mektep mäzırınıŋ ärtürlılıgın arttyru qajettıgın atap ötedı. Keibır mektepterde taǧam türlerı şekteulı boluy mümkın, sondyqtan balalardyŋ dūrys ärı teŋgerımdı tamaqtanuy üşın kökönıster men jaŋa önımderdı köbırek engızu ūsynylady. Qazaqstandaǧy jaŋa tamaqtanu standarttary bar. Soŋǧy jyldary Qazaqstan mektep ashanalaryndaǧy tamaq sapasyn jaqsartu baǧytynda maŋyzdy reformalar jürgızude. Būl özgerıster balalardyŋ densaulyǧyn qorǧau jäne dūrys tamaqtanu mädenietın qalyptastyru maqsatynda jüzege asyryluda.
Qazaqstannyŋ Densaulyq saqtau ministrı Aqmaral Älnazarova ūsynǧan jaŋa standarttarǧa säikes:
• taǧamdaǧy qant mölşerı 3,6 ese qysqartylady
• tūz mölşerı 5 ese azaitylady
• kökönıs pen jemısterdı paidalanu köbeitıledı
• süt önımderın tūtynu artady
• öŋdelgen et önımderı men keibır jartylai daiyn taǧamdarǧa şekteu qoiylady. Būl şaralar balalar arasynda semızdık, jürek-qan tamyrlary aurulary jäne diabet siiaqty densaulyq mäselelerınıŋ aldyn aluǧa baǧyttalǧan.
Al, Amerika Qūrama Ştaty mektepterındegı tamaqtanu jüiesıne keletın bolsaq, mekteptegı tamaqtanu jüiesı ūlttyq deŋgeidegı baǧdarlamalar arqyly ūiymdastyrylady. Milliondaǧan oquşylar kün saiyn mektepte taŋǧy as jäne tüskı as ışedı. Amerika mektepterınde oquşylarǧa türlı taǧamdardy taŋdau mümkındıgı berıledı. Ashanalarda köbınese sendvichter, tauyq etı, pissa, salattar, süt, jemıs-jidek jäne kökönıster ūsynylady. Alaida ötken jyldary mektep mäzırınde ultra-öŋdelgen taǧamdar jiı kezdesken. Mūndai taǧamdardyŋ qūramynda qant, tūz jäne mai mölşerı joǧary bolady. Zertteuler būl taǧamdardyŋ balalardyŋ densaulyǧyna kerı äser etuı mümkın ekenın körsetedı. Sol baǧytta Kaliforniiadaǧy mektep tamaǧyna engızılgen özgerısterde joq emes.
Amerikadaǧy mektep tamaqtanu jüiesındegı maŋyzdy reformalardyŋ bırı California ştatynda jüzege asyrylyp jatyr. 2025 jyly Assembly Bill 1264 zaŋy qabyldandy. Būl zaŋ mektep mäzırındegı ziiandy ultra-öŋdelgen taǧamdardy azaituǧa baǧyttalǧan. Zaŋǧa säikes, 2035 jylǧa deiın mektep ashanalarynda qoldanylatyn keibır ziiandy önımder tolyqtai alynyp tastaluy josparlanyp otyr. Sonymen qatar, mektepterge jergılıktı fermerlerden jaŋa önımder satyp aluǧa mümkındık beretın Farm to School Incubator Grant Program baǧdarlamasy jüzege asyryluda. Būl baǧdarlamaǧa memleket şamamen 100 million dollar qarjy bölgen.
Qazaqstan men Amerika mekteptegı tamaqtanu jüiesın damytuǧa erekşe nazar audarady. Degenmen olardyŋ ūiymdastyru täsılderı bır-bırınen erekşelenedı. Qazaqstanda mektep taǧamdary köbınese dästürlı jäne ystyq taǧamdardan tūrady. Köp jaǧdaida taǧamdar mektep ashanasynda daiyndalady jäne oquşylarǧa bırdei mäzır ūsynylady.
Amerikada mektep ashanalarynda taǧam taŋdau mümkındıgı keŋırek. Oquşylar öz qalauy boiynşa bırneşe taǧam nūsqasynyŋ bırın taŋdai alady. Alaida būl jüiede būryn öŋdelgen taǧamdardyŋ köp boluy belgılı bır mäseleler tuǧyzǧan.
Soŋǧy jyldary Amerika, äsırese Kaliforniia ştaty, mektep mäzırın paidaly ärı tabiǧi önımdermen tolyqtyruǧa baǧyttalǧan reformalardy jüzege asyruda. Mekteptegı tamaqtanu jüiesın jetıldıru üşın köptegen elder jaŋa täsılderdı qoldanuda. Bolaşaqta Qazaqstan men Amerika kelesı baǧyttarǧa nazar audaruy mümkın:
Bırınşıden, mektep mäzırıne köbırek jaŋa jäne tabiǧi önımderdı engızu maŋyzdy. Jergılıktı fermerlerden alynatyn önımder taǧamnyŋ sapasyn jaqsartyp qana qoimai, auyl şaruaşylyǧyn damytuǧa da yqpal etedı.
Ekınşıden, oquşylardyŋ dūrys tamaqtanu mädenietın qalyptastyru qajet. Būl maqsatta mektepterde tamaqtanu turaly bılım beretın arnaiy baǧdarlamalardy engızu tiımdı boluy mümkın.
Üşınşıden, mektep ashanalaryndaǧy taǧam sapasyn tūraqty baqylau maŋyzdy. Sanitarlyq talaptardy saqtau jäne taǧam qauıpsızdıgın qamtamasyz etu balalardyŋ densaulyǧyn qorǧaudyŋ negızgı şarttarynyŋ bırı bolyp tabylady.
Amerika Qūrama Ştattarynda mekteptegı tamaqtanu jüiesın jaqsartu baǧytynda maŋyzdy özgerıster jürgızılude. Solardyŋ bırı California ştatynda jüzege asyrylyp jatqan reforma bolyp tabylady. 2025 jyly ştatta Assembly Bill 1264 atty zaŋ qabyldandy. Būl zaŋ mektep ashanalarynda qoldanylatyn ziiandy ultra-öŋdelgen taǧamdardy bırtındep azaituǧa baǧyttalǧan.
Atalǧan zaŋ Kaliforniiany ultra-öŋdelgen taǧamdardy resmi türde anyqtap, olardy mektep mäzırınen kezeŋ-kezeŋımen alyp tastauǧa baǧyttalǧan saiasat qabyldaǧan alǧaşqy ştattardyŋ bırı. Zaŋǧa säikes, 2035 jylǧa deiın mektep ashanalarynda balalar densaulyǧyna ziiandy dep esepteletın keibır taǧamdar tolyqtai alynyp tastaluy josparlanyp otyr.
Būl reformanyŋ negızgı maqsaty — oquşylardyŋ densaulyǧyn jaqsartu jäne dūrys tamaqtanu mädenietın qalyptastyru. Soŋǧy jyldary jürgızılgen zertteuler ultra-öŋdelgen taǧamdardy köp tūtynu semızdık, jürek-qan tamyrlary aurulary jäne diabet siiaqty aurulardyŋ qaupın arttyratynyn körsetken. Sondyqtan Kaliforniia bilıgı mektep mäzırıne jaŋa, tabiǧi jäne jergılıktı önımderdı köbırek engızudı josparlap otyr.
Sonymen qatar ştat mektepterge jergılıktı fermerlerden jaŋa önımder satyp aluǧa mümkındık beretın arnaiy baǧdarlamalardy da qoldaidy. Mūndai saiasat mekteptegı tamaq sapasyn jaqsartumen qatar jergılıktı auyl şaruaşylyǧyn damytuǧa da yqpal etedı.
Mekteptegı tamaqtanu balalardyŋ densaulyǧy men damuyna tıkelei äser etetın maŋyzdy faktor bolyp tabylady. Qazaqstan men Amerika mektepterde oquşylardy tamaqpen qamtamasyz etu jüiesın qalyptastyrǧanymen, olardyŋ täsılderı ärtürlı.
Qazaqstanda dästürlı ystyq taǧamdarǧa negızdelgen jüie keŋ taralǧan jäne memleket köptegen oquşylardy tegın tamaqpen qamtamasyz etedı. Sonymen qatar soŋǧy jyldary tamaq sapasyn jaqsartu baǧytynda jaŋa standarttar engızılude.
Amerikada mektep ashanalarynda taǧam taŋdauy keŋ bolǧanymen, soŋǧy jyldary ultra-öŋdelgen taǧamdardy azaitu jäne tabiǧi önımderdı köbeitu baǧytynda maŋyzdy reformalar jüzege asyryluda. Osy özgerısterdıŋ barlyǧynyŋ basty maqsaty — mektep oquşylarynyŋ densaulyǧyn qorǧau jäne olardyŋ dūrys tamaqtanu mädenietın qalyptastyru.
UC Davis universitetı
Kaliforniia ştaty
«500 ǧalym» jobasy boiynşa
«Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ
stipendiattary
Kurmanbaeva Almagul
Tultabaeva Tamara
Maşanova Nurbibi
