Foto: Jİ kömegımen
Aŋdatpa
Maqalada jasandy intellekt tehnologiialarynyŋ media kontent öndırısındegı, sonyŋ ışınde radio industriiasyndaǧy rölı, yqpaly jäne qoldanylu erekşelıkterı qarastyrylady. Qazırgı sifrlyq transformasiia jaǧdaiynda radio salasy dästürlı efirlık formattan intellektualdy multimedialyq platformaǧa ainalyp keledı. Osy üderıste jasandy intellekt mätın generasiiasy, dybysty sintezdeu, auditoriia taldauy, kontenttı personalizasiialau, avtomattandyrylǧan montaj jäne efirdı josparlau siiaqty bırqatar maŋyzdy funksiialardy atqarady. Zertteu barysynda jasandy intellekttıŋ radio kontent sapasyn arttyruǧa, öndırıstık uaqytty qysqartuǧa jäne auditoriiamen özara ärekettesu tiımdılıgın küşeituge yqpal etetını anyqtaldy. Sonymen qatar maqalada avtorlyq qūqyq, aqparattyq qauıpsızdık, söz bostandyǧy, jalǧan aqparat taratu qaupı, redaksiialyq jauapkerşılık jäne jurnalistık etika siiaqty qūqyqtyq ärı käsıbi mäseleler taldanady. Nätijesınde Qazaqstan jaǧdaiynda radio industriiasynda jasandy intellekttı tiımdı ärı jauapty engızudıŋ negızgı baǧyttary ūsynylady. Maqala media salasyndaǧy sifrlyq tehnologiialardy ǧylymi-praktikalyq tūrǧydan zertteuge arnalǧan.
Tüiın sözder:jasandy intellekt, radio jurnalistika, media kontent, sifrlyq tehnologiialar, söz bostandyǧy, qūqyqtyq retteu, audiomedia, aqparattyq qauıpsızdık
Kırıspe
XXI ǧasyrdyŋ sifrlyq transformasiiasy būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ qūrylymyn, mazmūnyn jäne jūmys ısteu tetıkterın tübegeilı özgerttı. Būryn tek dästürlı efirge negızdelgen radio bügıngı künı podkast, striming, multimedialyq platforma, mobildı qosymşa jäne sifrlyq kontent ekojüiesı retınde damyp otyr. Osy özgerısterdıŋ eŋ maŋyzdy qozǧauşy küşterınıŋ bırı – jasandy intellekt tehnologiialary.[1]Jasandy intellekt qazırgı taŋda tek tehnikalyq qūral ǧana emes, sonymen bırge media kontenttı jasau, taratu, taldau jäne tūtynuşymen bailanys ornatudyŋ jaŋa paradigmasyn qalyptastyratyn strategiialyq faktorǧa ainaldy. [2]
Radio jurnalistika salasynda jasandy intellekttıŋ rölı erekşe. Sebebı audiokontent öndırısı jyldamdyqty, jedel taldaudy, mätınmen jūmys ısteudı, dybystyq öŋdeudı jäne auditoriia qajettılıkterın naqty boljaudy talap etedı. Jasandy intellekt osy mındetterdıŋ bır bölıgın avtomattandyru arqyly redaksiialyq prosesterdıŋ tiımdılıgın arttyrady. Mäselen, neirojüieler jaŋalyq mätınderın qūrastyrady, dauysty sintezdeidı, tyŋdarman talǧamyn taldaidy, efir kestesın oŋtailandyrady jäne sifrlyq platformalarǧa beiımdelgen audiokontent ūsynady.
Sonymen qatar būl üderıs tek tehnologiialyq mümkındık retınde ǧana qarastyrylmaidy.[3]Jasandy intellekttı mediada paidalanu söz bostandyǧy, jurnalistıŋ käsıbi jauapkerşılıgı, avtorlyq qūqyq, feik kontent, manipuliasiia, algoritmdık beitaraptyq jäne etikalyq baqylau siiaqty kürdelı qūqyqtyq mäselelerdı de tuyndatady. Äsırese äleumettık jurnalistika konteksınde būl mäsele özektı, öitkenı äleumettık jurnalistika qoǧamdaǧy teŋsızdık, adam qūqyǧy, qoǧamdyq ädılettılık, azamattyq ün men aqparatqa qoljetımdılık siiaqty maŋyzdy qūndylyqtardy köteredı.
Osyǧan bailanysty atalǧan zertteudıŋ maqsaty – jasandy intellekttıŋ media kontenttegı, naqtyraq aitqanda radio industriiasyndaǧy yqpalyn teoriialyq, praktikalyq jäne qūqyqtyq tūrǧydan taldau, sondai-aq Qazaqstan jaǧdaiynda ony jauapty qoldanudyŋ tiımdı baǧyttaryn aiqyndau.
Materialdar men ädıster
Zertteu jūmysy sapalyq taldau jäne salystyrmaly-sipattamalyq ädıster negızınde oryndaldy. Zertteu barysynda media kommunikasiia, sifrlyq jurnalistika, radio industriiasy jäne jasandy intellektke qatysty otandyq jäne şeteldık ǧylymi eŋbekter, normativtık-qūqyqtyq qūjattar, halyqaralyq ūiymdardyŋ ūsynymdary, sondai-aq qazırgı sifrlyq platformalardaǧy täjıribelık ürdıster qarastyryldy. [4]
Material retınde jasandy intellekttı qoldanatyn zamanaui media platformalardyŋ täjıribelerı, radiojurnalistikadaǧy sifrlyq transformasiiaǧa qatysty ǧylymi maqalalar, Qazaqstan Respublikasynyŋ media salasyna qatysty zaŋnamalyq aktılerı, sonymen qatar aqparattyq qauıpsızdık pen avtorlyq qūqyq mäselelerın retteitın qūjattar paidalanyldy. Zertteudıŋ teoriialyq bazasyn jurnalistika teoriiasy, mediaetika, sifrlyq kommunikasiia, qūqyqtyq retteu jäne algoritmdık medianyŋ damu tūjyrymdamalary qūrady.
Zertteu ädısterı retınde taldau, sintez, induksiia, deduksiia, salystyrmaly qūqyqtyq taldau, kontenttık taldau jäne jüielık täsıl qoldanyldy. Būl ädıster jasandy intellekttıŋ radio kontent öndırısındegı qyzmettık mümkındıkterın, redaksiialyq prosesterge äserın, auditoriiamen özara ärekettesu tetıkterın jäne qūqyqtyq täuekelderın keşendı baǧalauǧa mümkındık berdı.
Nätijeler
Zertteu nätijesınde jasandy intellekttıŋ radio industriiasyndaǧy yqpaly bırneşe negızgı baǧyt boiynşa aiqyndaldy.
Jasandy intellekt radio kontent öndırısın avtomattandyruda maŋyzdy röl atqarady. Qazırgı neirojüieler jaŋalyq mätınderın bastapqy derekter negızınde jyldam qūrastyra alady, sūhbattardyŋ mätındık nūsqasyn avtomatty türde transkripsiialaidy, podkasttarǧa qysqaşa sipattama jasaidy, audiojazbalardaǧy fondyq şudy azaitady jäne montajdau prosesın jedeldetedı. Būl redaksiia jūmysynyŋ uaqytyn qysqartyp, öndırıstık şyǧyndardy azaitady. Nätijesınde radio redaksiiasy bır mezette köbırek kontent öndıruge jäne ony türlı platformalarǧa beiımdeuge mümkındık alady. [5]Jasandy intellekt auditoriiany taldau men kontenttı personalizasiialau mümkındıgın küşeitedı. Dästürlı radioda auditoriiany ölşeu köbıne jalpy reitingtık körsetkıştermen şektelse, sifrlyq radio men podkast platformalarynda jasandy intellekt tyŋdarmannyŋ jas erekşelıgın, qyzyǧuşylyǧyn, tyŋdau ūzaqtyǧyn, qai uaqytta belsendı bolatynyn jäne qandai taqyryptarǧa köbırek nazar audaratynyn anyqtai alady. Osy mälımetter negızınde redaksiialar kontenttı naqty segmentterge beiımdep, tiımdırek tarata alady. Būl äleumettık maŋyzy bar kontenttı maqsatty auditoriiaǧa däl jetkızuge de yqpal etedı.Jasandy intellekt dybystyq tehnologiialar salasynda jaŋa mümkındıkter aşady. Dauysty sintezdeu, köptıldı dubliaj, söileu mänerın modeldeu jäne virtualdy jürgızuşı qūru tehnologiialary radio formattyŋ tabiǧatyn özgertıp otyr. Būl äsırese täulık boiy jūmys ısteitın avtomattandyrylǧan arnalarda, jedel jaŋalyq habarlarynda, aqparattyq anyqtamalyq servisterde jäne mobildı audioplatformalarda keŋınen qoldanylady. Alaida mūndai tehnologiialar tyŋdarman senımı mäselesın de tuyndatady. Eger auditoriia jasandy dauys pen şynaiy jurnalistık söileudıŋ aiyrmaşylyǧyn bılmese, aqparatqa degen senım älsıreuı mümkın. [6]Jasandy intellekttıŋ radio jurnalistikadaǧy damuy äleumettık jurnalistikaǧa da tıkelei äser etedı. Äleumettık jurnalistika qoǧamdaǧy özektı problemalardy köterıp, azamattyq dauysty jetkızetın maŋyzdy institut bolǧandyqtan, būl salada tehnologiialyq qūraldar aqparatty jedel jinauǧa, öŋdeuge jäne vizualdy-audio formatta taratuǧa kömektesedı. Mysaly, qoǧamdyq mäseleler boiynşa ülken derekterdı taldau, äleumettık jelılerdegı pıkır aǧynyn saralau, aimaqtyq auditoriia sūranysyn anyqtau, inkliuzivtı kontent äzırleu siiaqty baǧyttarda jasandy intellekttıŋ äleuetı joǧary. Sonymen qatar äleumettık jurnalistikada adam taǧdyry, qūqyqtyq qaişylyqtar, qoǧamdyq ädılettılık, söz bostandyǧy sekıldı sezımtal taqyryptar bolǧandyqtan, mūnda jasandy intellekttıŋ qoldanyluy mındettı türde redaksiialyq süzgımen jäne käsıbi jauapkerşılıkpen süiemeldenuı tiıs. [7]Zertteu jasandy intellekttı qoldanudyŋ qūqyqtyq jäne etikalyq täuekelderın de körsettı. Eŋ aldymen, avtorlyq qūqyq mäselesı özektı. Eger neirojüie būrynǧy kontentterdı öŋdep nemese solardyŋ negızınde jaŋa material jasasa, bastapqy avtordyŋ qūqyǧy būzylu qaupı bar. Ekınşı mäsele – jalǧan aqparat taratu qaupı. Generativtı modelder şynaiyǧa ūqsas, bıraq faktılık tūrǧydan qate nemese manipuliativtı mätın men dybys qūrastyruy mümkın. Üşınşı mäsele – redaksiialyq jauapkerşılıktıŋ būldyrlanuy. Eger materialdy jüie daiyndasa, onyŋ mazmūny üşın kım jauap beredı degen sūraq tuyndaidy: jurnalist pe, redaktor ma, älde tehnologiialyq platforma ma? Törtınşı mäsele – söz bostandyǧy men algoritmdık baqylau arasyndaǧy qaişylyq. Platformalardaǧy algoritmder keibır taqyryptardy küşeitıp, keibırın köleŋkede qaldyruy mümkın, būl qoǧamdyq pıkır qalyptastyruda jasyryn yqpal etu tetıgıne ainaluy yqtimal. [7]Qazaqstan jaǧdaiynda jasandy intellekttı radio industriiasyna engızu üşın bırneşe alǧyşart bar ekenı anyqtaldy. Olarǧa sifrlyq infraqūrylymnyŋ damuy, internet auditoriiasynyŋ ösuı, podkast mädenietınıŋ qalyptasuy, multimedialyq jurnalistikanyŋ damuy, memlekettık sifrlandyru baǧdarlamalary jäne jastar auditoriiasynyŋ audiomediaǧa qyzyǧuşylyǧy jatady. Sonymen bırge kadr daiarlyǧynyŋ jetkılıksızdıgı, arnaiy qūqyqtyq reglamentterdıŋ tolyq qalyptaspauy, qazaq tılındegı sapaly neiroqūraldardyŋ şekteulı boluy jäne redaksiialardyŋ tehnikalyq resurstarynyŋ ärkelkılıgı belgılı bır kedergıler tuyndatady.
Qorytyndy
Jasandy intellekt qazırgı media keŋıstıktıŋ, sonyŋ ışınde radio industriiasynyŋ damu logikasyn tübegeilı özgertıp otyrǧan maŋyzdy tehnologiialyq faktor bolyp tabylady. Onyŋ kömegımen kontent öndırısı jyldamdaidy, redaksiialyq prosester oŋtailanady, auditoriia taldauy naqtylanady jäne sifrlyq platformalarǧa beiımdelgen jaŋa audioformattar qalyptasady. Būl radio jurnalistikanyŋ tek dästürlı efirlık şeŋberde emes, multimedialyq, interaktivtı jäne derekterge negızdelgen kommunikasiialyq jüie retınde damuyna mümkındık beredı.
Sonymen bırge jasandy intellekttı media salasynda qoldanu tek tiımdılık mäselesımen şektelmeidı. Ol söz bostandyǧy, avtorlyq qūqyq, jalǧan aqparat, etika, algoritmdık ädıldık jäne jurnalistık jauapkerşılık siiaqty ırgelı qūqyqtyq jäne käsıbi sūraqtardy alǧa şyǧarady. Äsırese äleumettık jurnalistika salasynda būl mäselelerdıŋ salmaǧy arta tüsedı, öitkenı qoǧamdyq maŋyzy joǧary kontentte tehnologiialyq şeşımderdıŋ adami jauapkerşılıkpen ūştasuy şeşuşı mänge ie.
Zertteu nätijelerı Qazaqstan jaǧdaiynda jasandy intellekttı radio industriiasyna engızu perspektivaly ekenın körsettı. Alaida būl üderıs käsıbi kadr daiarlyǧyn küşeitudı, qazaq tılındegı intellektualdy media qūraldardy damytudy, redaksiialyq standarttardy jaŋartudy jäne mediadaǧy jasandy intellektke qatysty naqty qūqyqtyq-etikalyq reglamentterdı qalyptastyrudy talap etedı. Bolaşaqta jasandy intellekt jurnalistı almastyratyn qūral emes, kerısınşe onyŋ şyǧarmaşylyq, analitikalyq jäne äleumettık missiiasyn küşeitetın intellektualdy serıktes retınde qarastyryluy tiıs.
Paidalanylǧan ädebietter tızımı:
1. Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy. 1995 jylǧy 30 tamyz (özgerıster men tolyqtyrularymen).
2. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Būqaralyq aqparat qūraldary turaly» Zaŋy. 23 şılde 1999 jyl № 451-I.
3. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Aqparattandyru turaly» Zaŋy. 24 qaraşa 2015 jyl № 418-V QRZ.
4. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Avtorlyq qūqyq jäne sabaqtas qūqyqtar turaly» Zaŋy. 10 mausym 1996 jyl № 6-I.
5. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Derbes derekter jäne olardy qorǧau turaly» Zaŋy. 21 mamyr 2013 jyl № 94-V.
6. Toqaev Q.K. Ädılettı Qazaqstannyŋ ekonomikalyq baǧdary: Qazaqstan halqyna Joldau. Astana, 2023.
7. McQuail D. McQuail’s Mass Communication Theory. – London: Sage Publications, 2010. – 632 p.
Arqabai Jansaia Qanatqyzy
6B02180 – «Mediajurnalistika» bılım beru baǧdarlamasynyŋ 4-kurs studentı
Abeldinov Adai Qūnanbaevich, aǧa oqytuşy, ǧylymi jetekşı
