فوتو: جي كومەگىمەن
اڭداتپا
ماقالادا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ مەديا كونتەنت وندىرىسىندەگى، سونىڭ ىشىندە راديو يندۋسترياسىنداعى رولى، ىقپالى جانە قولدانىلۋ ەرەكشەلىكتەرى قاراستىرىلادى. قازىرگى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا راديو سالاسى داستۇرلى ەفيرلىك فورماتتان ينتەللەكتۋالدى مۋلتيمەديالىق پلاتفورماعا اينالىپ كەلەدى. وسى ۇدەرىستە جاساندى ينتەللەكت ماتىن گەنەراتسياسى، دىبىستى سينتەزدەۋ، اۋديتوريا تالداۋى، كونتەنتتى پەرسوناليزاتسيالاۋ، اۆتوماتتاندىرىلعان مونتاج جانە ەفيردى جوسپارلاۋ سياقتى بىرقاتار ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى اتقارادى. زەرتتەۋ بارىسىندا جاساندى ينتەللەكتتىڭ راديو كونتەنت ساپاسىن ارتتىرۋعا، وندىرىستىك ۋاقىتتى قىسقارتۋعا جانە اۋديتوريامەن وزارا ارەكەتتەسۋ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەتىنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار ماقالادا اۆتورلىق قۇقىق، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك، سوز بوستاندىعى، جالعان اقپارات تاراتۋ قاۋپى، رەداكتسيالىق جاۋاپكەرشىلىك جانە جۋرناليستىك ەتيكا سياقتى قۇقىقتىق ارى كاسىبي ماسەلەلەر تالدانادى. ناتيجەسىندە قازاقستان جاعدايىندا راديو يندۋسترياسىندا جاساندى ينتەللەكتتى تيىمدى ارى جاۋاپتى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ۇسىنىلادى. ماقالا مەديا سالاسىنداعى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋگە ارنالعان.
تۇيىن سوزدەر:جاساندى ينتەللەكت، راديو جۋرناليستيكا، مەديا كونتەنت، تسيفرلىق تەحنولوگيالار، سوز بوستاندىعى، قۇقىقتىق رەتتەۋ، اۋديومەديا، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك
كىرىسپە
XXI عاسىردىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قۇرىلىمىن، مازمۇنىن جانە جۇمىس ىستەۋ تەتىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇرىن تەك داستۇرلى ەفيرگە نەگىزدەلگەن راديو بۇگىنگى كۇنى پودكاست، ستريمينگ، مۋلتيمەديالىق پلاتفورما، موبيلدى قوسىمشا جانە تسيفرلىق كونتەنت ەكوجۇيەسى رەتىندە دامىپ وتىر. وسى وزگەرىستەردىڭ ەڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ بىرى – جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى.[1]جاساندى ينتەللەكت قازىرگى تاڭدا تەك تەحنيكالىق قۇرال عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە مەديا كونتەنتتى جاساۋ، تاراتۋ، تالداۋ جانە تۇتىنۋشىمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىراتىن ستراتەگيالىق فاكتورعا اينالدى. [2]
راديو جۋرناليستيكا سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءرولى ەرەكشە. سەبەبى اۋديوكونتەنت ءوندىرىسى جىلدامدىقتى، جەدەل تالداۋدى، ماتىنمەن جۇمىس ىستەۋدى، دىبىستىق وڭدەۋدى جانە اۋديتوريا قاجەتتىلىكتەرىن ناقتى بولجاۋدى تالاپ ەتەدى. جاساندى ينتەللەكت وسى مىندەتتەردىڭ ءبىر بولىگىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى رەداكتسيالىق پروتسەستەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. ماسەلەن، نەيروجۇيەلەر جاڭالىق ماتىندەرىن قۇراستىرادى، داۋىستى سينتەزدەيدى، تىڭدارمان تالعامىن تالدايدى، ەفير كەستەسىن وڭتايلاندىرادى جانە تسيفرلىق پلاتفورمالارعا بەيىمدەلگەن اۋديوكونتەنت ۇسىنادى.
سونىمەن قاتار بۇل ۇدەرىس تەك تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك رەتىندە عانا قاراستىرىلمايدى.[3]جاساندى ينتەللەكتتى مەديادا پايدالانۋ ءسوز بوستاندىعى، ءجۋرناليستىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگى، اۆتورلىق قۇقىق، فەيك كونتەنت، مانيپۋلياتسيا، الگوريتمدىك بەيتاراپتىق جانە ەتيكالىق باقىلاۋ سياقتى كۇردەلى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى دە تۋىنداتادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا كونتەكسىندە بۇل ماسەلە وزەكتى، ويتكەنى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قوعامداعى تەڭسىزدىك، ادام قۇقىعى، قوعامدىق ادىلەتتىلىك، ازاماتتىق ءۇن مەن اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك سياقتى ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى كوتەرەدى.
وسىعان بايلانىستى اتالعان زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – جاساندى ينتەللەكتتىڭ مەديا كونتەنتتەگى، ناقتىراق ايتقاندا راديو يندۋسترياسىنداعى ىقپالىن تەوريالىق، پراكتيكالىق جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان تالداۋ، سونداي-اق قازاقستان جاعدايىندا ونى جاۋاپتى قولدانۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارىن ايقىنداۋ.
ماتەريالدار مەن ادىستەر
زەرتتەۋ جۇمىسى ساپالىق تالداۋ جانە سالىستىرمالى-سيپاتتامالىق ادىستەر نەگىزىندە ورىندالدى. زەرتتەۋ بارىسىندا مەديا كوممۋنيكاتسيا، تسيفرلىق جۋرناليستيكا، راديو يندۋسترياسى جانە جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ەڭبەكتەر، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمدارى، سونداي-اق قازىرگى تسيفرلىق پلاتفورمالارداعى تاجىريبەلىك ۇردىستەر قاراستىرىلدى. [4]
ماتەريال رەتىندە جاساندى ينتەللەكتتى قولداناتىن زاماناۋي مەديا پلاتفورمالاردىڭ تاجىريبەلەرى، راديوجۋرناليستيكاداعى تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا قاتىستى عىلىمي ماقالالار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديا سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالىق اكتىلەرى، سونىمەن قاتار اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن قۇجاتتار پايدالانىلدى. زەرتتەۋدىڭ تەوريالىق بازاسىن جۋرناليستيكا تەورياسى، مەدياەتيكا، تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيا، قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە الگوريتمدىك مەديانىڭ دامۋ تۇجىرىمدامالارى قۇرادى.
زەرتتەۋ ادىستەرى رەتىندە تالداۋ، سينتەز، يندۋكتسيا، دەدۋكتسيا، سالىستىرمالى قۇقىقتىق تالداۋ، كونتەنتتىك تالداۋ جانە جۇيەلىك ءتاسىل قولدانىلدى. بۇل ادىستەر جاساندى ينتەللەكتتىڭ راديو كونتەنت وندىرىسىندەگى قىزمەتتىك مۇمكىندىكتەرىن، رەداكتسيالىق پروتسەستەرگە اسەرىن، اۋديتوريامەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەتىكتەرىن جانە قۇقىقتىق تاۋەكەلدەرىن كەشەندى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ناتيجەلەر
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جاساندى ينتەللەكتتىڭ راديو يندۋسترياسىنداعى ىقپالى بىرنەشە نەگىزگى باعىت بويىنشا ايقىندالدى.
جاساندى ينتەللەكت راديو كونتەنت ءوندىرىسىن اۆتوماتتاندىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىرگى نەيروجۇيەلەر جاڭالىق ماتىندەرىن باستاپقى دەرەكتەر نەگىزىندە جىلدام قۇراستىرا الادى، سۇحباتتاردىڭ ماتىندىك نۇسقاسىن اۆتوماتتى تۇردە ترانسكريپتسيالايدى، پودكاستتارعا قىسقاشا سيپاتتاما جاسايدى، اۋديوجازبالارداعى فوندىق شۋدى ازايتادى جانە مونتاجداۋ پروتسەسىن جەدەلدەتەدى. بۇل رەداكتسيا جۇمىسىنىڭ ۋاقىتىن قىسقارتىپ، وندىرىستىك شىعىنداردى ازايتادى. ناتيجەسىندە راديو رەداكتسياسى ءبىر مەزەتتە كوبىرەك كونتەنت وندىرۋگە جانە ونى ءتۇرلى پلاتفورمالارعا بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك الادى. [5]جاساندى ينتەللەكت اۋديتوريانى تالداۋ مەن كونتەنتتى پەرسوناليزاتسيالاۋ مۇمكىندىگىن كۇشەيتەدى. ءداستۇرلى راديودا اۋديتوريانى ولشەۋ كوبىنە جالپى رەيتينگتىك كورسەتكىشتەرمەن شەكتەلسە، تسيفرلىق راديو مەن پودكاست پلاتفورمالارىندا جاساندى ينتەللەكت تىڭدارماننىڭ جاس ەرەكشەلىگىن، قىزىعۋشىلىعىن، تىڭداۋ ۇزاقتىعىن، قاي ۋاقىتتا بەلسەندى بولاتىنىن جانە قانداي تاقىرىپتارعا كوبىرەك نازار اۋداراتىنىن انىقتاي الادى. وسى مالىمەتتەر نەگىزىندە رەداكتسيالار كونتەنتتى ناقتى سەگمەنتتەرگە بەيىمدەپ، تيىمدىرەك تاراتا الادى. بۇل الەۋمەتتىك ماڭىزى بار كونتەنتتى ماقساتتى اۋديتورياعا ءدال جەتكىزۋگە دە ىقپال ەتەدى.جاساندى ينتەللەكت دىبىستىق تەحنولوگيالار سالاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. داۋىستى سينتەزدەۋ، كوپتىلدى دۋبلياج، سويلەۋ مانەرىن مودەلدەۋ جانە ۆيرتۋالدى جۇرگىزۋشى قۇرۋ تەحنولوگيالارى راديو فورماتتىڭ تابيعاتىن وزگەرتىپ وتىر. بۇل اسىرەسە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن اۆتوماتتاندىرىلعان ارنالاردا، جەدەل جاڭالىق حابارلارىندا، اقپاراتتىق انىقتامالىق سەرۆيستەردە جانە ءموبيلدى اۋديوپلاتفورمالاردا كەڭىنەن قولدانىلادى. الايدا مۇنداي تەحنولوگيالار تىڭدارمان سەنىمى ماسەلەسىن دە تۋىنداتادى. ەگەر اۋديتوريا جاساندى داۋىس پەن شىنايى جۋرناليستىك سويلەۋدىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەسە، اقپاراتقا دەگەن سەنىم السىرەۋى مۇمكىن. [6]جاساندى ينتەللەكتتىڭ راديو جۋرناليستيكاداعى دامۋى الەۋمەتتىك جۋرناليستيكاعا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا قوعامداعى وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرىپ، ازاماتتىق داۋىستى جەتكىزەتىن ماڭىزدى ينستيتۋت بولعاندىقتان، بۇل سالادا تەحنولوگيالىق قۇرالدار اقپاراتتى جەدەل جيناۋعا، وڭدەۋگە جانە ۆيزۋالدى-اۋديو فورماتتا تاراتۋعا كومەكتەسەدى. مىسالى، قوعامدىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋ، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىر اعىنىن سارالاۋ، ايماقتىق اۋديتوريا سۇرانىسىن انىقتاۋ، ينكليۋزيۆتى كونتەنت ازىرلەۋ سياقتى باعىتتاردا جاساندى ينتەللەكتتىڭ الەۋەتى جوعارى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جۋرناليستيكادا ادام تاعدىرى، قۇقىقتىق قايشىلىقتار، قوعامدىق ادىلەتتىلىك، ءسوز بوستاندىعى سەكىلدى سەزىمتال تاقىرىپتار بولعاندىقتان، مۇندا جاساندى ينتەللەكتتىڭ قولدانىلۋى مىندەتتى تۇردە رەداكتسيالىق سۇزگىمەن جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكپەن سۇيەمەلدەنۋى ءتيىس. [7]زەرتتەۋ جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق تاۋەكەلدەرىن دە كورسەتتى. ەڭ الدىمەن، اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەسى وزەكتى. ەگەر نەيروجۇيە بۇرىنعى كونتەنتتەردى وڭدەپ نەمەسە سولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا ماتەريال جاساسا، باستاپقى اۆتوردىڭ قۇقىعى بۇزىلۋ قاۋپى بار. ەكىنشى ماسەلە – جالعان اقپارات تاراتۋ قاۋپى. گەنەراتيۆتى مودەلدەر شىنايىعا ۇقساس، بىراق فاكتىلىك تۇرعىدان قاتە نەمەسە ءمانيپۋلياتيۆتى ءماتىن مەن دىبىس قۇراستىرۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى ماسەلە – رەداكتسيالىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بۇلدىرلانۋى. ەگەر ماتەريالدى جۇيە دايىنداسا، ونىڭ مازمۇنى ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى: جۋرناليست پە، رەداكتور ما، الدە تەحنولوگيالىق پلاتفورما ما؟ ءتورتىنشى ماسەلە – ءسوز بوستاندىعى مەن الگوريتمدىك باقىلاۋ اراسىنداعى قايشىلىق. پلاتفورمالارداعى الگوريتمدەر كەيبىر تاقىرىپتاردى كۇشەيتىپ، كەيبىرىن كولەڭكەدە قالدىرۋى مۇمكىن، بۇل قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋدا جاسىرىن ىقپال ەتۋ تەتىگىنە اينالۋى ىقتيمال. [7]قازاقستان جاعدايىندا جاساندى ينتەللەكتتى راديو يندۋسترياسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن بىرنەشە العىشارت بار ەكەنى انىقتالدى. ولارعا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى، ينتەرنەت اۋديتورياسىنىڭ ءوسۋى، پودكاست مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋى، مۋلتيمەديالىق جۋرناليستيكانىڭ دامۋى، مەملەكەتتىك تسيفرلاندىرۋ باعدارلامالارى جانە جاستار اۋديتورياسىنىڭ اۋديومەدياعا قىزىعۋشىلىعى جاتادى. سونىمەن بىرگە كادر دايارلىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، ارنايى قۇقىقتىق رەگلامەنتتەردىڭ تولىق قالىپتاسپاۋى، قازاق تىلىندەگى ساپالى نەيروقۇرالداردىڭ شەكتەۋلى بولۋى جانە رەداكتسيالاردىڭ تەحنيكالىق رەسۋرستارىنىڭ اركەلكىلىگى بەلگىلى ءبىر كەدەرگىلەر تۋىنداتادى.
قورىتىندى
جاساندى ينتەللەكت قازىرگى مەديا كەڭىستىكتىڭ، سونىڭ ىشىندە راديو يندۋسترياسىنىڭ دامۋ لوگيكاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ وتىرعان ماڭىزدى تەحنولوگيالىق فاكتور بولىپ تابىلادى. ونىڭ كومەگىمەن كونتەنت ءوندىرىسى جىلدامدايدى، رەداكتسيالىق پروتسەستەر وڭتايلانادى، اۋديتوريا تالداۋى ناقتىلانادى جانە تسيفرلىق پلاتفورمالارعا بەيىمدەلگەن جاڭا اۋديوفورماتتار قالىپتاسادى. بۇل راديو جۋرناليستيكانىڭ تەك ءداستۇرلى ەفيرلىك شەڭبەردە ەمەس، مۋلتيمەديالىق، ينتەراكتيۆتى جانە دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە رەتىندە دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن بىرگە جاساندى ينتەللەكتتى مەديا سالاسىندا قولدانۋ تەك تيىمدىلىك ماسەلەسىمەن شەكتەلمەيدى. ول ءسوز بوستاندىعى، اۆتورلىق قۇقىق، جالعان اقپارات، ەتيكا، الگوريتمدىك ادىلدىك جانە جۋرناليستىك جاۋاپكەرشىلىك سياقتى ىرگەلى قۇقىقتىق جانە كاسىبي سۇراقتاردى العا شىعارادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جۋرناليستيكا سالاسىندا بۇل ماسەلەلەردىڭ سالماعى ارتا تۇسەدى، ويتكەنى قوعامدىق ماڭىزى جوعارى كونتەنتتە تەحنولوگيالىق شەشىمدەردىڭ ادامي جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇشتاسۋى شەشۋشى مانگە يە.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قازاقستان جاعدايىندا جاساندى ينتەللەكتتى راديو يندۋسترياسىنا ەنگىزۋ پەرسپەكتيۆالى ەكەنىن كورسەتتى. الايدا بۇل ۇدەرىس كاسىبي كادر دايارلىعىن كۇشەيتۋدى، قازاق تىلىندەگى ينتەللەكتۋالدى مەديا قۇرالداردى دامىتۋدى، رەداكتسيالىق ستاندارتتاردى جاڭارتۋدى جانە مەدياداعى جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى ناقتى قۇقىقتىق-ەتيكالىق رەگلامەنتتەردى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت ءجۋرناليستى الماستىراتىن قۇرال ەمەس، كەرىسىنشە ونىڭ شىعارماشىلىق، اناليتيكالىق جانە الەۋمەتتىك ميسسياسىن كۇشەيتەتىن ينتەللەكتۋالدى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى. 1995 جىلعى 30 تامىز (وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارىمەن).
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭى. 23 شىلدە 1999 جىل № 451-I.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭى. 24 قاراشا 2015 جىل № 418-V قرز.
4. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭى. 10 ماۋسىم 1996 جىل № 6-I.
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭى. 21 مامىر 2013 جىل № 94-V.
6. توقاەۆ ق.ك. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى: قازاقستان حالقىنا جولداۋ. استانا، 2023.
7. McQuail D. McQuail’s Mass Communication Theory. – London: Sage Publications, 2010. – 632 p.
ارقاباي جانسايا قاناتقىزى
6B02180 – «مەدياجۋرناليستيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى
ابەلدينوۆ اداي قۇنانباەۆيچ, اعا وقىتۋشى، عىلىمي جەتەكشى
