Ǧalymdar saq däuırınde ömır sürgen adamdardyŋ tıs tasyn zerttep, olardyŋ kündelıktı taǧamynda süt jäne süt önımderı maŋyzdy oryn alǧanyn anyqtady. Mamai-Gora jäne Belskoe qalaşyǧy siiaqty ırı arheologiialyq eskertkışterden tabylǧan adam süiekterıne jürgızılgen taldau nätijesınde saqtardyŋ bie sütın de paidalanǧanyna qatysty alǧaş ret biomolekulalyq dälel tabyldy.
Zertteu barysynda halyqaralyq ǧalymdar toby – Avstriia, Germaniia, AQŞ, Ukraina jäne Şveisariiadan kelgen mamandar ejelgı adamdardyŋ tıs tasyndaǧy aquyz qaldyqtaryn paleoproteomdyq ädıspen qarastyrǧan. Jobaǧa Siurih universitetınıŋ zertteuşısı Şevan Uilkin jetekşılık ettı. Ǧylymi maqala PLOS ONE jurnalynda jariialanǧan.
Zerttelgen ekı negızgı arheologiialyq nysan şamamen b.z.d. 700–200 jyldar aralyǧyn qamtidy. Onyŋ bırı – Poltava oblysyndaǧy Belskoe qalaşyǧy, ol bırneşe qonys pen qorymnan tūratyn jäne ūzyndyǧy 34 şaqyrymǧa juyq qorǧanys qūrylymymen qorşalǧan ırı keşen retınde belgılı. Ekınşı nysan – Zaporoje oblysyndaǧy Mamai-Gora qorymy. Būl jerden jüzdegen jerleu oryndary tabylǧan, onyŋ ışınde saq kezeŋıne tän qabırler de bar.
Ǧalymdar jalpy 43 tıstı (28 adamǧa tiesılı) taldauǧa alǧan. Alaida barlyq ülgılerde zertteuge jaramdy biologiialyq qaldyqtar saqtala bermegen. Sonyŋ nätijesınde qosymşa ırıkteuden keiın zertteuge 11 adamnan alynǧan 15 tıs ǧana qaldyrylǧan.
Taldau qorytyndysy boiynşa alty adamnyŋ tıs tasynan süt önımderın tūtynǧanyn körsetetın aquyzdar tabylǧan. Onyŋ basym bölıgı siyr, qoi, eşkı siiaqty küiıs qaiyratyn januarlardyŋ sütıne tän bolyp şyqty. Al eŋ erekşe derek – Belskoe qalaşyǧynan tabylǧan bır adamnyŋ tıs tasynda bie sütıne tän beta-laktoglobulin-1 aquyzy anyqtalǧan.
Būl ǧylymi tūrǧyda öte maŋyzdy jaŋalyq sanalady. Sebebı zertteuşılerdıŋ aituynşa, būl — saqtardyŋ bie sütın nemese odan jasalǧan önımderdı paidalanǧanyn däleldeitın alǧaşqy biomolekulalyq derek.
Skifter (saq) turaly ejelgı grek tarihşysy Gerodot özınıŋ «Tarih» eŋbegınde jazyp qaldyrǧan. Onyŋ aituynşa, saqtar tek jylqyny kölık nemese soǧys qūraly retınde paidalanbaǧan, sonymen qatar bie sütın ışken, tıptı qymyzǧa ūqsas aşytylǧan susyn daiyndaǧan boluy mümkın.
Jaŋa zertteu nätijelerı osy tarihi mälımettıŋ ǧylymi tūrǧyda rastalǧanyn körsetedı.
Zertteuşılerdıŋ paiymdauynşa, süt pen süt önımderı skifter üşın tek taǧam ǧana emes, sonymen qatar su men qorektık zattardyŋ tūraqty közı bolǧan. Iаǧni köşpelı ömır salty jaǧdaiynda būl önımder üzdıksız öndırıle alatyn ärı qoljetımdı maŋyzdy resursqa ainalǧan.
Ǧalymdardyŋ būl jaŋalyǧy saqtardyŋ şaruaşylyǧy men tūrmysy turaly tüsınıktı keŋeitıp, olardyŋ januarlardy, sonyŋ ışınde jylqyny äldeqaida keŋ maqsatta paidalanǧanyn däleldei tüsedı.
