Foto: Jİ kömegımen
Aŋdatpa
Maqalada äleumettık jurnalistika salasyndaǧy söz bostandyǧy ūǧymy men onyŋ qūqyqtyq şekterı, jurnalistıŋ käsıbi jauapkerşılıgı jäne qazırgı aqparattyq qoǧam jaǧdaiyndaǧy özektı mäselelerı qarastyrylady. Bügıngı media keŋıstıkte äleumettık jurnalistika qoǧamdyq maŋyzy bar mäselelerdı köteretın, azamattyq pıkırdı qalyptastyratyn jäne äleumettık ädılettılıktı nasihattaityn maŋyzdy qūral retınde aiqyndalyp otyr. Osy tūrǧydan alǧanda söz bostandyǧy jurnalistikanyŋ negızgı qaǧidattarynyŋ bırı bolǧanymen, ony jüzege asyru barysynda qūqyqtyq normalar, etikalyq şekteuler, tūlǧanyŋ ar-namysy men qadır-qasietın qorǧau, jalǧan aqparattyŋ taraluyna jol bermeu jäne qoǧamdyq tūraqtylyqty saqtau mäselelerı qatar tuyndaidy. Zertteu barysynda äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy men qūqyqtyq jauapkerşılık arasyndaǧy özara bailanys aiqyndalyp, jurnalistıŋ qūqyqtyq mädenietı men käsıbi ūstanymynyŋ maŋyzy taldandy. Sonymen qatar maqalada Qazaqstan jaǧdaiyndaǧy äleumettık jurnalistikanyŋ damu erekşelıkterı men qūqyqtyq retteluınıŋ özektı tūstary saralanyp, osy saladaǧy negızgı problemalar men olardy şeşu baǧyttary ūsynylady. Maqala media, qūqyq jäne qoǧamdyq kommunikasiia salalaryn toǧystyra otyryp, äleumettık jurnalistikanyŋ ǧylymi-praktikalyq maŋyzyn aşuǧa baǧyttalǧan.
Tüiın sözder: äleumettık jurnalistika, söz bostandyǧy, qūqyqtyq jauapkerşılık, media qūqyq, jurnalistık etika, aqparattyq qauıpsızdık, qoǧamdyq müdde, būqaralyq aqparat qūraldary
Kırıspe
XXI ǧasyrdaǧy jahandanu men sifrlyq tehnologiialardyŋ damuy būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ qoǧamdaǧy rölın būrynǧydan da küşeittı. Äsırese äleumettık jurnalistika qoǧamdyq rezonans tudyratyn mäselelerdı köteru, halyqtyŋ mūŋ-mūqtajyn jetkızu, äleumettık teŋsızdık, azamattyq qūqyq, ädılettılık, bılım, densaulyq saqtau, ekologiia jäne äleumettık osal toptardyŋ mäselelerın jariialau arqyly qoǧam men bilık arasyndaǧy maŋyzdy kommunikasiialyq köpırge ainaldy. Osy tūrǧydan alǧanda äleumettık jurnalistika söz bostandyǧy qaǧidatymen tyǧyz bailanysty, öitkenı söz bostandyǧy jurnalistıŋ qoǧamdyq maŋyzy bar aqparatty erkın taratuyna, syni pıkır bıldıruıne jäne azamattyq ūstanymdy körsetuıne qūqyqtyq negız qalaidy. [1] Söz bostandyǧy qazırgı demokratiialyq qoǧamnyŋ negızgı qūndylyqtarynyŋ bırı retınde tanylǧanymen, ol absoliuttı ūǧym emes. Onyŋ jüzege asyryluy qoǧamdyq tärtıptı saqtau, özge tūlǧalardyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧau, ar-namys pen qadır-qasiettı saqtau, aqparattyq qauıpsızdıktı qamtamasyz etu jäne zaŋ talaptaryn saqtau sekıldı mındettermen qatar jüredı. [2]Äleumettık jurnalistika salasynda būl mäsele erekşe özektı. Öitkenı atalǧan salada jurnalist tek aqparat taratuşy ǧana emes, sonymen bırge qoǧamdyq pıkırge yqpal etuşı, äleumettık mäselelerdı aiqyndauşy jäne azamattyq ündı jetkızuşı subekt retınde tanylady. Osyǧan säikes äleumettık jurnalist materialdy daiyndau kezınde faktı däldıgıne, qūqyqtyq sauattylyqqa, etikalyq ūstanymdarǧa jäne käsıbi jauapkerşılıkke süienuı tiıs. Qazırgı mediakeŋıstıkte aqparat aǧynynyŋ şamadan tys köbeiuı, äleumettık jelılerdıŋ yqpaly, feik aqparattyŋ taraluy jäne qoǧamdyq pıkırdıŋ jyldam özgeruı söz bostandyǧy men qūqyqtyq jauapkerşılık arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtaudy kürdelendıre tüsedı.Sonymen qatar būl mäsele tek teoriialyq deŋgeide ǧana emes, täjıribelık jäne qūqyqtyq tūrǧydan da maŋyzdy. [3] Äleumettık jurnalistikany jüzege asyru barysynda jala jabu, jalǧan aqparat taratu, jeke ömırge qol sūǧu, arandatuşylyq sipattaǧy materialdar daiyndau, qoǧamdyq arazdyqty qozdyru jäne käsıbi etika normalaryn būzu siiaqty täuekelder tuyndaidy. Sondyqtan söz bostandyǧy qaǧidatyn qūqyqtyq mädenietpen jäne käsıbi jauapkerşılıkpen ūştastyru – qazırgı mediajurnalistikanyŋ maŋyzdy mındetterınıŋ bırı.Osyǧan bailanysty zertteudıŋ maqsaty – äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy ūǧymyn, onyŋ qūqyqtyq şekterın, käsıbi jauapkerşılıkpen bailanysyn jäne qazırgı qazaqstandyq media täjıribedegı körınısın teoriialyq ärı praktikalyq tūrǧydan taldau.
Materialdar men ädıster
Zertteu jūmysy sapalyq taldau, salystyrmaly-qūqyqtyq jäne sipattamalyq ädıster negızınde jürgızıldı. Zertteu barysynda äleumettık jurnalistika, media qūqyq, söz bostandyǧy, jurnalistık etika jäne qoǧamdyq kommunikasiia mäselelerıne arnalǧan otandyq jäne şeteldık ǧylymi eŋbekter, normativtık-qūqyqtyq qūjattar, halyqaralyq ūiymdardyŋ ūsynymdary, sondai-aq būqaralyq aqparat qūraldaryndaǧy täjıribelık ürdıster qarastyryldy. [4]Material retınde Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy, būqaralyq aqparat qūraldary salasyn retteitın zaŋnamalyq aktıler, avtorlyq qūqyq pen aqparattyq qauıpsızdıkke qatysty qūqyqtyq qūjattar, sondai-aq media teoriiasy men jurnalistık praktikany tüsındıretın ǧylymi eŋbekter paidalanyldy. Zertteudıŋ teoriialyq negızın söz bostandyǧy, media jauapkerşılık, äleumettık jurnalistikanyŋ qoǧamdyq qyzmetı jäne qūqyqtyq retteu mäselelerıne qatysty ǧylymi tūjyrymdamalar qūrady.Zertteu ädısterı retınde taldau, sintez, induksiia, deduksiia, qūqyqtyq salystyru, mazmūndyq taldau jäne jüielık täsıl qoldanyldy. Būl ädıster äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy ūǧymynyŋ mazmūnyn, onyŋ qūqyqtyq şekterın, jurnalistıŋ käsıbi jauapkerşılıgın jäne qazırgı media keŋıstıktegı praktikalyq körınısterın jan-jaqty baǧalauǧa mümkındık berdı.
Nätijeler
Zertteu nätijesınde äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy men qūqyqtyq jauapkerşılık mäselesınıŋ bırneşe negızgı qyry aiqyndaldy.Äleumettık jurnalistika qoǧamdyq maŋyzy joǧary aqparatty taratu arqyly azamattyq pıkır qalyptastyruda jäne äleumettık mäselelerdı aşyq talqylauda maŋyzdy röl atqarady. Qoǧamdaǧy äleumettık teŋsızdık, jūmyssyzdyq, kedeilık, tūrmystyq zorlyq-zombylyq, mümkındıgı şekteulı adamdardyŋ jaǧdaiy, bılım men medisina sapasy, aimaqtyq problemalar sekıldı mäselelerdı köteru jurnalistikanyŋ äleumettık baǧyttaǧy negızgı mındetterınıŋ bırı bolyp tabylady. Osyǧan orai söz bostandyǧy äleumettık jurnalistika üşın basty qaǧidat retınde tanylady, sebebı onsyz qoǧamdaǧy ötkır mäselelerdı aşyq aitu, bilık pen qoǧam arasyndaǧy kerı bailanysty qalyptastyru jäne azamattyq ūstanymdy bıldıru mümkın emes. [5]Söz bostandyǧy äleumettık jurnalistıŋ aqparat ızdeuıne, ony taldauyna, jariialauyna jäne qoǧamdyq müdde üşın maŋyzdy derekterdı aşyq körsetuıne qūqyqtyq negız beredı. Degenmen būl erkındık jauapkerşılıkpen qatar jüruı tiıs. Äleumettık jurnalistikada jariialanǧan ärbır material qoǧamǧa, jekelegen azamattarǧa, äleumettık toptarǧa jäne memlekettık instituttarǧa äser etuı mümkın. Sol sebeptı jurnalist özınıŋ materialy şynaiy derekterge, tekserılgen mälımetterge jäne zaŋdy negızderge süienuın qamtamasyz etuge mındettı. Būl rette söz bostandyǧy men qūqyqtyq normalardyŋ araqatynasy öte maŋyzdy.Äleumettık jurnalistikadaǧy negızgı qūqyqtyq mäselelerdıŋ bırı – ar-namys, qadır-qasiet jäne ıskerlık bedeldı qorǧau mäselesı. Qoǧamdyq mäselenı köteru barysynda jurnalist belgılı bır tūlǧaǧa nemese ūiymǧa qatysty syni pıkır aituy mümkın. Alaida syn dälelge negızdelmese, jala jabu nemese bedelge nūqsan keltıru qaupı tuyndaidy. Sondyqtan äleumettık jurnalist üşın qūqyqtyq şekarany saqtau, faktı men pıkırdı ajyrata bılu, aqparat közderınıŋ senımdılıgın tekseru jäne materialdy etikalyq tūrǧydan sauatty qūru asa maŋyzdy.Sonymen qatar äleumettık jurnalistikada jeke ömırge qol sūqpau qaǧidaty da maŋyzdy oryn alady. Qoǧamdyq müdde men jeke tūlǧanyŋ qūqyǧy arasyndaǧy şekarany dūrys anyqtamau materialdyŋ qūqyqtyq dauǧa ūlasuyna sebep boluy mümkın. Äsırese otbasylyq jaǧdai, densaulyq, kämeletke tolmaǧandar taǧdyry, äleumettık osal toptarǧa qatysty materialdar äzırleu barysynda jurnalist aqparatty jariialaudyŋ moraldyq ärı qūqyqtyq saldaryn eskeruı tiıs. [6]Zertteu körsetkendei, qazırgı sifrlyq mediakeŋıstıkte äleumettık jurnalistikanyŋ qūqyqtyq täuekelderı būrynǧydan da küşeigen. Būǧan äleumettık jelılerdıŋ jedeldıgı, aqparatty jyldam taratu qysymy, tekserılmegen derekterdıŋ köbeiuı jäne auditoriia nazaryn audaru üşın emosiialyq mazmūndy küşeitu ürdısı äser etedı. Mūndai jaǧdaida jurnalist keide käsıbi standarttardan auytqyp, qoǧamdyq rezonans üşın qūqyqtyq jäne etikalyq talaptardy ekınşı orynǧa ysyryp qoiuy mümkın. Sonyŋ saldarynan jalǧan aqparat taratu, manipuliasiialyq taqyryp qoiu, qoǧamdyq dürbeleŋ tuǧyzu nemese belgılı bır äleumettık topqa qatysty stigmatizasiiany küşeitu qaupı artady.Äleumettık jurnalistikanyŋ taǧy bır maŋyzdy qyry – onyŋ qūqyq qorǧauşylyq jäne aǧartuşylyq funksiiasy. Būl saladaǧy jurnalist tek oqiǧany baiandap qana qoimai, äleumettık ädıletsızdıkke nazar audartyp, azamattardyŋ qūqyǧyn qorǧauǧa yqpal etedı, qoǧamdyq baqylau mehanizmın ıske qosady jäne zaŋ men qūqyqtyq mädeniettı nasihattaidy. Osyǧan bailanysty äleumettık jurnalistikanyŋ sapasy köbıne jurnalistıŋ qūqyqtyq sauattylyǧyna, azamattyq pozisiiasyna, tıldık mädenietıne jäne käsıbi etikasyna täueldı bolady. [7]Qazaqstan jaǧdaiynda äleumettık jurnalistikanyŋ damuy üşın qūqyqtyq negızder bar bolǧanymen, täjıribede bırqatar özektı mäseleler saqtalyp otyr. Olardyŋ qatarynda jurnalisterdıŋ qūqyqtyq bılımınıŋ bırkelkı bolmauy, söz bostandyǧy men zaŋ aldyndaǧy jauapkerşılık arasyndaǧy şekarany tüsındırudıŋ jetkılıksızdıgı, äleumettık taqyryptarǧa mamandanǧan käsıbi jurnalisterdıŋ azdyǧy, mediaetika normalaryn saqtaudaǧy kemşılıkter jäne sifrlyq ortadaǧy aqparattyq qauıpsızdık mäselelerı bar. Sonymen qatar äleumettık jurnalistikada qoǧamdyq müddenı qorǧau men sensasiia quuşylyqtyŋ ara-jıgın ajyratu da maŋyzdy problema retınde körınedı.Jalpy alǧanda, zertteu nätijelerı äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy demokratiialyq qoǧam üşın qajettı qūndylyq ekenın, alaida onyŋ tiımdı jüzege asuy jurnalistıŋ qūqyqtyq jauapkerşılıgımen, käsıbi ädebımen jäne qoǧamdyq müddenı dūrys tüsınuımen tıkelei bailanysty ekenın körsettı.
Qorytyndy
Äleumettık jurnalistika qazırgı qoǧamdaǧy maŋyzdy kommunikasiialyq instituttardyŋ bırı bolyp tabylady. Ol halyqtyŋ äleumettık mäselelerın jariia etıp, azamattyq pıkır qalyptastyrady, qoǧamdyq baqylaudy küşeitedı jäne äleumettık ädılettılıkke qol jetkızuge yqpal etedı. Osy üderıste söz bostandyǧy äleumettık jurnalistikanyŋ negızgı tıregı retınde körınedı, sebebı onsyz şynaiy qoǧamdyq dialog, äleumettık syn jäne azamattyq belsendılık tolyq jüzege aspaidy.Sonymen bırge söz bostandyǧy şeksız ūǧym emes. Ol zaŋdylyq, käsıbi etika, jeke tūlǧanyŋ qūqyǧyn qūrmetteu, qoǧamdyq tūraqtylyqty saqtau jäne jalǧan aqparattyŋ taraluyna jol bermeu talaptarymen sabaqtas qarastyryluy tiıs. Äleumettık jurnalistikada būl talaptardyŋ maŋyzy erekşe, öitkenı mūnda köterıletın mäseleler tıkelei adam taǧdyryna, qoǧamdyq sanaǧa jäne äleumettık qatynastarǧa äser etedı.Zertteu nätijelerı äleumettık jurnalistikadaǧy söz bostandyǧy men qūqyqtyq jauapkerşılık özara qarama-qaişy emes, kerısınşe bırın-bırı tolyqtyratyn ūǧymdar ekenın körsettı. Söz bostandyǧy jurnalistke şyndyqty aituǧa mümkındık berse, qūqyqtyq jauapkerşılık sol şyndyqty zaŋ men etika aiasynda ūsynuǧa mındetteidı. Sondyqtan qazırgı mediajurnalist üşın käsıbi şeberlıkpen qatar qūqyqtyq mädeniet, etikalyq ūstanym jäne äleumettık jauapkerşılık te asa maŋyzdy.Qazaqstan jaǧdaiynda äleumettık jurnalistikany damytu üşın jurnalisterdıŋ qūqyqtyq sauattylyǧyn arttyru, mediaetika standarttaryn küşeitu, sifrlyq aqparattyq qauıpsızdık mäselelerın eskeru jäne äleumettık taqyryptar boiynşa sapaly käsıbi materialdardyŋ ülesın arttyru qajet. Bolaşaqta äleumettık jurnalistika tek aqparat jetkızuşı sala retınde emes, qoǧamdyq ädılettılıktı nyǧaitatyn, azamattyq sanany damytatyn jäne qūqyqtyq mädeniettı qalyptastyratyn maŋyzdy äleumettık institut retınde qarastyryluy tiıs.
Paidalanylǧan ädebietter tızımı:
1. Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy. 1995 jylǧy 30 tamyz (özgerıster men tolyqtyrularymen).
2. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Būqaralyq aqparat qūraldary turaly» Zaŋy. 23 şılde 1999 jyl № 451-I.
3. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Aqparattandyru turaly» Zaŋy. 24 qaraşa 2015 jyl № 418-V QRZ.
4. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Avtorlyq qūqyq jäne sabaqtas qūqyqtar turaly» Zaŋy. 10 mausym 1996 jyl № 6-I.
5. Qazaqstan Respublikasynyŋ «Derbes derekter jäne olardy qorǧau turaly» Zaŋy. 21 mamyr 2013 jyl № 94-V.
6. Toqaev Q.K. Ädılettı Qazaqstannyŋ ekonomikalyq baǧdary: Qazaqstan halqyna Joldau. Astana, 2023.
7. McQuail D. McQuail’s Mass Communication Theory. – London: Sage Publications, 2010. – 632 p.
Piialy Nūraiym Ūlymbekqyzy
6B02180 – «Mediajurnalistika» bılım beru baǧdarlamasynyŋ 4-kurs studentı
Täjen Erlan Äbdırūly, ǧylymi jetekşı
