قازاق قوعامىندا ەڭبەك ۇعىمى قاشاندا قاسيەتتى سانالعان. ادال ەڭبەك ادامدى عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتى دە وركەندەتەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا، الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە، كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋگە جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. اقمولا وبلىسىندا وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ ەڭبەك نارىعى قالاي وزگەرىپ كەلەدى؟ قانداي جاڭا باستامالار قولعا الىندى؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا اقمولا وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى شولپان سالىققىزى راحماتۋللينا ادىرنا.كز تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا جاۋاپ بەردى.
– شولپان سالىققىزى، اڭگىمەنى ەڭبەك ادامىنىڭ قوعامداعى ورنى تۋرالى ويىڭىزدان باستاساق. بۇگىندە بۇل ماسەلەگە نەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر؟
– قازاق حالقى ءۇشىن ەڭبەك ءاردايىم ەڭ جوعارى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. «ەڭبەك ءتۇبى – بەرەكە»، «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي، تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن حالىق دانالىعى بەكەر ايتىلماعان.
قازىرگى تاڭدا ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى قوعامنىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ كاسىبيلىگىنە، جاۋاپكەرشىلىگىنە جانە بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى.
وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى كەيبىر جاستار اراسىندا جۇمىسشى ماماندىقتارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەگەنى بايقالادى.
سوندىقتان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ، ولاردىڭ قوعامداعى بەدەلىن ارتتىرۋ جانە ەڭبەككە دەگەن قۇرمەتتى قالىپتاستىرۋ – ۋاقىت تالابى.
– اقمولا وبلىسىنداعى ەڭبەك نارىعىنىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟
– بيىلعى جەتى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستا 12 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل – جىلدىق جوسپاردىڭ 51 پايىزى. ونىڭ ىشىندە 9 مىڭنان استامى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى.
بۇل – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس. بۇل – مىڭداعان وتباسىنىڭ تابىس تابۋىنا، ءوز تۇرمىسىن جاقسارتۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن ناقتى كورسەتكىش.
جۇمىس ورىندارى ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا قۇرىلدى. ۇلتتىق جوبالار مەن ءتۇرلى تۇجىرىمدامالار اياسىندا 2 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاستى. ء«اربىر 10 مىڭ تۇرعىنعا كەمىندە 100 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ» باستاماسى بويىنشا تاعى 2 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بەلسەندى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى ارقىلى 1700 ادام ەڭبەككە تارتىلسا، 6 مىڭنان استام ازامات بوس جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستى.
سونىمەن قاتار وبلىستا 145 ينفراقۇرىلىمدىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبالار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرىپ وتىر.
– جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى قاي سالالاردا قۇرىلىپ جاتىر؟
– بۇگىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. قۇرىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ 50 پايىزدان استامى ءدال وسى سالاعا تيەسىلى.
ماسەلەن، بۋراباي اۋدانىنداعى «اگروفيرما «ۆەدەنوۆكا» كاسىپورنىندا 22 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلسا، بۇلاندى اۋدانىنداعى «جۋراۆلەۆكا-1» سەرىكتەستىگىندە 29 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى – تەك ەكونوميكانىڭ عانا ەمەس، اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى سالا. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى.
– كادر دايارلاۋ ماسەلەسى بۇگىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– ەڭبەك نارىعى كۇن سايىن وزگەرىپ جاتىر. بۇگىن سۇرانىسقا يە ماماندىق ەرتەڭ وزەكتىلىگىن جوعالتۋى مۇمكىن. سوندىقتان كادر دايارلاۋ جۇيەسى دە زامان تالابىنا بەيىمدەلۋى كەرەك.
قازىرگى تاڭدا وبلىستا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس 7 وقۋ ورتالىعىندا كاسىپتىك وقىتۋ ۇيىمداستىرىلدى. بيىل 203 ادام وقۋعا جىبەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 100 ادام وقۋىن اياقتادى.
بۇگىندە اسپاز، تراكتورشى-ماشينيست، شاشتاراز، ستيليست، ەلەكترمونتەر سەكىلدى ماماندىقتارعا سۇرانىس جوعارى.
سونىمەن قاتار 74 ازامات جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوز كاسىپورىندارىندا تاجىريبەدەن ءوتىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ديپلومى بار، بىراق جۇمىسسىز جۇرگەن جاستاردىڭ قاتارىن ازايتۋ. سوندىقتان ءبىز ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز.
– جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟
– جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋىنە جاعداي جاساۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى.
بيىل وبلىستا 4 مىڭعا جۋىق جاس جۇمىسپەن قامتىلدى.
سونىمەن قاتار جاستار پراكتيكاسى باعدارلاماسى ارقىلى 96 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – تاجىريبەنىڭ جوقتىعى. سوندىقتان مەملەكەت جاستارعا العاشقى ەڭبەك تاجىريبەسىن جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
– بۇگىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟
– مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسى ناقتى كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالانۋى كەرەك.
مىسالى، قوعامدىق جۇمىستارعا 1 مىڭنان استام ادام تارتىلدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا اي سايىنعى سۋبسيديا كولەمى شامامەن 130 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
«كۇمىس جاس» باعدارلاماسى ارقىلى 50 جاستان اسقان 215 ازامات جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 209 ادام جىبەرىلدى.
بۇل باعدارلامالاردىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا جانە ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازىرگى جۇمىسسىزداردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى قانداي؟
– بۇگىندە وبلىستا 6400 جۇمىسسىز ازامات رەسمي تىركەلگەن.
ولاردىڭ 47 پايىزىنىڭ ورتا ءبىلىمى بار. 29 پايىزى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم العان. ال 24 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار.
ساراپتاما ناتيجەسىندە 1300 ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى جاسالدى. تالداۋ كورسەتكەندەي، جۇمىسسىزداردىڭ باسىم بولىگىن 31-50 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار قۇرايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى باسىم ساناتتاعى جۇمىسسىزداردىڭ سانى 1703 ادامعا جەتتى. ونىڭ 900-دەن استامى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن قامتىلدى.
بۇل كورسەتكىشتەر بىزگە ەڭبەك نارىعىنداعى ۇردىستەردى ناقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– كوشى-قون ساياساتى جانە قانداستاردى قولداۋ ماسەلەسىنە توقتالساق.
– بۇل باعىتتاعى جۇمىستار دا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ءار ايدىڭ التىنشى جۇلدىزىندا «قانداستار ءۇشىن اشىق ەسىك كۇنى» وتكىزىلەدى.
جىل باسىنان بەرى 6 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ، 53 ماسەلە قارالدى.
سونىمەن قاتار بيىل قانداس مارتەبەسىن بەرۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا ىسكە قوسىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كۆوتاعا 72 ادام ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە ستەپنوگورسك قالاسىندا – 28 ادام، اقكول اۋدانىندا – 20 ادام، ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا – 18 ادام بار.
بۇدان بولەك، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى دا قايتا قارالدى.
ەڭبەك قىزمەتى كەمىندە 3 اي راستالعان جاعدايدا كوشۋگە ارنالعان 302,8 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا تولەنەدى.
ال ەڭبەك قىزمەتى 6 اي راستالسا، تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ شىعىندارىن وتەۋگە اي سايىن 65 مىڭنان 130 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قارجى بولىنەدى.
12 ايلىق ەڭبەك ءوتىلى راستالعان جاعدايدا 7 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ەكونوميكالىق سەرتيفيكات بەرىلەدى.
– حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا قانداي جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– بيىل اقمولا وبلىسى قازاقستانداعى «كەدەيلىكسىز وكرۋگتەر» پيلوتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلعان العاشقى ءوڭىر بولدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستاعى 226 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 125-ىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار مۇلدە جوق. بۇل – بارلىق وكرۋگتىڭ 55 پايىزى.
جىل باسىنان بەرى تاعى 34 اۋىلدىق وكرۋگ «كەدەيلىكسىز وكرۋگ» مارتەبەسىن الدى.
749 ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتىڭ 502-ءسى جۇمىس ىستەيدى. ال 449 ادام جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا تارتىلدى.
ءبىز الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ ءداستۇرلى مودەلىنەن باس تارتىپ، ازاماتتاردىڭ ءوز تابىسىن ارتتىرۋىنا جاعداي جاساۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز.
– «كەلەشەك» بىرىڭعاي ەرىكتى جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل – ازاماتتاردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما.
بۇگىندە قوعامدا قارجىلىق ساۋاتتىلىق ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان جيناقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ – ۋاقىت تالابى.
«كەلەشەك» جۇيەسى ازاماتتاردىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى جۇمىستارعا توقتالساڭىز.
– سوڭعى ءۇش جىلدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى قولداۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن 2,4 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ءوستى.
بۇگىندە 10 مىڭنان استام ادام وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
ولاردىڭ ىشىندە 6 مىڭنان استام ادام ارنايى گيگيەنالىق قۇرالدارمەن، 1000-نان استام ادام پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن، 400 ادام مۇگەدەكتەر ارباسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
بيىل 7 ادامعا جالپى قۇنى 59 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن كوحلەارلىق يمپلانت ورناتىلدى.
ال كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ءبىر تۇرعىنىنا 15 ميلليون تەڭگە تۇراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق پروتەز ساتىپ الىندى.
بۇل – مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان ناقتى قولداۋدىڭ ايقىن كورىنىسى.
– اڭگىمەمىزدى تۇيىندەسەك...
– حالقىمىزدا «ەلدىڭ ەرتەڭى – ەل باسقارعان ەردىڭ ەڭبەگىمەن ولشەنەدى» دەگەن ءسوز بار. شىنىندا دا، ەڭبەك – ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن قۇندىلىق.
ءبىز ەڭبەككە دەگەن قۇرمەتتى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ادال ەڭبەك دارىپتەلگەن جەردە ادىلدىك تە، تۇراقتىلىق تا، بەرەكە دە بولادى.
ەڭبەك ادامىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت – ەلدىڭ بولاشاعىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتى جۇرگىزگەن اسلان وسپانوۆ.
